جیۆپۆلەتیک

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

مێژوو[دەستکاری]

زاراوەی جیۆپۆلەتیک بۆ یەکەمین جار لەسەر زاری مێژوونووس و ڕامکاری بەریتانی ڕۆدۆلف کیلین(١٩٢٢-١٨٦٤ز) لە ساڵی(١٩١٦ز)دا هاتە کایە، پاشان بنەماکانی ئەم زانستە لە لایەن ژەنەڕاڵی ئەڵمانی کارل هاوسهۆڤەر ەوە، داڕێژرا و پەرەی پێدرا. جەنگ جیۆپۆلەتیکی دروست کرد، بۆیە تەنانەت هێندێ جار جیۆپۆلەتیک بە جەنگ بەراورد دەکرێت.

پێناسە[دەستکاری]

جیۆپۆلەتیک تایبەتە بە لێکۆڵینەوەی دەوڵەت لە تێڕوانینی سیاسەتەوە، بەڵام وەکو چەمکێکی جێگیر و نەگۆڕ تەماشای دەوڵەت ناکات، وەکو زیندەوەرێکی زیندوو لێی دەڕوانێت. جیۆپۆلەتیک لە گۆشەنیگایەکی نەتەوەیی و زاتییەوە، پەیوەندییە ئاڵوگۆڕەکانی نێوان شوێن و هەر یەکە لە دیمەنی سروشتیی(زەوی) و دیمەنی مرۆیی(دانیشتووان) و دیمەنی شارستانیی(توانا و تەکنۆلۆجیا)، دەکۆڵێتەوە. گەوهەری جیۆپۆلەتیک لێکۆڵینەوەی پەیوەندی سیاسەتی نێودەوڵەتییە لە سایەی هەلومەرج و پێکهاتە جوگرافییەکاندا. لە ڕاستیشدا جوگرافیا و توخمە جوگرافییەکان کرۆکی تیۆری جیۆپۆلەتیکن. جیۆپۆلەتیک ئەو تیۆرییەیە کە لە هێزی دەوڵەت پێ بە پێی زەوی دەکۆڵێتەوە، یا تیۆری گۆڕانکارییە ڕامیارییەکانە بەپێی پەیوەندییان بە زەوییەوە. ڕۆدۆلف کیلین ئاوا پێناسەی جیۆپۆلەتیک دەکات؛ زانستێکە لە پەیوەندی نێوان ڕووداوە ڕامیارییەکان و زەوی دەکۆڵێتەوە. بەڵام بە بۆچوونی نیکۆلاس سپایکمانی ئەمریکی، جیۆپۆلەتیک نەخشەدانانە بۆ سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەت لە چوارچێوەی فاکتەرە جوگرافیایییەکاندا. جیۆپۆلەتیک لە گۆشەنیگایەکی تایبەتەوە لە تانوپۆکانی ستراتیج دەکۆڵێتەوە، ئەو پێی وایە ستراتیج فەلسەفەی هێزە؛ بۆیە زەرورەت یاسا ناناسێت. هەر لە بەر ئەوەشە جیۆپۆلەتیک گرنگی گەورە بە داواکانی دەوڵەت دەدات لە ڕووی ڕووبەرەوە و ڕووبەری دەوڵەت بۆ پێنج توخمی سەرەکی دابەش دەکات کە بێ دابینکردنی ئەو پێنج توخمە دەوڵەت ناتوانێت هەست بە دڵنیایی بکات، ئەوانیش توانای خۆبژیوی، زیندەبوار، بیرۆکەی هەرێمگیریی، ململانێی نێوان هێزەکانی ئاو و وشکایی و سنوووری ڕامیارییە. ئەگەرچی جیۆپۆلەتیک لە جوگرافیای ڕامیارییەوە سەری هەڵدا، بەڵام جیاوازی گەورەشیان لەنێواندایە... جیۆپۆلەتیک بە پێچەوانەی جوگرافیای ڕامیارییەوە، ئەوەندەی گرنگی بە بارودۆخ لە پاشەڕۆژ دا دەدات، هێندە گوێ بە ئەمڕۆ نادات. جیۆپۆلەتیک وێنەی دەوڵەت بەو شێوە دەکێشێت کە پێویستە ببێت، لەکاتێکدا جوگرافیای ڕامیاری لە قەوارەی ئێستای دەوڵەت وەکو ئەوەی هەیە، دەکۆڵێتەوە. لەسەرێکی ترەوە جیۆپۆلەتیک ئەوە دەخاتە ڕوو کە لە ڕووی ڕامیارییەوە و بۆ بەرژەوەندی دەوڵەت پێویستە ئەنجام بدرێت. بەڵام جوگرافیای ڕامیاری گرنگی بە لێکۆڵینەوەی جوگرافیای دەوڵەتان و یەکە ڕامیارییەکان دەدات پێ بە پێی ڕاستییە جوگرافییەکان. هاوسهۆڤەر دەڵێت: جوگرافیای ڕامیاری لە ڕووی ڕووبەرەوە لە دەوڵەت دەکۆڵێتەوە، بەڵام جیۆپۆلەتیک لە ڕووی دەوڵەتەوە لە ڕووبەر دەکۆڵێتەوە،یان جوانتر پێناسه‌ی بکه‌ین جوگرافیای ڕامیاری بریتیه‌ له‌و سنوره‌ جوگرافیایه‌ی که‌ ئێستا هه‌یه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌رداهه‌یه‌،به‌ڵام جیۆپۆله‌تیک بریتیه‌ له‌وسنوره‌جوگرافیایه‌ی که‌له‌داهاتوو دا ده‌یبێت دوای هێلکاری ڕامیاری وپلانه‌ داڕێژراوه‌که‌ی،وه‌ک جوگرافیای میسر پێش هه‌ڵکه‌ندنی نۆکه‌ندی سوێس و دوای هه‌ڵکه‌ندنی نۆکه‌ندی سوێس که‌ چه‌نده‌گۆڕا،

ریشەی بیروباوەڕە جیۆپۆله‌تیكییەكانی سەدەی بیستەم:[دەستکاری]

پەیدابوونی تێۆری جیۆپۆله‌تیكییەكانی سەدەی بیستەمی جیهانی رۆژئاوا دەگەڕێتەوە بۆ هەلومەرجی ڕامیاریی تایبەتی ئەو ماوەیە. لە كۆتایی سەدەی نۆزدەیەمدا چەندین پێشكەوتنی لەڕادەبەدەر بەتایبەتی لە بواری دەستڕۆیی فیزیا جیهانی گرتەوە كە رەگ و ریشەی ئەو بیرۆكانە لەلایەن نەتەوە ئەورووپییەكانەوە داڕێژرابوو، پاشان ئەمریكییەكانیش پێشكەوتنی تریان خستە سەری، وڵاتانی جیهان، دۆخێكی هەرەمیان هەبوو، كە چینە دەستڕۆە ئەورووپییەكان بەهۆی سەپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بەسەر وڵاتان و سەرمایەی نەتەوەكانی تردا، لە لووتكەی ئەو هەرەمەدا بوون و ئەو دەست و باڵاییە ڕامیاری، كۆمەڵایەتی، كەلتووری و ئابووری و مەشرووعیەتەی خۆیان بە خواستەكی خودایی لە قەڵەم دەدا. ئەو جۆرە بیركردنەوەیە لە دەسەڵاتی كەنیسەوە سەرچاوەی گرتبوو. دەستڕۆیی و كاریگەرییە فیكرییەكانی دەستەی پرۆتستانت، لەوانە هاندان بۆكار و هەوڵدان رۆڵێكی گەورەی لە شارستانیەتی و ئاراستەگیری بەرەو ماتریالیزمدا بینی. ئەورووپا وەكوو دڵی جیهان رۆڵی دەبینی و هەموو شتێك لەوێوە دەستی پێدەكرد. لە دەستپێكی سەدەی بیستەمدا لە دەوروبەری ئەو زلهێزە ئیمپریالیستانە ژمارەیەك وڵات سەریانهەڵدا كە كاریگەریی كەلتوور و ژینگە سروشتییە نهێنیی ئامیزی كیشوەرەكانی ئاسیا و ئەفریقایان لەسەر بوو. پێشكەوتنی شارستانیەتی ئەورووپا و بەردەوام بوونی ئەو دیاردەیە بەند بوو بەو دۆزینەوە و داهێنانەی كەلە ماوەی سێ سەدەدا بۆ ئەورووپا رەخسابوو و ئەوروپاییەكان دەیانویست ئاسەواری ئەم پێشكەوتنانە بگوازنەوە بۆ نەتەوە هەژارە دواكەوتووەكان، بەڵام بە مەرجێك تاڕادەیەك مافی خاوەن پیشەكان ون نەبێت و بەرژەوەندییان دابین بكرێت. هەبوونی تێگەیشتنی زانستییانە لەبارەی بەڕێوەبردنی سیستەمی میكانیكی جیهان لەلایەن هێزێكی نەبینراوەوە زەمینەی بۆ شۆڕشێكی فیكری خۆش كرد كە ئیلهامەكەی لە تیۆری پەرەسەندن (داروینی ) كۆتایی سەدەی نۆزدەیەم وەرگرتبوو.

لە روانگەی ئیسلام، مەسیحیەت و ئایینە ئاسمانییەكانی ترەوە، تواناكانی هەر كەسێك بە گوێرەی خواستی خوای گەورە دیاری دەكرێت. پەیدابوون و بەهێزبوونی ئەو شێوازە بیركردنەوەیە بووە مایەی سەقامگیری و بەردەوامییەكی تایبەت لە كۆمەڵە مرۆییەكاندا. (راتزل) (2) لە كتێبی جوگرافیای ڕامیاریی خۆیدا كەلە ساڵی (1897) چاپ كرا، سەرجەم دیدگاكانی خۆی لەو بارەیەوە هەڵڕشت. راتزل باوەری وابوو كە وڵاتان وەك گیانەوەرێكی زیندوون و یاسای تایبەتی دەیانگرێتەوە و لە روانگەی «راتزل»ەوە دەوڵەت بریتییە (لە دەرەنجامی پەرەسەندنی ئۆرگانێك و بەشە وابەستەكانی وەك درەختێك وایە كە ئەندامە فەزایی یەكەی لە خاك دایە و بۆ ئەوەی ئەو ئەندامە نەشونما بكات و كامڵ بێت پێویستی بە پەرەسەندنی زەمینی هەیە). جوگرافیناسی سویدی (كیڵن) چاكەی زۆر بەسەر زاراوە جیۆپۆله‌تیكەوە هەیە ئەویش بەكاری هێناوە و لە سەرەتاكاندا ئەوە بوو جیۆپۆله‌تیكی لە جوگرافیای ڕامیاریی جیا كردەوە لەڕووی تیۆر و پراكتیكیەوە پێشبینی ئەوەشی كردبوو كە دەوڵەتی مەزن (super state) لە ئەورووپا، ئاسیا و ئەفریقادا دروست دەبن و سەركردایەتی دەگرنە دەست. كیڵن دەیوت دەوڵەتە مەزنەكەی ئەورووپا ئەڵمانیا دەبێت. ئەم زانایە لەڕووی بیروبۆچوونەوە لەژێر كاریگەریەكانی راتزلبوو.

جەنگی یەكەمی جیهانی بەیەكەم بەخاڵی وەچەرخانی گرنگ دادەنرێت لەو زووەوە زۆرتر لە ئەڵمانیادا بایەخ درا بە جوگرافیای ڕامیاری. (كارل هاوسهۆڤەر 1869-1946) بە میراتگری بیری (كیڵن) دادەنرا لە ئەڵمانیادا. ئەگەر كیڵن بە داهێنەری جیۆپۆله‌تیك دابنرێت، ئەوا كارل هاوسهۆڤەر دەبێتە رێنیشاندەری. بیروبۆچوونەكانی هاوسهۆڤەر هەتا رادەیەكی زۆر لەژێر كاریگەریی (بواری جوگرافیای)دا بوو، ئەو پێی وابوو ئەو بوارە كار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەكات. دەوڵەتیش دەبێت فراوان بێت، ئەگینا لەناو دەچێت. بەڕای «كارل هاوسهۆڤەر» بنەماكانی دەوڵەت خۆی لە چوار لایەنی گرنگی جیۆپۆله‌تیكیدا دەبینێتەوە، كە ئەوانیش بریتین لە: (ژمارەیەكی زۆری دانیشتوان، رێژەی بەرزی لەدایك بوان، یەكیەتیی بەهێز لە نێوان خوێن و خاكی دانیشتوانەكەیدا، هاوسەنگیی دادپەروەرانە لە نێوان شار و لادێدا.) روودانی جەنگی یەكەمی جیهانی وای كرد لەو ویلایەتە یەگكرتووەكانی ئەمریكا ئەم لقە سەرهەڵبدات و گەشە بكات. حكوومەتی ئەمریكا ژمارەیەكی زۆر لە جوگرافی زانەكانی ئەمریكیایان راسپارد كە لێكۆڵینەوە بكەن لەسەر گرفتەكانی وڵاتە ئەوروپییەكان ئەمە لە سەرەتادا لەناو (كۆمەڵەی ئەمریكایی) دابوو. دواتر لەناو ئەو ئەندامانەدا بوو لەگەڵ نێردراوەكەی سەرۆك (وڵسن) چوون بۆ كۆنگرەی ئاشتی، هەرچەندە ئەم جوگرافی زانە ئەمریكاییانە پێشتر رانەهاتبوون لەسەر ئەم جۆرە لێكۆڵینەوە و توێژینەوانە . (بۆمان) پێشەنگی جوگرافیناسەكانی ئەمریكییەكان بوو لەم بوارەدا كتێبەكەی جیهانی نوێ‌ ببووە سەرچاوەی سەرەكی بۆ كێشەكانی دوای جەنگی یەكەم (بۆمان) یەكێك بوو لەو پسپۆرە دەگمەنانەی كەلە دانوستانەكانی دوای جەنگی یەكەم ئامادە بوو راوێژكاری سەرۆك (رۆزفڵت) بێت لە جەنگی دووەمی جیهانیدا. هەر لەناو ویلایەتە یەگكرتووەكانی ئەمریكادا ژمارەیەكی تر دەركەوتن وەك (درونت و تیلسی) و (ریتچارد هارتشۆرن) و (ڤان ڤالكنبرگ) و (نۆرمان پونتس)و كەسانی تر. لەناو ئەورووپا لەگەڵ (ماكنیدەری) بریتانیادا كەسانی دیكە دەركەوتن وەك (سفیجك)ی یوگسلافی و (دیمارتۆنی) فەرەنسی.

سەرچاوە[دەستکاری]

1- عەبدوڵڵا، خەبات(٢٠٠١)؛ بنەما تیۆرییەکانی جوگرافیای عەسکەریی کوردستانی باشوور، وەزارەتی ڕۆشنبیری هەرێمی کوردستان.

٢- محەمەد، عەبدولغەنی(٢٠٠٥)؛جوگرافیا و پەیوەندییە ڕامیارییە نێودەوڵەتییەكان، وەرگێڕانی (جەزا تۆفیق تالب و ئەحمەد عەلی ئەحمەد)، چاپی یەكەم، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی، 2005.