جۆرج کوڤیێ

جۆرج کوڤیێ
Georges Cuvier
لەدایکبوون	٢٣ی ئابی ١٧٦٩ مۆنبێلیار، (ئەوکاتە دووکیەتیی ڤورتمبێرگ، ئێستا فەڕەنسا)
مەرگ	١٣ی ئایاری ١٨٣٢ (تەمەن ٦٢ ساڵ) پاریس، فەڕەنسا
شوێنی گۆڕ	گۆڕستانی پێر لاشێز، پاریس
نیشتەجێی	فەڕەنسا
پیشە	سروشتناس، گیانەوەرناس، بەردینناس
چالاکبوون	~١٧٩٥–١٨٣٢
ڕێکخراو	مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی سروشتی (فەڕەنسا) ئەکادیمیای فەڕەنسی
ناسراوە بە	باوکی بەردینناسی، دامەزرێنەری توێکاریی بەراوردکاری، سەلمێنەری بیرۆکەی لەناوچوون
کارە ناودارەکان	کتێبی "شانشینی ئاژەڵان" (Le Règne Animal) سەلماندنی ئەوەی کە بوونەوەران دەتوانن بە تەواوی لەناو بچن بیردۆزی کارەساتبارێتی (Catastrophism)
ئایین	مەسیحی (لۆتەری)

جۆرج کوڤیێ (بە فەڕەنسی: Georges Cuvier؛ ١٧٦٩-١٨٣٢) سروشتناس و گیانەوەرناسێکی فەڕەنسیی بلیمەت بوو، کە بە "باوکی بەردینناسی" (Father of Palaeontology) دادەنرێت. کوڤیێ شۆڕشێکی لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ مێژووی ژیان لەسەر زەوی دروست کرد لە ڕێگەی دامەزراندنی دوو بواری زانستیی گرنگ: توێکاریی بەراوردکاری و بەردینناسی. ئەو یەکەم زانا بوو کە بە بەڵگەی یەکلاکەرەوە سەلماندی کە بوونەوەران دەتوانن بە تەواوی لەناو بچن (قڕان extinct).

ژیانی سەرەتایی و خوێندن

جۆرج کوڤیێ لە شاری مۆنبێلیار لەدایک بوو. ھەر لە منداڵییەوە حەزێکی زۆری بۆ خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە لە سروشتدا ھەبوو. دوای خوێندن لە ئەڵمانیا، ڕووی لە پاریس کرد و لە مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی سروشتی دەستی بە کار کرد، کە بە خێرایی بووە یەکێک لە گرنگترین زاناکانی ئەو سەردەمە.

دەستکەوتە زانستییە ھەرە گرنگەکان

وێنەی"لا سۆربۆن: کوڤیێ بەڵگەنامەکان کۆدەکاتەوە بۆ بەرھەمەکەی دەربارەی ئێسکە بەردینەکان"، لە وێنەکێشانی شارتران.

کوڤیێ بەھۆی توانایەکی سەرسوڕھێنەرەوە ناسرا بوو: ئەو دەیوت من دەتوانم لە ڕێگەی بینینی تەنھا یەک ئێسک یان ددانەوە، تەواوی شێوە و جۆری ژیانی بوونەوەرەکە دیاری بکەم. ئەمەش لەسەر بنەمای زانستی توێکاریی بەراوردکاری بوو کە خۆی دایھێنا.

١. سەلماندنی ڕاستیی "لەناوچوون" (Extinction): پێش کوڤیێ، زۆربەی زانایان باوەڕیان وابوو کە ھیچ بوونەوەرێک ھەرگیز بە تەواوی لەناو ناچێت. کاتێک ئێسکی نامۆیان دەدۆزییەوە، دەیانوت ڕەنگە ئەمە ھی بوونەوەرێک بێت کە ھێشتا لە شوێنێکی دوورەدەستی جیھاندا دەژی. بەڵام کوڤیێ لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە لە ئێسکەپەیکەری مامۆس و ماستۆدۆن (جۆرێکی لەناوچووی فیل)، سەلماندی کە ئەم بوونەوەرانە ھەرچەندە لە فیل دەچن، بەڵام جۆرێکی جیاوازن و چیتر لەسەر زەوی بوونیان نییە. ئەمە بیرۆکەیەکی شۆڕشگێڕانە بوو و دەرگای بۆ زانستی بەردینناسی کردەوە.

٢. بیردۆزی کارەساتبارێتی (Catastrophism): کوڤیێ تێبینیی کرد کە لە چینە جیاوازەکانی بەردی زەویدا، جۆری جیاوازی بەردین ھەن. بۆ شیکردنەوەی ئەمە، بیردۆزی کارەساتبارێتیی دانا. بەپێی ئەم بیردۆزەیە، مێژووی زەوی پێک ھاتووە لە زنجیرەیەک کارەساتی سروشتیی گەورە (وەک لافاوی گەورە یان بوومەلەرزە)، کە دەبوونە ھۆی لەناوچوونی بەکۆمەڵی بوونەوەران لە ناوچەیەکدا. دواتر، بوونەوەری نوێ لە ناوچەکانی ترەوە کۆچیان دەکرد بۆ ئەو شوێنە.

٣. دابەشکردنی شانشینی ئاژەڵان: کوڤیێ یەکەم کەس بوو کە ھەوڵیدا ھەموو ئاژەڵان بەپێی پێکھاتەی لەشیان پۆلێن بکات. ئەو ھەموو شانشینی ئاژەڵانی دابەش کرد بۆ چوار لقی سەرەکی (embranchments):

1. بڕبڕەدارەکان (Vertebrata): وەک شیردەر، باڵندە و ماسی.
2. نەرمەلۆکەکان (Mollusca): وەک ھەلزۆن و ھەشتپێ.
3. بەندپێیەکان (Articulata): وەک مێروو و جاڵجاڵۆکە.
4. تیشکدارەکان (Radiata): وەک ئەستێرەی دەریا و ماسیی جەلی.

ڕوانگەی لەسەر پەرەسەندن

پەیکەری جۆرج کوڤیێ، داندراو لە ڕێڕەوەکانی بەرەو مۆزەخانەی مێژووی پزیشکی.

سەرەڕای ئەوەی کە کارەکانی کوڤیێ بناغەیەکی گرنگیان بۆ بیردۆزی پەرەسەندن دانا، بەڵام خۆی یەکێک بوو لە سەرسەختترین نەیارانی بیرۆکەی پەرەسەندن. ئەو باوەڕی وابوو کە جۆرەکان نەگۆڕن و ناتوانن بگۆڕێن بۆ جۆری تر. ئەو بە توندی دژی بیردۆزەکانی ھاوکارەکەی، ژان-باپتیست لامارک، وەستایەوە، کە یەکێک بوو لە یەکەمین زانایان کە باسی پەرەسەندنی کرد.

بەرھەمە سەرەکییەکان

Le Règne Animal, distribué d'après son organisation

(١٨١٧) (شانشینی ئاژەڵان، دابەشکراو بەپێی پێکھاتەکەی): ئەمە بە شاکاری کوڤیێ دادەنرێت و بۆ ماوەیەکی زۆر سەرچاوەی سەرەکیی گیانەوەرناسی بوو.

Recherches sur les ossements fossiles de quadrupèdes

(١٨١٢) (لێکۆڵینەوەکان لەسەر ئێسکە بەردینەکانی چوارپێیەکان): لەم کتێبەدا بە وردی بیردۆزەکانی دەربارەی لەناوچوون و کارەساتبارێتی خستەڕوو.

میرات و کاریگەری

گۆڕی جۆرج کوڤیێ لە گۆڕستانی پێر لاشێز، بەشی ٨.

جۆرج کوڤیێ یەکێکە لەو زانایانەی کە بۆچوونی مرۆڤی دەربارەی مێژووی ژیان بە تەواوی گۆڕی. ھەرچەندە لە بابەتی پەرەسەندندا ھەڵە بوو، بەڵام دامەزراندنی زانستەکانی بەردینناسی و توێکاریی بەراوردکاری میراتێکی نەمری بۆ بەجێھێشتووە. ئەو یەکێکە لە ٧٢ زانا فەڕەنسییەی کە ناویان لەسەر بورجی ئیڤڵ ھەڵکۆڵراوە.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و فەڕەنسی، ھەروەھا ماڵپەڕی فەرمیی مۆزەخانەی مێژووی سروشتی و سەرچاوەی تر وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی نوێ و فراوانتر.