جەنگی عوسمانی و سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩)
| جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بەشێک لە بەشێک لە جەنگەکانی عوسمانی-فارس | |||||||||
| پەڕگە:Ottoman Safavid War 1623-1639 map.png نەخشەی دەوڵەتی سەفەوی لە عێراق کە لە ساڵی ١٦٣٩ بە یەکجاری کەوتە دەست عوسمانییەکان. | |||||||||
| |||||||||
| شەڕکەرەکان | |||||||||
| داڕێژە:Country data Safavid Iran دەوڵەتی سەفەوی |
 دەوڵەتی عوسمانی | ||||||||
| فەرماندە و سەرکردەکان | |||||||||
|
عەباسی یەکەم (تا ١٦٢٩) سەفیی سەفەوی (لە ١٦٢٩ەوە) گیۆرگی ساکادزێ |
مورادی چوارەم حافز ئەحمەد پاشا خەسرەو پاشای بۆسنەیی | ||||||||
جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩) کۆتا ململانێ بوو لە زنجیرە جەنگەکانی نێوان دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتی سەفەوی لە ڕۆژھەڵاتی نزیک، کە ئامانجی سەرەکی تێدا کۆنترۆڵکردنی عێراق بوو.[١] ئەم جەنگە بە سەرکەوتنی عوسمانییەکان و واژووکردنی پەیماننامەی زەھاو کۆتایی ھات، کە تێدا عێراق بە تەواوی کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان و سنوورەکانی نێوان ھەردوو وڵات جێگیر کران.[٢]
پێشینەی مێژوویی
[دەستکاری]لە ساڵی ١٥١٤ەوە، بۆ ماوەی نزیکەی سەدەیەک، دەوڵەتی عوسمانی و ئێرانی سەفەوی لە جەنگێکی بەردەوامدا بوون بۆ کۆنترۆڵکردنی قەوقاز و عێراق.[٣] ئەم دوو دەوڵەتە گەورەترین ھێزی ڕۆژاوای ئاسیا بوون، و ململانێی نێوانیان بەھۆی جیاوازی مەزھەبیشەوە قووڵتر ببووەوە؛ عوسمانییەکان نوێنەرایەتی سوننەیان دەکرد و سەفەوییەکانیش نوێنەرایەتی شیعەیان دەکرد.
دوای شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤، عوسمانییەکان دەسەڵاتی خۆیان لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ چەسپاند. لە سەردەمی سولەیمان قانوونیدا، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٣٤ بەغدایان گرت. دواتر لە ساڵی ١٦٠٣، شا عەباسی یەکەم سوپاکەی ڕێکخستەوە و توانی تەورێز و ئازەربایجان و گورجستان وەربگرێتەوە. شا عەباس سوودی لە سەرقاڵبوونی عوسمانییەکان بە جەنگەکانی ئەورووپا و نائارامی ناوخۆیی وەرگرت بۆ ھێرشکردنە سەر عێراق.[٤]
دەستپێکی جەنگ و کۆمەڵکوژیی بەغدا (١٦٢٤)
[دەستکاری]ھەلی شا عەباس کاتێک ھات کە زنجیرەیەک ڕاپەڕین لە ناو دەوڵەتی عوسمانیدا سەری ھەڵدا. لە ساڵی ١٦٢١دا، ئەفسەرێکی ئینکیشاری بە ناوی بەکر سۆباشی لە بەغدا ڕاپەڕی و داوای ھاوکاری لە سەفەوییەکان کرد. ھەرچەندە عوسمانییەکان ھەوڵیان دا پەیوەندییان لەگەڵ بەکر چاک بکەنەوە، بەڵام شا عەباس بەغدای گەمارۆ دا و لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٦٢٤دا شارەکەی گرت. دوای کەوتنی شارەکە، کۆمەڵکوژییەکی گەورە دژی دانیشتووانە سوننەکەی بەغدا ئەنجام درا.[٥]
ھەوڵەکانی حافز ئەحمەد پاشا و خەسرەو پاشا
[دەستکاری]لە ساڵی ١٦٢٥دا، حافز ئەحمەد پاشا (سەدری ئەعزەم) ھەوڵی دا بەغدا وەربگرێتەوە، بەڵام بەھۆی قایمیی شووراکانی شارەکە و ھێرشەکانی سوپای شا عەباسەوە سەرکەوتوو نەبوو. دواتر لە ساڵی ١٦٢٩دا، خەسرەو پاشای بۆسنەیی ھەوڵێکی تری دا و لە شەڕی ماھیدەشتدا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا، بەڵام ئەویش بەھۆی ھاتنی زستان و کەمیی پێداویستییەوە نەیتوانی بەغدا بگرێت و پاشەکشەی کرد.
سەرکەوتنی سوڵتان مورادی چوارەم
[دەستکاری]لە ساڵی ١٦٣٥دا، سوڵتان مورادی چوارەم خۆی سەرکردایەتی سوپای کرد و توانی یەریڤان و تەورێز بگرێتەوە. دواتر لە ساڵی ١٦٣٨دا، ھەڵمەتێکی گەورەی بۆ سەر بەغدا دەستپێکرد. دوای گەمارۆدانێکی ٣٩ ڕۆژە، سوڵتان موراد توانی بەغدا وەربگرێتەوە.[٦]
ئەنجام و پەیماننامەی زەھاو
[دەستکاری]جەنگەکە بە واژووکردنی پەیماننامەی زەھاو لە ١٧ی ئایاری ١٦٣٩ کۆتایی ھات. بەپێی ئەم پەیماننامەیە:
- بەغدا و عێراق بە تەواوی بۆ عوسمانییەکان مایەوە.
- یەریڤان لەژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکاندا مایەوە.
- سنوورەکانی نێوان ھەردوو دەوڵەت جێگیر کران، کە تاوەکو ئەمڕۆش سنووری نێوان ئێران و عێراق و تورکیا بەشێکی زۆری لەسەر بنەمای ئەو پەیماننامەیەیە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Faroqhi, 2006
- ↑ Finkel, 2006
- ↑ Holt, Lambton, Lewis, 1978
- ↑ Newman, 2006
- ↑ Roemer, 1986
- ↑ Savory, 2007
- Faroqhi, Suraiya (2006). The Cambridge History of Turkey: The Later Ottoman Empire, 1603–1839. Cambridge University Press.
- Finkel, Caroline (2006). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923. London: John Murray.
- Holt, P. M. ; Lambton, Ann K. S. ; Lewis, Bernard (1978). The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War. Cambridge University Press.
- Newman, Andrew J. (2006). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris.
- Roemer, H. R. (1986). "The Safavid Period". The Cambridge History of Iran, Vol. 6. Cambridge University Press.
- Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press.
