جێن سوون ھوانگ

جێن سوون ھوانگ
بە Chinese (Taiwan): 黃仁勳
لەدایکبوون	(١٩٦٣-٠٢-١٧) ١٧ی شوباتی ١٩٦٣ 臺南市، تایوان
ناسناو	Jensen
ھاوسەر	Lori Huang
خزمەکان	Lisa Su
زمانەکانی ئاخاوتن	زمانی ئینگلیزی، Taiwanese Hokkien، Standard Taiwanese Mandarin، زمانی چینی
بواری کار	کارسازی، ژیریی دەستکرد، یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی
پەروەردە	Oregon State University، زانکۆی ستانفۆرد، Aloha High School، Oneida Baptist Institute
دانیشتووی	ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شوێنی کار	لۆس ئاڵتۆس، کالیفۆرنیا
وەرزش	تێنسی سەرمێز
ئەندامی	Committee of 100، RAND
خاوەنی	ئینڤیدیا
خەڵاتەکان	IEEE Founders Medal، تایم ١٠٠، تایم ١٠٠، Queen Elizabeth Prize for Engineering
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

جێن-سوون «جێنسن» ھوانگ (بە چینی: 黃仁勳؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٣) بەڕێوەبەرێکی کار و ئەندازیاری کارەبای تایوانی و ئەمریکییە کە دامەزرێنەر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ئینڤیدیایە، کە بەھاکەترین کۆمپانیای جیھانە. ھەتا ڕێکەوتی ٢٠٢٦ «فۆربێس» سەرمایەکەی بە زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی دەخەمڵێنێت، کە دەیکاتە حەوتەم دەوڵەمەندترین کەسایەتی لە جیھاندا.

ھوانگ کە کوڕی کۆچبەرانی تایوانییە، منداڵیی لە تایوان و تایلەند بەسەر بردووە پێش ئەوەی ڕوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بکات، کە لەوێ لە کێنتاکی و ئۆریگۆن خوێندکار بووە. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە زانکۆی ستانفۆرد، ھوانگ ئێنڤیدیای لە ساڵی ١٩٩٣ لە چێشتخانەیەکی دێنیس لە سان خۆزێ، کالیفۆرنیا لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دامەزراند و لەو کاتەوە وەک سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ماوەتەوە. ئەو کۆمپانیاکەی لە نزیکبوونەوە لە مایەپووچی لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕزگار کرد و سەرپەرشتیی فراوانبوونی کۆمپانیاکەی کرد بۆ ناو بەرھەمھێنانی جی-پی-یوو، ژمێرکاریی کارایی بەرز و زیرەکیی دەستکرد.

لە ژێر دەستی ھوانگدا، ئێنڤیدیا گەشەیەکی خێرای لە کاتی گەشەسەندنی زیرەکی دەستکرددا بەخۆیەوە بینی، و بوو بە یەکەم کۆمپانیا کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا بگاتە بەھای بازاڕی زیاتر لە ٥ تریلیۆن دۆلار. لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٤دا، گۆڤاری «تایم» ھوانگی لە پێڕستی کاریگەرترین کەسایەتییەکان دانا. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، وەک یەکێک لە «تەلارسازانی زیرەکیی دەستکرد» بۆ کەسایەتیی ساڵی «تایم» دیاری کرا.

ژیانی پێشینە و خوێندن

ھوانگ لە تایپێ، تایوان، لە ١٧ی شوباتی ١٩٦٣ لەدایکبووە، و لە منداڵیدا گواستراوەتەوە بۆ شاری باشووری تاینان. ئەو بچووکترینی دوو کوڕی ھوانگ ھسینگ-تای، ئەندازیارێکی کیمیا لە پاڵاوگەی نەوت، و لۆ تسای-ھسیوو، مامۆستایەکی خوێندنگەیە. ئەوان خێزانێکی تایوانیی چینی مامناوەند بوون کە زۆربەی کات شوێنیان دەگۆڕی، و قسەکەرانی ڕەسەنی تایوانیی ھۆکیێن بوون. ھەموو ڕۆژێک، دایکی جێنسن بە ھەڕەمەکی ١٠ وشەی لە فەرھەنگەوە ھەڵدەبژارد بۆ ئەوەی ئینگلیزی فێری کوڕەکانی بکات. کاتێک تەمەنی پێنج ساڵان بوو، خێزانی ھوانگ گواستیانەوە بۆ تایلەند بۆ پشتگیریکردنی پیشەی باوکی لە پاڵاوگە و بۆ ماوەی نزیکەی چوار ساڵ لەوێ مانەوە. کاتێک لە بانگکۆک بوو، لە خوێندنگەی نێونەتەوەییی ڕووامروودی خوێندی.

لە کۆتاییی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، ھسینگ-تای لە تایوانەوە گەشتی کرد بۆ شاری نیویۆرک بۆ ئەوەی لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی فێنککەرەوە مەشق بکات، و دوای گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە، بڕیاری دا کوڕەکانی بنێرێت بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، جێنسن، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا نەیدەتوانی بە ڕەوانی بە ئینگلیزی قسە بکات، لەلایەن دایک و باوکییەوە نێردرا بۆ ئەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژی. ئەو و برا گەورەکەی لە ساڵی ١٩٧٣ گواستیانەوە بۆ لای مامێکیان لە تاکۆما، واشینگتن، بەھۆی ڕاکردن لە نا ئارامییە کۆمەڵایەتییە بەرفراوانەکان لە تایلەند. ھەردوو پۆور و مامی ھوانگ کۆچبەرانی ئەم دوایییەی ویلایەتی واشینگتن بوون؛ ئەوان بە ھەڵە ئەو و براکەییان لە پەیمانگای باپتیستی ئۆنێیدا ناونووس کرد، کە ئەکادیمیایەکی چاکسازیی ئایینی بوو لە کێنتاکی بۆ گەنجانی خاوەن کێشە، چونکە بە ھەڵە وایان دەزانی خوێندنگەیەکی ناوخۆییی بەناوبانگە. بۆ دابینکردنی پارەی خوێندنی ئەکادیمیاکە، دایک و باوکی جێنسن نزیکەی ھەموو دارایییەکانی خۆیان فرۆشت.

کاتێک تەمەنی ١٠ ساڵان بوو، ھوانگ لەگەڵ برا گەورەکەیدا لە بەشە ناوخۆییی کوڕانی ئۆنێیدا دەژیا. پێشبینی دەکرا ھەموو خوێندکارێک ھەموو ڕۆژێک کار بکات، و برایەکەشی ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی کاری دەستی لە کێڵگەی تووتنی نزیک ئەوێ. لەبەر ئەوەی زۆر منداڵ بوو بۆ ئەوەی لە ئەکادیمیای چاکسازییەکەدا بخوێنێت، ھوانگ لە خوێندنگەیەکی گشتیی جیاوازدا خوێندی—خوێندنگەی سەرەتاییی ئۆنێیدا لە ئۆنێیدا، کێنتاکی—کاتێک گەیشت «کۆچبەرێکی ئاسیاییی کورتەباڵا بوو بە قژی درێژ و ئینگلیزییەکی خاوەن زاراوەیەکی قورس» و زۆرجار گاڵتەی پێ دەکرا و لێی دەدرا. لە ئۆنێیدا، ھوانگ ھەموو ڕۆژێک توالێتەکانی پاک دەکردەوە، فێری یاریی تێنسی سەرمێز بوو، پەیوەندی بە تیمی مەلەوانییەوە کرد، و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا لە «سپۆرتس ئیلسترەیتد» دەرکەوت. ئەو فێری خوێندنەوەی بە ھاوژوورە نەخوێندەوارەکەی کرد، کە «گەنجێکی ١٧ ساڵانی پڕ لە تاتۆ و شوێنەواری چەقۆ» بوو، لە بەرامبەر ئەوەی فێری «بێنچ پرێس» بکرێت. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، ھوانگ وتی ژیانی لە کێنتاکی «ڕوونتر لە ھەر شتێکی تر» بە بیر دێتەوە.

دوو ساڵ دوای گەیشتنی ھوانگ بۆ ئۆنێیدا، دایک و باوکی گواستیانەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە بیڤەرتۆن، ئۆریگۆن نیشتەجێ بوون، دوای ئەوە براکان لە خوێندنگەکەی کێنتاکی کشانەوە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ لایان. وەک مێردمنداڵێک، ھوانگ لە خوێندنگەی ئامادەییی ئەلۆھا لە ئەلۆھا، ئۆریگۆن خوێندی، کە لەوێ لە ڕووی ئەکادیمییەوە باڵا بوو. ئەو دوو پۆل بازی دا، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا دەرچوو، و بوو بە یاریزانێکی تێنسی سەرمێز کە لەسەر ئاستی نیشتمانی پلەی ھەبوو جگە لەوەی ئەندامی یانەکانی ماتماتیک، کۆمپیوتەر و زانستی خوێندنگەکە بوو. لە ساڵی ١٩٧٧دا، خوێندنگەکە کۆمپیوتەرێکی ئەپڵ ٢ـی کڕی. ھوانگ ئامێرەکەی بەکارھێنا بۆ یاریکردنی سووپەر ستار ترێک، کە یارییەکی دەقی بوو، و بۆ پڕۆگرامکردن بە زمانی بێیسیک، و وەشانێکی تایبەت بە خۆی بۆ یاریی مار دروست کرد.

لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە، ھوانگ یەکەم کاری خۆی دەستکەوت کە کارکردن بوو لە نۆبەی شەو لە چێشتخانەیەکی ناوخۆییی دێنیس وەک قاپشۆر و کارگوزاری سەر مێز و گارسۆن لە ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨٣. دوای خوێندنگەی ئامادەیی، بڕیاری دا لە زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن ناونووس بکات بەھۆی کەمیی تێچووی خوێندنی ناوخۆیییەکەی. ئەو لە بەشی ئەندازیاریی کارەبا خوێندی و لە ساڵی ١٩٨٤ بە پلەی بەکالۆریۆس بە بەرزترین نمرە دەرچوو. ھوانگ دواتر بە بیر خۆی ھێناوەتەوە و وتی: «من بچووکترین منداڵ بووم لە خوێندنگە، لە پۆلدا» و تەنھا خوێندکار بووم کە «لە منداڵ دەچوو». ساڵانێک دواتر، لەکاتێکدا وەک دیزاینەری مایکرۆچیپ لە سیلیکۆن ڤالی کاری دەکرد، ھاوکات لە وانەکانی شەو بۆ خوێندنی باڵا لە زانکۆی ستانفۆرد بەردەوام بوو، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٢دا بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا بەدەست ھێنا.

ئەی-ئێم-دی و ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک

وەشانی یەکەمی سەن جی-ئێکس. تێبینی دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بکە کە خێراکەرەکە جێبەجێ دەکەن.

دوای دەرچوونی لە زانکۆ، ھوانگ دیزاینەری مایکرۆچیپ بوو لە سیلیکۆن ڤالی. بۆ چەندین پایە لە تێکساس ئینسترومێنتس، ئەدڤانسد مایکرۆ دەیڤایسز (ئەی-ئێم-دی)، و ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک داوا کرا، لە کۆتاییدا ئەی-ئێم-دیی بنکە لە کالیفۆرنیای ھەڵبژارد بەھۆی ئەوەی پێشتر ئاشنای کۆمپانیاکە بوو. ھوانگ دیزاینی مایکرۆپرۆسێسەرەکانی ئەی-ئێم-دیی دەکرد لەکاتێکدا ھاوکات لە ستانفۆرد دەیخوێند و دوو منداڵەکەی پەروەردە دەکرد. ھەرچۆنێک بێت، کاتێک دەربارەی پرۆسە نوێیەکانی دیزاینی چیپ لە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بیستی، ھوانگ ئەی-ئێم-دیی بەجێھێشت بۆ وەرگرتنی ڕۆڵێک وەک ئەفسەری تەکنیکی لە کۆمپانیای ئێڵ-ئێس-ئای، کە لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی ستارتاپ، سەن مایکرۆسیستمز کاری دەکرد، کە لەوێ چاوی بە ئەندازیاران کریس مالاکۆڤسکی و کورتیس پریم کەوت.

ئێڵ-ئێس-ئای لە گرێبەستدا بوو لەگەڵ سەن مایکرۆسیستمز و ھوانگی بە مالاکۆڤسکی و پریم ناساند، کە کاریان لەسەر کارتی خێراکەری گرافیکـێکی نوێ دەکرد. لەکاتێکدا ھەر سێکیان پرۆسەی بەرھەمھێنانی کارتەکەیان دروست دەکرد، پەیوەندیی نێوان مالاکۆڤسکی و پریم ئاڵۆز بوو چونکە ئەو دووانە لەسەر دیزاینی چیپەکە ناکۆک بوون، کە بووە ھۆی شەڕی ناوخۆیی؛ بە بۆچوونی مالاکۆڤسکی، ئەوان «ھەموو ئەو ئامرازانەیان شکاند کە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک لە پێڕستە ستانداردەکەیدا ھەیبوو». لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھوانگ، مالاکۆڤسکی و پریم خێراکەرەکەیان تەواو کرد، کە ناویان نا «ماتۆڕی گرافیکی جی-ئێکس». جی-ئێکس سەرکەوتنێکی دارایی بەرفراوان بوو؛ فرۆشی ماتۆڕە گرافیکییەکە بەشداری کرد لە زیادبوونی داھاتی سەن مایکرۆسیستمز لە ٢٦٢ ملیۆن دۆلار لە ١٩٨٧ بۆ ٦٥٦ ملیۆن دۆلار لە ١٩٩٠، و ھوانگ بەرزکرایەوە بۆ ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری کۆروێری ئێڵ-ئێس-ئای، کە بەشێک بوو چیپی بۆ فرۆشیارانی ڕەقەکاڵا بەرھەم دەھێنا.