جوگرافیای چین

جوگرافیای چین
لقی	geography of Asia
بابەتی لاوەکی	چین، چین، تایوان
وڵات	چین، تایوان
پۆتانی شوێن	٣٥°٠′٠″N ١٠٥°٠′٠″E
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

چین خاوەنی هەمەجۆرییەکی جوگرافیاى گەورەیە. دەشتاییەکانی ڕۆژهەڵات و کەناراوەکانی باشووری وڵاتەکە لە خاکێکی نزم و دامەنی چیای بەپیت پێکهاتوون. ئەم ناوچانە شوێنی زۆرینەی بەرهەمی کشتوکاڵی و چڕیی دانیشتووانی چینن. ناوچەکانی باشووری وڵاتەکە (باشووری ڕووباری یانگتزە) لە زەویی گرد و شاخاوی پێکهاتوون. بەشی ڕۆژاوا و باکووری وڵاتەکە لەلایەن حەوزە نزمەکان (وەک بیابانی گۆبی و تەکلامەکان)، بانە شەپۆلییەکان و کۆمەڵەچیا بەرزەکانەوە دەورە دراون. ئەم ناوچەیە بەشێک لە بەرزترین باندەشتی سەر زەوی لەخۆدەگرێت، کە ئەویش بانی تبتییە، و توانای کشتوکاڵی و ڕێژەی دانیشتووانی زۆر کەمترە.

لە ڕووی مێژووییەوە، دانیشتووانی چین لە دەشتی ناوەڕاستی چین چڕببوونەوە و وەک وڵاتێک پەرەی سەند کە چەقی سیاسی و شارستانییەکەی دەکەوتە ناوەڕاست و بەشە نزمەکانی ڕووباری زەرد لە دەشتاییەکانی باکووردا. لە ماوەی ڕابردوودا، هێڵی کەناراوەکانی وڵاتەکە بە درێژیی ١٨٬٠٠٠ km (١١٬٠٠٠ mi) بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ بازرگانیی هەناردەکردن بەکارهێنراوە، ئەمەش وای کردووە پارێزگا کەناراوییەکان ببنە پێشەنگترین سەنتەری ئابووری.

ڕووبەری کۆماری گەلی چین نزیکەی ٩٬٦٠٠٬٠٠٠ km² (٣٬٧٠٠٬٠٠٠ sq mi)ە. ڕووبەری تەواوەتیی خاکەکە هەندێک جار بەهۆی ناکۆکییە سنوورییەکانەوە جێی مشتومڕە، دیارترینیان دەربارەی تایوان، ئەکسای چین، ناوچەی ترانس-کاراکۆرام و تِبتی باشوورە. بەپێی کتێبی The World Factbookی دەزگای هەواڵگریی ناوەندی (CIA)، ڕووبەری کۆماری گەلی چین دەکاتە ٩٬٥٩٦٬٩٦٠ km² (٣٬٧٠٥٬٤١٠ sq mi). کۆماری گەلی چین یەکێکە لە سێیەم یان چوارەم گەورەترین وڵاتی جیهان، بە جۆرێک بەپێی شێوازی پێوانەکردنی ڕووبەری ویلایەتە یەکگرتووەکان، دەکرێت کەمێک گەورەتر یان کەمێک بچووکتر بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. هەردوو وڵاتەکە لە ڕووسیا و کەنەدا بچووکترن و لە بەڕازیل گەورەترن.

پێگە و سنوور

کۆماری گەلی چین سێیەم گەورەترین وڵاتی جیهانە لە ڕووی ڕووبەری وشکانییەوە، کە ڕووبەرە وشکانییەکەی نۆ ملیۆن و شەش سەد هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، واتە یەک لەسەر پازدەی کۆی ڕووبەری وشکانیی گۆی زەوی، و چارەکێکی کۆی ڕووبەری ئاسیا، و هەمان ڕووبەری گشتیی سی وڵاتە ئەورووپییەکەیە. سەرباری ئەوەش، بەپێی بنەماکەی خۆی، چین خاوەنی نزیکەی سێ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشەیە لە ئاوە هەرێمییەکان کە بەپێی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان لەژێر سەروەریی خۆیدایە. لە ڕووی ڕووبەری گشتییەوە بە سێیەم یان چوارەم وڵات دادەنرێت. نادڵنیایی لە ڕووبەری گشتیی وڵاتەکە دەگەڕێتەوە بۆ دوو هۆکار: یەکەمیان دروستیی بانگەشەکانی چین لەسەر ناوچەکانی وەک ئاکسای چین و ڕێڕەوەکانی ناوچەی کاراکۆرام (کە هیندستان بانگەشەی خاوەندارێتییان دەکات)، و دووەمیان چۆنیەتیی هەژمارکردنی قەبارەی گشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانە، چونکە پەڕتووکی فاکتبووک ڕووبەری ویلایەتە یەکگرتووەکان بە 9,826,630 کم² (3,794,080 میلی چوارگۆشە) دادەنێت لە کاتێکدا ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا بە 9,522,055 کم² (3,676,486 میلی چوارگۆشە)ی دادەنێت.

چین دەکەوێتە نیوەگۆی باکوورەوە، و تەواوی خاکەکەی، بە ئاوە هەرێمییەکان و دوورگەکانیشەوە، دەکەوێتە باکووری هێڵی کەمەرەییەوە. دووریی نێوان هەردوو خاڵی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات ٥٢٠٠ کیلۆمەترە. درێژیی گشتیی سنوورە وشکانییەکانی چین بیست هەزار کیلۆمەترە، کە لایە ڕۆژهەڵاتییەکەی لە دەرچەی ڕووباری یالو جیانگەوە دەست پێدەکات لەسەر سنووری نێوان چین و کۆماری دیموکراتیی گەلی کۆریا، و هاوسنوورە لەگەڵ چواردە وڵاتدا، بەمەش (لە پاڵ ڕووسیادا) یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین سنووری لەگەڵ وڵاتانی تردا هەیە؛ بە ئاراستەی میلی کاتژمێر لە باشوورەوە دراوسێکانی چین بریتین لە: ڤیێتنام، لاوس، بورما، هیندستان، بووتان، نیپال، پاکستان، ئەفغانستان، تاجیکستان، قرغیزستان، کازاخستان، ڕووسیا، مەنگۆلیا و کۆریای باکوور.درێژیی سنوورە وشکانییەکانی چین دەگاتە ٢٢,١١٧ کم (١٣,٧٤٣ میل) کە درێژترینە لە جیهاندا.

درێژیی هێڵی کەناراویی چین لە هەژدە هەزار کیلۆمەتر تێدەپەڕێت، کە لایە باکوورییەکەی لە دەرچەی ڕووباری یالو جیانگەوەیە و لایە باشوورییەکەشی لە دەرچەی ڕووباری بێی لۆنە لەسەر سنووری نێوان چین و ڤیێتنام، هێڵی کەناراوییەکە بە شێوەی مانگێکی نیوەیی دەردەکەوێت کە بەرەو زەریا کشاوە. کەناراوەکانی چین دوو جۆرن: کەناراوەکانی باشوور زۆربەیان بەردینن، و کەناراوەکانی باکووریش زۆربەیان تەخت و قوڕین و لمیان. کەناراوە بەردینەکان نایبەستن و بەندەری سروشتی پێکدەهێنن کە دەکرێت بە درێژایی ساڵ بە ڕووی گەشتی دەریاییدا کراوە بن، ئەمەش بارودۆخێکی جوگرافیی باش دەڕەخسێنێت بۆ پەرەپێدانی گواستنەوەی دەریایی. کەناراوە تەختە لمییەکانیش گونجاون بۆ پەرەپێدانی گەشتیاری، و کەناراوە قوڕینەکانیش گونجاون بۆ پیشەسازیی خوێی دەریایی، چونکە ماددە خاوەکان دابین دەکەن بۆ گەشەپێدانی پیشەسازیی کیمیایی. دیمەنە سروشتییەکان لە چیندا جۆراوجۆرن. لە ڕۆژهەڵات، بە درێژایی کەناراوەکانی دەریای زەرد و دەریای ڕۆژهەڵاتی چین، ناوچە چڕەکان لە ڕووی دانیشتووانەوە لە دەشتاییە نیشتووەکاندا هەڵکەوتوون، لە کاتێکدا لە قەراغەکانی بانی مەنگۆلیای ناوەوە لە باکوور دەتوانرێت لەوەڕگەکان ببینرێن. باشووری چین بە گرد و زنجیرەچیا نزمەکان زاڵە. لە ناوەڕاستی ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکەدا، دێلتای هەردوو ڕووبارە سەرەکییەکەی چین، واتا ڕووباری زەرد و ڕووباری یانگتسی (چانگ جیانگ) بوونیان هەیە. لە ڕووبارە سەرەکییەکانی تر دەتوانین ئاماژە بە ڕووباری شی، ڕووباری مێکۆنگ، براهمابوترا و ئامور بکەین. لە ڕۆژاوا زنجیرەچیا سەرەکییەکان بەدی دەکرێن، بەتایبەتی ھیمالایا، کە بەرزترین خاڵی چین لە نیوەی ڕۆژهەڵاتی چیای ئەڤرێستدایە بە بەرزیی ٨٨٤٨ مەتر (٢٩٠٢٩ پێ)، لە کاتێکدا بانە بەرزەکان دیمەنێکی سروشتیی وشک دروست دەکەن، وەک بیابانی تەکلامەکان و بیابانی گۆبی.

شەش هەزار دوورگە بە درێژایی کەناراوەکانی چین هەن، کە کۆی ڕووبەریان نزیکەی هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. گەورەترینیان دوورگەی تایوانە کە ڕووبەرەکەی سی و پێنج هەزار و هەشت سەد کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، دوای ئەویش دوورگەی هاینان دێت بە ڕووبەری سی و سێ هەزار و نۆ سەد کیلۆمەتری چوارگۆشە. ئەم دوو دوورگەیە بە دوورگەکانی گەنجینە ناسراون بەهۆی زۆریی سامانەکانیان و جوانیی دیمەنەکانیان. هەردوو دوورگەی دیاۆیۆ و چیۆیۆ دەکەونە سەر دەریا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دوورگەی تایوان و ئەوان ڕۆژهەڵاتترین خاڵی چینن. ئەو زیاتر لە دووسەد دوورگە، قەدپاڵی دەریایی، کەناراو و گردۆڵکە لمیانە دەچنە سەر چوار کۆمەڵە دوورگە بە ناوەکانی دۆنگ شا، سی شا، چۆنگ شا و نان شا، کە هەموویان پێیان دەوترێت دوورگەکانی نان های. چەندین ئەرخەپێلی گرنگی تریش هەن وەک ئەرخەپێلی میاو داو، ئەرخەپێلی چانگ شان، ئەرخەپێلی چۆ شان، ئەرخەپێلی پێنگ هۆ و هی تر. لە نێوانیاندا، ئەرخەپێلی چۆ شان کە دەکەوێتە دەریای دۆنگ های، ناوچەیەکی گەشتیاریی بەناوبانگە کە چیای بوودایی پوتۆی لێیە، و ماسیگریی گەورەی چۆ شان هەم لە ناوەوە و هەم لە دەرەوەی چین ناسراوە.

کەشوهەوا

چین یەکێکە لەو وڵاتانەی جیهان کە خاکەکەی بەسەر زۆرترین ناوچەی کەشوهەواییدا درێژ دەبێتەوە، بە جۆرێک کە خاکی چین شەش ناوچەی کەشوهەوایی لەخۆدەگرێت: ناوچەی مامناوەندی سارد، ناوچەی مامناوەند، ناوچەی مامناوەندی گەرم، ناوچەی نیمچەخوولگەیی، ناوچەی گەرم، و ناوچەی خوولگەیی. ناوچە مامناوەندەکان، مامناوەندە گەرمەکان و خوولگەییەکان زۆربەی خاکی چین پێکدەهێنن، کە تێیاندا کەشوهەوا مامناوەندە و هەر چوار وەرزەکە بە ڕوونی دەردەکەون. ئەمەش شوێنێکی زۆر گونجاوە بۆ ژیان و گەشەسەندنی مرۆڤ. بارودۆخی ئاو لە چین بەهۆی فراوانیی خاکەکەیەوە جیاوازییەکی زۆری هەیە. لە ماوەی ساڵێکدا، تێکڕای بارانبارین دەگاتە شەش سەد و بیست و نۆ ملیمەتر، و کۆی گشتیی دابارینی ساڵانە لە شەش هەزار ملیار

کەش و هەوای چین

تێدەپەڕێت. بەڵام ناوچە جیاوازەکان بەهۆی کاریگەریی جۆرە جیاوازەکانی بای وەرزییەوە، ڕووبەڕووی نایەکسانی لە بارودۆخی ئاودا دەبنەوە و ڕێژەکە لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا کەمدەکات. ناوچەکانی باشووری چین بە شێوەیەکی بەرچاو دەکەونە ژێر کاریگەریی بای وەرزیی هاوینە و بارانێکی زۆریان لێ دەبارێت، بەتایبەتی ناوچە کەناراوییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی چین کە تێکڕای بارانبارینی ساڵانەیان لە هەزار ملیمەتر زیاترە. شارۆچکەی هۆشاولیۆ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی تایوان ژمارەیەکى پێوانەی لە بارانباریندا تۆمارکردووە ، کە گەیشتە هەشت هەزار و چوار سەد و هەشت ملیمەتر. ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوای چین دەکەونە دڵی ناوچەی ئۆراسیاوە، کە کەمتر دەکەونە ژێر کاریگەریی بای وەرزی و بارانیان کەم لێ دەبارێت. تێکڕای دابارینی ساڵانە لەم ناوچانەدا لە دووسەد ملیمەتر کەمترە، جگە لە هەندێک چیای بەرز. شارۆچکەی ڕوۆ چیانگ لە ناو حەوزی تالیمۆ لە شینجیانگ وشکترین شوێنە لە چین کە تێکڕای بارانبارینی ساڵانەی لە دە ملیمەتر کەمترە.

ماوەی تیشکی خۆر لە ساڵێکدا لە کمتر لە ١١٠٠ کاتژمێرەوە لە بەشێک لە سێچوان و چۆنگچینگ دەست پێدەکات تا لە سەرووی ٣٤٠٠ کاتژمێرەوە لە باکووری ڕۆژاوای چینگهای. قاڵبە وەرزییەکانی تیشکی خۆر بەپێی ناوچەکان بە شێوەیەکی بەرچاو جیاوازن، بەڵام بە گشتی باکووری وڵات و بانی تیبەت لە باشووری وڵات خۆرەتاوترن.

ڕووبارەکان

ڕووبارە سەرەکییەکانی چین

چین سەرەتا خاوەنی ٥٠,٠٠٠ ڕووبار بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، بەهۆی جیاوازیی ئاماری، لەدەستدانی ئاو و خاک، و گۆڕانی کەشوهەوا، لە ئێستادا تەنها مەزەندەی ٢٢,٠٠٠ ڕووبار دەکرێت. ڕووبارەکانی چین کۆی درێژییان دەگاتە ٤٢٠,٠٠٠ کیلۆمەتر. ١,٥٠٠ ڕووبار ڕووبەری لافاویان لە ١,٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە تێدەپەڕێت. زۆرینەی ڕووبارەکان لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژهەڵات دەڕژێنە ناو زەریای هێمن. ڕووباری یانگتسی (چانگ جیانگ) لە تیبەت سەرچاوە دەگرێت، بەناو چینی ناوەڕاستدا تێدەپەڕێت و لە نزیک شانگهای دەچێتە ناو دەریای ڕۆژهەڵاتی چین. یانگتسی درێژییەکەی ٦,٣٠٠ کیلۆمەترە و ڕووبەری لافاوی ١.٨ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. ئەمە سێیەم درێژترین ڕووبارە لە جیهاندا، دوای ئەمازۆن و نیل. دووەم درێژترین ڕووبار لە چیندا هوانگ هێیە (ڕووباری زەرد). لە تیبەتەوە سەرچاوە دەگرێت و بە شێوەیەکی خولگەیی ٥,٤٦٤ کیلۆمەتر بەناو چینی باکووردا دەگەڕێت، دەڕژێتە ناو کەنداوی بۆهای لە کەناری باکووری پارێزگای شاندۆنگ. ڕووبەری لافاوی ٧٥٢,٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. هێیلۆنگجیانگ ٣,١٠١ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی چین و ١,٢٤٩ کیلۆمەتر لە ڕووسیا دەڕژێت، کە لەوێ بە ئاموور ناسراوە. درێژترین ڕووبار لە باشووری چیندا ژووجیانگە (ڕووباری مرواری)، کە درێژییەکەی ٢,٢١٤ کیلۆمەترە. لەگەڵ سێ لقەکەیدا، کە بریتین لە ڕووبارەکانی شی (ڕۆژاوا)، دۆنگ (ڕۆژهەڵات)، و بێی (باکوور)، دێلتای ڕووباری مرواری لە نزیک گوانگجۆو، ژووهای, ماکاو, و هۆنگ کۆنگ پێکدەهێنێت. ڕووبارە سەرەکییەکانی تریش بریتیین لە لیاوهێ لە باکووری ڕۆژهەڵات، هایهێ لە باکوور، چیانتانگ لە ڕۆژهەڵات، و لانکانگ لە باشووری ڕۆژاوا.

دەریاچەی ڕۆژاوا لە هانگجۆو، بە شەو

ئاوڕۆی ناوخۆیی کە حەوزە بەرزەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات لەخۆدەگرێت، ٤٠ سەدی کۆی ڕووبەری ئاوڕۆییی وڵاتەکە پێکدەهێنێت. زۆرێک لە ڕووبار و چەمەکان دەڕژێنە ناو دەریاچەکانەوە یان لە بیاباندا کەم دەکەنەوە. هەندێکیان بۆ ئاودێری بەکاردێن.

ژینگە

پیسبوونی هەوا بەهۆی پشتبەستن بە خەڵووز کێشەیەکی سەرەکییە، لەگەڵ پیسبوونی ئاو لە پاشماوە چارەسەرنەکراوەکان و بەکارهێنانی ستانداردە جێناکۆکەکانی چڕیی پیسکەر لەبری کۆی قورسایی ڕۆژانەی زۆرترین. کەمى ئاو هەیە، بەتایبەت لە باکووردا. بەشی ڕۆژهەڵاتی چین زۆر جار دووکەڵ و تەمومژی چڕ لە هەواى دا هەیە وەک دەرئەنجامێکی پیسبوونی پیشەسازی. بڕینەوەی دارستانەکان بە قەبارەیەکی گەورە لەگەڵ لەدەستدانی مەزەندەکراوی یەک لەسەر پێنجی زەوییە کێڵگەیییەکان لە ساڵی ١٩٤٩ەوە بۆ لێڕاماڵینی خاک و گەشەپێدانی ئابووری ڕوودەدات و لە ئەنجامدا بیابانبوون دروست دەبێت.

چین لایەنێکە لە ڕێککەوتنامەی ژینگەیی ئەنتارکتیکا، پەیماننامەی ئەنتارکتیکا, ڕێککەوتنامەی فرەجۆریی بایۆلۆژی, ڕێککەوتنامەی گۆڕانی کەشوهەوا, ڕێککەوتنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەرنگاربوونەوەی بیابانبوون, ڕێککەوتنامەی گیانلەبەرە مەترسیدارەکان, ڕێککەوتنامەی پاشماوە مەترسیدارەکان، یاسای دەریا, ڕێککەوتنامە نێودەوڵەتییەکانی دارستانی خوولگەیی ١٩٨٣ و ١٩٩٤, ڕێککەوتنامەی نێودەوڵەتی بۆ ڕێکخستنی ڕاوکردنی نەهەنگ, و ڕێککەوتنامەکانی فڕێدانی دەریایی، پاراستنی چینی ئۆزۆن، پیسبوونی کەشتی, و پاراستنی زەلکاوەکان. چین واژۆی لەسەر پڕۆتۆکۆڵی کیۆتۆ کردووە بەڵام پەسەندی نەکردووە (بەڵام هێشتا داوای لێ نەکراوە کە دەردانی کاربۆنی خۆی لەژێر ڕێککەوتنەکەدا کەم بکاتەوە، وەک هیندستان) و پەیماننامەی قەدەغەکردنی تاقیکردنەوەی ئەتۆمی.

ئاسایشی سنوور

ئاسایش و هێزی سنوورەکانی چین بەپێی شوێنی بەشی سنووری پەیوەندیدار دەگۆڕێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی سنوورەکان و هەروەها توپۆگرافیای وڵاتەکە. چین خاوەنی خاکی گەورەیە، کە قەبارەکەی هاوشێوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، بەڵام دابەشبوونی ڕاستەقینەی دانیشتووان بە شێوەیەکی نایەکسانە. شەست لە سەدى دانیشتووان لە کەناری ڕۆژهەڵاتی چین دەژین کە تەنها ٢٢ سەدی خاکی ئەو وڵاتەیە لە کاتێکدا ٧٨ سەدی تری کە دەکەوێتە ناوەوە بە کەمی دانیشتووی تێدایە بە کەمینە نەتەوەییەکانی وەک تیبەتییەکان، کازاخەکان، ئویغورەکان، و گروپە موسڵمانەکانی تری چینەوە. زۆرێک لەم گروپانە کەمترین وەفادارییان بۆ حکوومەتی ناوەندیی چین هەیە کە ئەمەش ئاسایشی سنوورەکانی چینی زیاتر گرژ کردووە. بە تایبەت ناوچەکانی شینجیانگ و تیبەت خاوەنی بزوتنەوەی جیاخوازانەی بەهێزن.

چین پەیمانی هاوپەیمانیی و دۆستایەتیی نێوان چین و سۆڤیەتی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٠دا واژۆ کرد. لە پاش لێکدابڕانی چین و سۆڤیەت لە ساڵانی ١٩٦٠دا، سنووری نێوان چین و سۆڤیەت لە قۆناغێکدا زیاتر لە ١.٥ ملیۆن سەربازی لە هەردوو لای سنوورەکەدا جێگیرکرابوون. پەیوەندییەکان لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٨٠دا باشتر بوون بەهۆی کەمبوونەوەی هەڕەشە بۆ سەر حکوومەتی چین لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١دا، پەرلەمانی تاجیکستان دەنگی دا بۆ پەسەندکردنی ڕێککەوتنێکی ساڵی ١٩٩٩ بۆ بەخشینی ١٬٠٠٠ square kilometre (٣٩٠ میلی چوارگۆشە) لە خاک لە ناوچەی دووردەستی چیاکانی پامیر، کە بە تەواوی کێشەیەکی سنووری سەد ساڵەی لەگەڵ چیندا چارەسەر کرد. چین گەورەترین وەبەرهێنەرە لە ئابووریی تاجیکستاندا بەتایبەت لە کەرتی وزە و ژێرخاندا.