جەنگی نۆرماندی

جەنگی نۆرماندی دەرئەنجامی ئەو شەڕانە بوو کە دوای نیشتنەوەکە ڕوویدا کە لە ٦ی حوزەیرانی ١٩٤٤ لە کەناراوەکانی نۆرماندی، کە بە ڕزگارکردنی پاریس لەسەر دەستی ھاوپەیمانان و شکستی ھێزەکانی ئەڵمانیا کە ھەڵھاتن بەرەو گیرفانی فەلەیس پاشان ئەڵمانیا کۆتایی ھات لە چوارچێوەی پلانی ھاوپەیمانان بۆ داگیرکردنی باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا، لە چوارچێوەی «ئۆپەراسیۆنی ئۆڤەرلۆرد» ھەروەھا ئەم شەڕانە بە سێبەری ئەو شەڕانە دادەنران کە لە ھەردوو ھێڵی زیگفرید و لەشکرکێشی ڕایشی سێیەمدا ڕوویانداوە و ھەروەھا کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم لە ئەورووپا.

ئەم ھەڵمەتە سەربازییە ئامانجی کردنەوەی بەرەی دووەم بوو لەسەر ھاندانی فەرماندە ستالین لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنی باربارۆسا، ھەروەھا سەرکەوتوو بوو لە خۆ بەدەستەوەدانی ھێزەکانی ئەڵمانیا، کە لە بەرەی ڕۆژھەڵات لە دژی ھێزەکانی سوپای سوور جێگیر بوون.

بەھەمان شێوەش داخوازییەکی زۆر ھەبوو بۆ مسۆگەر بوونی ھێرش بۆ سەر دۆڵی ئەتڵەسی و دواتر ئازادکردنی فەڕەنسا، بە بەشداریی ھێزە چەکدارەکانی ئازادی فەڕەنسا، کە لەلایەن حکوومەتی فەڕەنسا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ چارڵز دیگۆلەوە پاڵپشتی کران، کە ھێزەکان بە شێوەیەکی جددی بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنەکاندا کرد بە ئامرازی جۆراوجۆر، وشکانی، ئاسمانی و یەکە دەریایییەکان، ھەروەھا لەلایەن چالاکییە حیزبییە کاریگەرەکانەوە پشتگیری دەکران. سەرەڕای ئەو بارگرانییەی کە لەسەر حکوومەتی فەڕەنسا سەبارەت بە کاتی ئۆپەراسیۆنەکان قورس بوو، زۆرجار داوای لە فەرماندەی بارەگای فەرماندەیی باڵا، ژەنەڕاڵ دوایت ئایزنھاوەر دەکرد سەبارەت بە پێویستی خێراکردنی ئازادکردنی پایتەختی فەڕەنسا، کە ڕێگەی بە ھاتنە ناوەوەی فیرقەی زرێپۆشی دووەمی فەڕەنسا بۆ ناو پاریس دەدات.

ھێرش بۆ سەر دۆڵی ئەتڵەسی

پریشکی ھێرش بۆ سەر دۆڵی ئەتڵەسی لە بەیانی ٦ی حوزەیرانی ١٩٤٤ بە نیشتنەوەی ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە کەناری نۆرماندی لە کەنارەکانی فەرەنسا دەستی پێکرد، کە دەکەوێتە نێوان شارۆچکەکانی کوینڤیل و مێرڤیل سەرکردایەتی ئەم ئۆپەراسیۆنانە بۆ ژەنەڕاڵی ئەمریکی دوایت ئایزنھاوەر درا سەبارەت بە ھێزەکانی زەمینی، ژەنەڕاڵ بێرنارد مۆنتگۆمێری فەرماندەیی فیرقەی ٢١ی سوپای ھاوپەیمانانی گرتە ئەستۆ.

پێش ھێرشەکە شەوانە چەند ئۆپەراسیۆنێک لەلایەن ھێزی ئاسمانییەوە ئەنجامدرا، بە ئامانجی سەپاندنی کۆنترۆڵ بەسەر ھەندێک ناوچەدا کە پێشبینی دەکرا لە ناوچە دوورەدەستەکان گرنگی ستراتیژییان ھەبێت ئەم ئۆپەراسیۆنانە لە ھەردوو دیوی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای شوێنی نیشتنەوە: دوو ژەنەڕاڵە ئەمریکییەکە، ماتیۆ ڕیدگوای و ماکسوێڵ تایلۆر فەرماندەیی فیرقەی ٨٢ و فیرقەی ١٠١ی ھێزی ئاسمانی ئەمریکای بوون، لە لایەکی دیکەوە، ژەنەڕاڵی ئینگلیز ڕیچارد نێڵسۆن گال فەرماندەیی فیرقەی شەشەمی ھێزەکانی بەریتانیای کرد لە ناوچەی ڕۆژھەڵات.

ئۆپەراسیۆنەکانی نیشتنەوەکان پێنج کەنار دەریایان کردە ئامانج: «یوتا و ئۆماھا» کە سوپای یەکەمی ئەمریکا بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ عومەر برادڵی، و «گۆڵد و جوونۆ و سۆرد» سوپای دووەمی بەریتانیا بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ مێلیس دێمپسی لەوێ نیشتەجێ بوون وەک سەنگەرێکی شەڕ کاری دەکرد، چونکە کەنارەکانی نۆرماندی پڕ بوو لە سوپای حەوتەمی ئەڵمانیا، کە لەلایەن ژەنەڕاڵ فرێدریک دۆلمانەوە سەرکردایەتی دەکرا، کە لە بەرامبەردا بەشێک بوو لەو ھەڵمەتانەی کە بە ناوی گرووپ بی ھیرێس کە سەر بە مارشال ئێروین ڕۆمێلە، ھەروەھا بەشێک بوو لە سەرکردایەتی باڵای ڕۆژاوا وەک فەرماندەی بەرەی ڕۆژاوا کە لەژێر فەرماندەیی مارشال گێرد ڤۆن ڕوونستێت بوو.

لە ٢٤ کاتژمێری یەکەمی لەشکرکێشییەکەدا، ھاوپەیمانان پێشبینیان دەکرد سەرکەوتوو بن لە دەستبەسەرداگرتنی ڕووبەرێکی قووڵی زەوی کە بە ١٠ بۆ ١٥ کیلۆمەتر مەزەندە دەکرێت، کە بڕیار بوو بەشێک لە نیمچە دوورگەی کۆتێنتین بگرێتەوە کە ڕووی لە شاری کارێنتان لە ڕۆژاوای دەمی ڕووباری ڤیرێ و شاری بایۆکس لە ناوەڕاستی ناوچەکانی نیشتنەوە، جگە لە شاری کاین لە لای ڕۆژھەڵات، بەڵام ھیچ کام لەم ئامانجانە نەگەیشتن. لە کۆتایی ڕۆژەکەدا ھێزەکانی ئەمریکا بە ١٢ کیلۆمەتر لە ھاوپەیمانی بەریتانیایی خۆیان جیابوونەوە و لە لایەکی دیکەشەوە ھێزەکانی کەنەدا بە ٥ کیلۆمەتر لە باقی ھێزەکانی بەریتانیا جیابوونەوە. زیانەکانی ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە ڕۆژی دەستپێکردنی شەڕەکەدا قورس بوون، بەو پێیەی نزیکەی ١٠ ھەزار بۆ ١٢ ھەزار یەکەی سەربازی مەزەندە کرابوون، لەکاتێکدا زیانەکانی ئەڵمانیا بە نزیکەی ٤ بۆ ٩ ھەزار شەڕکەر مەزەندە دەکرا.