بۆ ناوەڕۆک بازبدە

حوسێن بەگی داسنی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
حوسێن بەگی داسنی
میری داسنی
پێشووحەسەن بەگ
جێگر‌
ئەمیری مووسڵ
میری بەدلیس
سنجەق‌بەگی حومس
ناوی تەواو
حوسێن کوڕی حەسەن بەگی داسنی‎
باوکحەسەن بەگ
ئایینئێزیدی

حوسێن بەگی داسنی (بە کوردیی باکووری: Hisên Begê Dasinî تشرینی دووەمی ١٥٦٤ لە سنجەقی حومس)[١][٢] فەرماندەیەکی سەربازیی ئێزیدیی میرنشینی داسنی بووە (کە بە میرنشنی شێخانیش ناسراوە). کەسایەتییەکی دیار بووە لە نێو ئێزیدییەکان و ھەروەھا لە نێو عوسمانییەکان و کوردەکاندا. ھاوپەیمانی عوسمانییەکان بووە و لە ماوەی ژیانیدا چەند جارێک سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە؛ بەڵام ڕۆژی مردنی نادیارە.[٣][١]

بنەچە و بنەماڵە

[دەستکاری]

زانیارییەکی کەم لەبارەی ژیانی حوسێن بەگی داسنییەوە ھەیە؛ تاکە سەرچاوەی نووسراو دەربارەی ئەو، شەڕەفنامەیە لە ساڵی ١٥٩٧.

حوسێن بەگی داسنی لە کۆمەڵەی شێخی قەتانییەوە ھاتووە و کوڕی حەسەن بەگ بووە کە بە سوڵتان حەسەن بەگ ناسراوە. حەسەن بەگ لە ڕێگەی سیاسی و دیپلۆماسیی لێھاتووەوە دەسەڵاتی بەدەستھێنا و دوای شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥٢٠ خۆی ھاوپەیمانیی لەگەڵ عوسمانییەکان کرد و بەمەش مووسڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوەوە. دەسەڵاتی خۆی بۆ ئارامکردنەوەی ناوچەکە و باشترکردنی بارودۆخی ژیان بەکارھێنا. لە ساڵی ١٥٣٤ەوە کوڕەکەی حەسەن بەگ شوێنی گرتەوە. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا میرنشینەکەی بووژانەوەیەکی گەورەی ئابووریی بەخۆیەوە بینی کە لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی ناسرا و یارمەتیی ئێزیدییەکانی دا بۆ گەیشتن بە لووتکەی دەسەڵاتی سیاسیی خۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا دووژمنی زۆریشی دروست کرد، بەتایبەتی شازادە و حاکمە کوردە موسڵمانەکان.[٣]

میری مووسڵ

[دەستکاری]

لە نیسان/ئایاری ١٥٣٤دا، حوسێن بەگ داسنی وەک میری عوسمانیی مووسڵ دامەزرا. دامەزراندنی بۆ سەنجەق پێدەچێت لە ئەنجامی خزمەتە بەرچاوەکانی بۆ دەوڵەت بووبێت، ھەرچەندە سەرچاوە ھاوچەرخەکان بە ڕاشکاوی ئاماژە بەمە ناکەن. حوسێن بەگ بەپێی ڕاپۆرتەکان بە تەواوی ئاشنای بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دابونەریتەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ بەرپرسان بووە. بەپێی یاداشتەکانی ماموون بەگ، میری میرنشینی ئەردەڵان، باوکی، بیکە بەگ، ھەوڵی داوە پەیوەندی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دروست بکات، بەڵام «نە ئاشنای دابونەریتەکانی کۆیلایەتی بووە و نە ئاشنای دابونەریتەکانی ماستاوچییەتی و سووکایەتی». بۆیە نێردراوێکی بۆ لای میر حوسێن بەگ داسنی ناردووە، کە وەک کەسێکی شارەزا و لێھاتوو بۆ پێدانی ڕاوێژ لەم جۆرە بابەتانەدا دەبینرا.

دەستبەسەرداگرتنی سۆران و ھەولێر

[دەستکاری]

سوڵتان سلێمانی یەکەم لە ساڵی ١٥٣٤دا ناوچەکانی میرنشینی سۆرانی لەگەڵ ھەولێر بەخشی بە حوسێن بەگی داسنی. پێشتر میری کورد عیززەددین شێر، کە میری سۆران بوو، فەرمانڕەواییی هەولێری دەکرد، بەڵام بەھۆی تۆمەت بۆ ھەڵبەستنێکەوە لەلایەن سوڵتان سلێمانی یەکەمەوە لەسێدارەدرا.

دامەزراندنی میرە ئێزیدییەکە وەک فەرمانڕەوای سۆران ڕووبەڕووی بەرگرییەکی تووندی بووەوە. ئەندامێکی دیکەی بنەماڵەی سۆران، میر سەیفەددین، فەرمانڕەواییی حوسێن بەگی داسنیی قبووڵ نەبوو. ئەو چەندین جار ھێرشی کردە سەر داسنییەکان، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا، بۆیە میر سەیفەددین چوو بۆ لای بێگە بەگی میری ئەردەڵان، بۆ ئەوەی پێگەی خۆی وەربگرێتەوە و داوای پشتگیریی لە بێگە بەگ کرد؛ بەڵام بێگە بەگ لە ترسی داسنییەکان و سوڵتان سلێمان پشتگیریی نەکرد، بۆیە میر سەیفەددین ئەردەڵانی بەجێھێشت. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگی داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.[٤]

میر سەیفەددین توانی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر و لەو شەڕەی کە بە شەڕی ھەولێر ناسراوە، داگیری کرد و ھەموو خاکی ھەولێر و سۆرانی گەڕاندەوە و حوسێن بەگی داسنیی شکستپێھێنا.

میری بەدلیس

[دەستکاری]

دوای ماوەی خزمەتکردنی لە ھەولێر، میر حوسێن بەگی داسنی بەردەوام بوو لە وەرگرتنی چەندین پایەی کارگێڕی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. بەپێچەوانەی بانگەشەکانی ناو شەرەفنامە کە گوایە لە ئەستەمبووڵ لە سێدارە دراوە، بەڵگەنامە عوسمانییەکان دەیسەلمێنن کە دواتر وەک میری بەدلیس کاری کردووە. ئاماژە بەمە لە تۆمارەکانی ساڵانی ١٥٥٦–١٥٥٨دا دەبینرێت. ئەم ماوەیە ھاوکات بوو لەگەڵ کاتی دوای پەیمانی ئاماسیا (١٥٥٥)، کاتێک پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکان تا ڕادەیەکی زۆر ئاشتییانە بوون.

فەرمانڕەوای سەنجەقی حومس

[دەستکاری]

میر حوسێن بەگ دواتر فەرمانڕەواییی سەنجەقی حومسی کرد، لەوێ سەرپەرشتیی کارگێڕیی ناوخۆیی دەکرد، ڕاپەڕینی ھۆزە عەرەب و تورکمانەکانی سەرکوتکرد و ڕێسا ئایینییەکانی جێبەجێکرد، لەوانەش داخستنی مەیخانە و قاوەخانەکان. لە ١٤ی ئازاری ١٥٦٠دا، گوازرایەوە بۆ سەنجەقی دێر ئەلڕەحبە (دێرەزووری ئێستا). ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە ساڵی مردنی بە ١٥٦٤ دیاری دەکەن، بەڵام تۆمارە عوسمانییەکان دەیسەلمێنن کە ئەو ھێشتا لە تشرینی دووەمی ١٥٦٤دا چاڵاک بووە، کێشەکانی نێوان فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکانی چارەسەر کردووە و بەشداریی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دژی ھۆزە عەرەبە کۆچەرییەکان کردووە. دیارە دواتر لە ھەمان ساڵدا کۆچی دواییی کردووە و چەندین کوڕی لەپاش خۆی جێھێشتووە: سەعید بەگ، داوود بەگ، عەلی بەگ، عومەر بەگ، یووسف و ئەحمەد بەگ، کە ھەندێکیان پایەی کارگێڕییان لە سەنجەقە عوسمانییەکاندا ھەبووە.[٥]

دوای شکانی

[دەستکاری]

دوای شکانی حوسێن بەگی داسنی لە ھەولێر و لەدەستدانی دەسەڵاتیان، دۆخی ئێزیدییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو خراپ بوو. بەتایبەتی دووژمنایەتییەکی گەورە لە نێوان ئێزیدییەکان و ھۆزە کوردییەکان یان موسڵمانانی سۆران دروست بوو و پێکدادانی سەربازی زیادی کرد. ئێزیدییەکان ھەرچەندە توانییان لە شەڕەکاندا باڵادەست بن، بەڵام دوای فەتوا بەناوبانگەکەی محەممەد ئەبوو سعوود ئەفەندی لە ساڵی ١٥٤٥دا، کە کوشتن و بەکۆیلەکردنی ئێزیدییەکانی لە ڕووی ئایینییەوە ڕەوا کردبوو، ڕووبەڕووی شەپۆلێکی گەورەی چەوساندنەوە بوونەوە.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 Mossaki، Nodar؛ Pirbari، Dimitri (٢٠٢٤). «Ezidis, Power, and Authority in the Ottoman Period» (PDF). International Journal of Yezidi Studies (بە ئینگلیزی). ١. Yezidi Studies. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  2. ↑ Gulî، Nizar Eyub. Mîrnişîna Dasin û Şêxan li Serdema Osmanîyan (1515–1750): Vekolîneke Dokûmentarî (بە کوردی). لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  3. 1 2 «Herrschaftsbereich des Hisên Begê Dasinî (1534)». s-j-a.org (بە ئەڵمانی). ٦ی نیسانی ٢٠٢٠. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  4. ↑ «Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil». ÊzîdîPress (بە ئەڵمانی). ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  5. ↑ Gulî، Nizar Eyub. Mîrnişîna Dasin û Şêxan li Serdema Osmanîyan (1515–1750) (بە کوردی). لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.