جەلەولا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
جەلەولا
جلولاء
شارۆچکە
جەلەولا is located in Iraq
جەلەولا
جەلەولا
پۆتانەکان: ٣٤°١٦′١٩″N ٤٥°١٠′٥″E / ٣٤.٢٧١٩٤°N ٤٥.١٦٨٠٦°E / 34.27194; 45.16806پۆتانەکان: ٣٤°١٦′١٩″N ٤٥°١٠′٥″E / ٣٤.٢٧١٩٤°N ٤٥.١٦٨٠٦°E / 34.27194; 45.16806
وڵات  عێراق
پارێزگا پارێزگای دیالە
قەزا قەزای خانەقین

جەلەولا یان گوڵاڵە (بە عەرەبی: جلولاء) شارۆچکەیەکە لە قەزای خانەقین، پارێزگای دیالە، عێراق و لە نزیک ڕووباری سیروان ھەڵکەوتووە. جەلەولا شوێنی شەڕی جەلەولا لە نێوان موسڵمانان و ساسانییەکان بووە.

مێژوو[دەستکاری]

گوڵاڵە مێژوویەکی کۆنی ھەیە ھەروەک گشت ئاواییەکانی ناوچەکە (خانەقین و کفری و مەندەلی) ناونانی بەم ناوە بۆ ئەو گوڵە سورانە دەگەڕێتەوە کە لە مێرگەکانی کەناری ڕووباری سیروانەوە چرۆ دەکەن.

گوڵاڵە ھەرلەدوای دەست بەسەرداگرتنی شانشینی ماد لەلایەن فارسەکانەوە دەستی بەسەردا گیراوە، لە جەنگی گوڵاڵە لەداگیرکاری فارسەکانەوە دەکەوێتە داگیرکاری عەرەبەکان، عەرەبەکان بەشانازیەوە باس لە جەنگی گوڵاڵە دەکەن (معرکە جلولاء)(٦٣٧ ز) چونکە ئەوان توانیان بەناوی ئاینی پیڕۆزی ئیسلامەوە بێنە ناوچەکە و تاوەکو ئەمڕۆ ماونەتەوە کە ژمارەی زۆڕینە پێک دێنن لەناوچەکە، کەوتنی گوڵاڵە بەھۆی کەوتنی فارسەکان بوو لە شەھرەبان (المقدادیە) بەگرتنی مەدائن و شەھرەبان و گوڵاڵە توانیان لەشکرکێشیەکەیان پەرە پێ بدەن بەسەرکردایەتی (عومەری کوری خەتاب) تاوەکو تەواوی خاکی کوردستان،(ئیبن مستەوفی) ئاماژە بەوە دەکات کە گوڵاڵە بڕبڕەی فارسە سەفەویەکان بوو بەلەدەست دانیان نەیانتوانی لە ھیچ شوێنی تر خۆیان بگرنەوە، شاڕۆچکەی گوڵاڵە وەک ئەوەی کە ئێستا ھەیە دەگەڕێتەوە بیستەکانی سەدەی ڕابردوو، چونکە لەدوای جەنگی گوڵاڵە شارەکە چۆڵ کرا کوردەکان ئەوەندە کەس و کاریان تێدا کوژرا جارێکی تر نەگەڕانەوە بۆی چونکە مێژوویەکی تاڵیان ھەبوو لەم شوێنە، تاوەکو بیستەکانی سەدەی ڕابردوو کە ئینگلیزەکان ھاتن عێراقیان داگیرکرد، ھێڵی شەمەندەفەری نێوان بەغدا و کەرکوکیان دامەزراند گوڵاڵە وەک وێستگەیەکی گەورەی دابەشکاری شەمەندەفەرەکان دەست نیشان کرا جگە لەھەبونی نەوت لەناوچەکە، بەمە قۆناغ بە قۆناغ خەڵک خانویان لە نزیکی وێستگەکە دروست کرد، بەتایبەت ئەوکرێکارانەی کە لە وێستگەکە کاریان دەکرد لەگەڵ کرێکارەکانی کۆمپانیای بەرھەم ھێنانی نەوت.

بەم شێوەیە جوتیارە کوردەکانی دەوروبەری بەمەبەستی ھەلی کار ڕوویان لەشارەکە کرد، پاشان جولەکەکانی خانەقین و کەرکوک ھاتن لەگەڵ فەلەکانی بەغدا بەمەبەستی پەیداکردنی بژێوی ژیانیان و ھەڵی کاری زیاتر، ئینگلیزەکانیش زیاتر گرنگیان بە شارەکە دا بەھۆی بەرژەوەندیە تایبەتیەکانیان.

لەساڵی ١٩٥٨ گوڵاڵە وەک ناحیەیەک سەر بەقەزای خانەقین دەست نیشان کرا، بوە شارێکی فرە ئاین و فرە نەتەوە، ئەمیش بەھۆی ھەبونی ھەلی کاری زۆڕ.

پاشان لە١٩٦١ بەنداوی دەربەندیخان دروست کرا بەمەبەستی پاراستنی شارەکە و تەواوی ناوچەکە لە ڵافاوی ڕووباری سیروان، وە حکومەتی میری بەنداوی حەمرینی دروست کرد، بەمە گوند نشینە عەرەبەکانی خوار حەمرین و مقدادیەی ئەمڕۆ گواسترانەوە بۆ شاڕەکە، بە بیانوی قەرەبوی گوندە لەدەست چوەکانیان، ئەم ھەنگاوە بە ھەنگاوی یەکەمی بەعەرەبکردنی شارەکە دادەنرێت.

جوگرافیا[دەستکاری]

ڕووبەری شاڕۆچکەی گوڵاڵە (٤٦٧ کم دووجایە) کەوتۆتە بەری خۆڕئاوای خانەقین بەدووری ٣٢ کم، ڕووباری سیروان کەوتۆتە خۆڕھەڵاتی، زۆڕینەی دانیشتوانەکەی موسڵمانن لەنەتەوەکانی کورد و عەرەب و تورکمان، شاڕۆچکەی گوڵەجۆ کەوتۆتە  باکوری وە قەرەتەپە لە خۆڕئاوایەتی، لەباشوریش شاڕۆچکەی قزرەباتە (سەعدیە) ناوچەکانی کێوی دراوشکە و ئاوزەژ و مەرجانە نزیکیەتی.[١]


سەرچاوەکان[دەستکاری]


  1. ^ نجم عبداللە عباس، الجغرافیة السیاسیة لجلولاء، موقع خانقین الالکترونی www. khanaqin.com: الثلاثاء 25/6/2010.