جەمشید

جەمشید یان جەم (بە ئاڤێستایی: 𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀، ڕۆمانی کراو: Yima xšaēta؛ بە عیلامی: yamakšedda؛ بە فارسیی کۆن: yama-xšaita)، یەکێکە لە ناودارترین و گرنگترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی ئەڤێستا، شانامەی فیردۆسی و کلتووری دێرینی ئێرانی کە لە سەردەمی زێڕینی پێشدادیاندا پاشایەتی جیھانی کردووە. لە فۆلکلۆر و ئەدەبیاتی فارسیدا، داھێنانی جەژنی سەرساڵ (نەورۆز) دەخرێتە پاڵ ئەم پاشایە.

جەمشید لە ئەڤێستادا

لە بەشی «وەندیداد»ی ئەڤێستادا ھاتووە کە وەرمەز (خودا)یەکەم جار لەگەڵ جەمشیددا قسەی کردووە. لەژێر سایەی فەرمانڕوایی ئەودا جیھان ئاوەدان بووەوە و گەشەی سەند.

بەپێی دەقەکان، کاتێک زەوی لە دانیشتووان پڕ بوو، بڕیاردرا بەھۆی زستانی سەخت و لافاوەوە ژمارەی زیندەوەران کەم بکرێتەوە. وەرمەز ڕێگای دروستکردنی قەڵایەکی فێری جەمشید کرد تا نموونەیەک لە ھەموو زیندەوەران و ڕوەکەکان لەوێدا لە سەرما و لافاو بپارێزێت. جەمشید خاوەنی گەورەترین فەڕ و مووچەی شاھانە بوو لە نێوان مرۆڤەکاندا، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی لە درۆ، فەڕی خودایی و پاشایەتییەکەی لەدەستدا و لە کۆتاییدا لەلایەن بوونەوەرێکی بەدکارەوە کرا بە دوو کەرتەوە.

تێڕوانینی زانایان لەسەر گوناھی جەمشید

لە سەدەکانی نۆزدە و بیستەمدا، لێکۆڵەران پێیان وابوو کە سەرکۆنەکردنی جەمشید لە دەقەکاندا بەشێک بووە لە چاکسازییەکانی خودی زەردەشت بۆ لابردنی باوەڕە کافرانەکانی پێشووەکان. لایەنگرانی ئەم ڕامانە پێیان وایە دەرکەوتنەوەی ئەفسانەی جەمشید لە ئەڤێستای نوێدا، نیشانەی گەڕانەوەی خەڵکە بۆ سەر باوەڕە کۆنەکان لە دوای مردنی پێغەمبەرەکەیانەوە.

جەمشید لە ئەدەبیاتی فارسیدا

لە ئەدەبیاتی کلاسیکی فارسیدا، دوو ھێڵی چیرۆک بۆ ژیانی جەمشید ھەیە:

گێڕانەوەی حەماسی و عورفی (سێکۆلار): کە تێیدا جەمشید بە کوڕی تەھموورەس شا دادەنرێت (ئەم ھێڵە لە شانامەدا ڕەنگی داوەتەوە و لەناو خەڵکیشدا باوە).
گێڕانەوەی ئایینی: کە تێیدا بە برای تەھموورەس دادەنرێت و لە کلتەوری قەشە زەردەشتییەکاندا ھاتووە.

سەرڕای ئەوەی لە دەقە زەردەشتییەکاندا بەھۆی گوناھەکەیەوە سزای دۆزەخی بۆ دادەنرێت، بەڵام لە ئەدەبیات و فۆلکلۆردا بە تەواوی ڕێزی لێگیراوەتەوە و وەک زانایەکی خاوەن زانستی تایبەت و پیرۆز وێنا کراوە. ناسراوترین کەرەستە سیحرییەکانی ئەو بریتی بوون لە «جامی جەمشید» (جامی شەراب) و ئەنگوستیلەکەی. عاریفانی وەک عەتار و حافزی شیرازی، «جام»یان وەک خوازەیەک (ئیستعارە) بۆ دڵ، ڕۆح و لەوحی خوایی بەکارھێناوە.

ئەمانەش ببینە

سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦.

ئەم «وێژە» وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت.

ئەم ئێران وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت.