جوگرافیای دانمارک
دانمارک وڵاتێکی باکوورییە و دەکەوێتە ئەورووپای باکوور. ئەم وڵاتە پێکدێت لە نیمچەدوورگەی یوتلاند و چەندین دوورگەی تر لە دەریای باڵتیکدا،[١] کە پێیان دەوترێت دوورگەکانی دانمارکی. دانمارک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای سوێد و ڕاستەوخۆ لە باشووری نەرویژە، ھەروەھا لە باشوورەوە بە درێژایی ٦٨ کیلۆمەتر (٤٢ میل) ھاوسنووری وشکانییە لەگەڵ ویلایەتی شلێسڤیگ-ھۆلشتاین.
دانمارک کەوتووەتە سەر کەناراوەکانی ھەردوو دەریای باڵتیک و دەریای باکوور، و درێژیی کەناراوەکانی دەگاتە ٨٬٧٥٠ کیلۆمەتر؛ بەڵام کەناراوە سەرەکییەکانی کورتترن و دەگەنە ١٬٧٠١ کیلۆمەتر، چونکە ئەم پێوانەیە زۆربەی ئەو ١٬٤١٩ دوورگەیە ناگرێتەوە کە دەکەونە ناو دەریاوە. ھیچ شوێنێکی دانمارک لە ٥٢ کیلۆمەتر زیاتر لە دەریاوە دوور نییە. ڕووبەری وشکانیی دانمارک بە ٤٣٬٠٩٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە خەمڵێنراوە؛ بەڵام ناتوانرێت ڕووبەرەکەی بەتەواوی دیاری بکرێت، چونکە دەریا بەردەوام کەناراوەکان دادەڕووشێنێت و ماددەی نوێشیان بۆ دەھێنێت، سەرباری ھەبوونی چەندین پڕۆژەی مرۆیی بۆ وشککردنەوەی دەریا.[٢] دانیمارک خاوەنی ناوچەیەکی ئابووریی تایبەتە بە ڕووبەری ١٠٥٬٩٨٩ کم٢. ئەگەر ھەردوو ناوچەی دوورگەکانی فارۆ و گرینلاندی بۆ زیاد بکرێت، ئەوا ناوچە ئابوورییەکەی دەبێتە ١٥ەمین گەورەترین ناوچە لە جیھاندا بە ڕووبەری ٢٬٢٢٠٬٠٩٣ کم٢.[٣][٤]
ئەگەر بازنەیەک بە ھەمان ڕووبەری دانمارک بکێشرێت، تیرەکەی ٢٣٤ کیلۆمەتر دەبێت. دانیمارک ٤٤٣ دوورگەی ھەیە کە ناویان لێنراوە (بەگشتی ١٬٤١٩ دوورگەی ھەیە کە ڕووبەریان لە ١٠٠ مەتر چوارگۆشە زیاترە)، لەم ژمارەیەش ٧٢ دوورگەیان ئاوەدانن و خەڵکیان تێدا دەژی.[٥] گەورەترین دوورگەکانی بریتین لە زیلاند و فونین. دوورگەی بۆرنھۆڵم دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکەوە لە دەریای باڵتیکدا. زۆربەی دوورگە گەورەکان لە ڕێگەی پردەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە؛ بۆ نموونە پردی ئۆرێسوند زیلاند بە سوێدەوە دەبەستێتەوە و پردی پشتێنەی گەورە فونین بە زیلاندەوە دەبەستێتەوە. دوورگە بچووکەکانیش لە ڕێگەی بەلەم و فڕۆکەی بچووکەوە ھاتوچۆیان بۆ دەکرێت. شارە سەرەکییەکانی بریتین لە کۆپنھاگن (پایتەخت) لە زیلاند؛ ئاروس، ئالبۆرگ و ئێسبێرگ لە یوتلاند؛ لەگەڵ شاری ئۆدێنسێ لە فونین.
دانیمارک خاوەنی کەشوھەوایەکی مامناوەندە؛ زستانەکانی فێنک و بڕێک باویین و ھاوینەکانیشی فێنکن. خاکی وڵاتەکە بەگشتی تەختە و چەند دەشتایییەکی نەرمی تێدایە. ھەڵکەوتەی جوگرافیی دانمارک وای کردووە کە بەتەواوی کۆنترۆڵی گەرووەکانی دانمارک (گەرووی سکاگێراک و کاتیگات) بکات، کە دەریای باڵتیک و دەریای باکوور بەیەکەوە دەبەستنەوە. سەرچاوە سروشتییەکانی وڵاتەکە بریتین لە نەوت، گازی سروشتی، ماسی، خوێ، بەردی کلس، تەباشیر، بەرد، چەو و لم.
ژینگە
[دەستکاری]
کەشوھەوا
[دەستکاری]کەشوھەوای دانمارک زۆر گۆڕاوە، ھۆکارەکەشی ئەوەیە کە دەکەوێتە ناوچەیەکی مامناوەند و خاڵی یەکگرتنی بارستە ھەوا جیاوازەکانی زەریای ئەتڵەسی، جەمسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپایە. کەناراوەکانی ڕۆژاوای وڵاتەکە ڕووبەڕووی دەریای باکووری سەخت و نالەبار دەبنەوە، بەڵام بەشی کۆتاییی تەوژمی گەرمی کەنداو (تەوژمی باکووری زەریای ئەتڵەسی) کاریگەریی ھەیە لەسەر ئەوەی کەشوھەواکەی فێنک و مامناوەند بکات.
لە زستانە ساردەکاندا زۆرجار بەفر دەبارێت و ڕەنگە دەریاچەکانیش ببەستن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تێکڕای پلەی گەرمی لە مانگی شوباتدا (کە ساردترین مانگی ساڵە) لە دەوروبەری سفر پلەی سیلیزییە، کە ئەمەش نزیکەی ٧ پلەی سیلیزی بەرزترە لە تێکڕای پلەی گەرمیی جیھانی بۆ ئەو ناوچانەی دەکەونە سەر ھەمان ھێڵی پانی. ھاوینەکانی ئەم وڵاتە فێنک و مامناوەندن، کەشوھەواکەی زیاتر بەوە جیادەکرێتەوە کە بۆ ماوەیەک ھەوراوییە و پاشان چەند ڕۆژێکی خۆراوی بەدوادا دێت. تێکڕای پلەی گەرمیش لە مانگی تەممووزدا (کە گەرمترین مانگە) دەگاتە نزیکەی ١٦ پلەی سیلیزی.[٦]
ھێڵکاریی کەشوھەوای کۆپنھاگن.
کەشوھەوای دانیمارک بەپێی پۆلێنی کەشوھەوای کۆپن.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «دانیمارک (تێکڕای ٢٠٠١–٢٠١٠)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٣٫٣ (٣٨) |
٣٫٣ (٣٨) |
٦٫١ (٤٣) |
١١٫٥ (٥٣) |
١٥٫٥ (٦٠) |
١٨٫٥ (٦٥) |
٢١٫٦ (٧١) |
٢١٫٢ (٧٠) |
١٧٫٥ (٦٤) |
١٢٫٣ (٥٤) |
٧٫٩ (٤٦) |
٤٫٢ (٤٠) |
١١٫٩ (٥٣) |
| نێونجی ڕۆژانە | ١٫٥ (٣٥) |
١٫٢ (٣٤) |
٣٫٠ (٣٧) |
٧٫٥ (٤٦) |
١١٫٤ (٥٣) |
١٤٫٦ (٥٨) |
١٧٫٤ (٦٣) |
١٧٫٢ (٦٣) |
١٣٫٨ (٥٧) |
٩٫٤ (٤٩) |
٥٫٧ (٤٢) |
٢٫٢ (٣٦) |
٨٫٨ (٤٨) |
| نێونجی کەمترین پلە | −٠٫٨ (٣١) |
−١٫٣ (٣٠) |
−٠٫٢ (٣٢) |
٣٫٦ (٣٨) |
٧٫٤ (٤٥) |
١٠٫٦ (٥١) |
١٣٫٤ (٥٦) |
١٣٫٥ (٥٦) |
١٠٫٢ (٥٠) |
٦٫٢ (٤٣) |
٣٫٢ (٣٨) |
−٠٫٣ (٣١) |
٥٫٥ (٤٢) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٦٦ (٢٫٦) |
٥٠ (١٫٩٧) |
٤٣ (١٫٦٩) |
٣٧ (١٫٤٦) |
٥٣ (٢٫٠٩) |
٦٨ (٢٫٦٨) |
٧٧ (٣٫٠٣) |
٩١ (٣٫٥٨) |
٦٢ (٢٫٤٤) |
٨٣ (٣٫٢٧) |
٧٥ (٢٫٩٥) |
٦١ (٢٫٤) |
٧٦٥ (٣٠٫١٢) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان (≥ ١ ملم) | ١٨ | ١٥ | ١٣ | ١١ | ١٣ | ١٣ | ١٤ | ١٦ | ١٤ | ١٧ | ٢٠ | ١٧ | ١٨١ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٤٧ | ٧١ | ١٤٦ | ١٩٨ | ٢٣٥ | ٢٣٩ | ٢٣٢ | ١٩٦ | ١٦٢ | ١١١ | ٥٨ | ٤٥ | ١٬٧٣٩ |
| [ژێدەر پێویستە] | |||||||||||||
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «دانیمارک (پێوانە ئەوپەڕییەکان، زۆربەیان لە نێوان ١٩٦١–١٩٩٠)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١١٫٨ (٥٣) |
١٥٫٨ (٦٠) |
٢٢٫٢ (٧٢) |
٢٦٫٢ (٧٩) |
٣١٫٠ (٨٨) |
٣٥٫٩ (٩٧) |
٣٥٫٩ (٩٧) |
٣٦٫٤ (٩٨) |
٢٩٫٨ (٨٦) |
٢٤٫٠ (٧٥) |
١٩٫٦ (٦٧) |
١٣٫٠ (٥٥) |
٣٦٫٤ (٩٨) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٣١٫٢ (−٢٤) |
−٢٩٫٠ (−٢٠) |
−٢٧٫٠ (−١٧) |
−١٢٫١ (١٠) |
−٦٫٠ (٢١) |
−١٫٦ (٢٩) |
١٫٠ (٣٤) |
−٠٫١ (٣٢) |
−٤٫٤ (٢٤) |
−٩٫٠ (١٦) |
−١٩٫٠ (−٢) |
−٢٥٫٦ (−١٤) |
−٣١٫٢ (−٢٤) |
| [ژێدەر پێویستە] | |||||||||||||
بەکارھێنانی زەوی
[دەستکاری]بەپێی ئامارەکان، خاکی دانمارک بەم شێوەیە بەکاردەھێنرێت:[٧]
- زەویی کشتوکاڵی: ٥٥٫٩٩٪
- بەروبوومی ھەمیشەیی: ٠٫١٤٪
- مەبەستەکانی تر: ٤٢٫٨٧٪
زەویی ئاودێریکراو: ٤٬٣٥٤ کم٢
کۆی گشتی سەرچاوە ئاوییە نوێبووەوەکان: ٦ کم٣
بەکارھێنانی ئاوی شیرین (ناوخۆیی/پیشەسازی/کشتوکاڵی):
- کۆی گشتی: ٠٫٦٦ کم٣ لە ساڵێکدا.
- پشکی ھەر تاکێک: ١١٨٫٤ مەتر سێجا لە ساڵێکدا.
وشککردنەوەی دەریا (دروستکردنی زەوی)
[دەستکاری]لە ساڵی ٢٠١٩دا، حکوومەت پێشنیاری دروستکردنی ٩ دوورگەی دەستکردی کرد بە ناوی (پڕۆژەی ھۆڵمێنە)، کە ٣ کیلۆمەتر چوارگۆشە زەوی لە دەریا وەردەگرێتەوە و بڕیارە لە نێوان ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٤٠ دروست بکرێن. دواتر لە حوزەیرانی ٢٠٢١دا، پەرلەمانتاران ڕەزامەندییان دا لەسەر دروستکردنی دوورگەیەکی تری دەستکرد بە ڕووبەری ٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە بە ناوی (لینێتێھۆڵم) لە بەندەری کۆپنھاگن؛ بەڵام ڕێکخراوەکانی ژینگەپارێزی ڕایان گەیاند کە بەھۆی مەترسییە ژینگەیییەکانەوە سکاڵا لە دژی حکوومەت تۆمار دەکەن.[٨]
کشتوکاڵ
[دەستکاری]دانمارک خاوەنی بارانێکی باش، زەوییەکی تەخت و کەشوھەوایەکی مامناوەندە. بەھۆی ئەوەی زیاتر لە نیوەی خاکەکەی شیاوە بۆ کشتوکاڵ، دانمارک بووەتە نموونەیەکی سەرکەوتوو بۆ کەرتی کشتوکاڵ.
کێڵگەکانی دانمارک زۆر گەورەن و زۆرێک لەم کێڵگانە میوە و سەوزە بەرھەم دەھێنن، بەڵام ھەناردەی سەرەکیی دانیمارک زیاتر پشتی بەستووە بە گۆشت، فەروو (پێستی ئاژەڵ)، و بەرھەمە سپیایییەکان. دانەوێڵە سەرەکیترین بەرھەمی کشتوکاڵییە لە دانمارک و ٧٥٪ی دانەوێڵەی بەرھەمھاتوو دەدرێت بە ئاژەڵەکان، بەتایبەتی بەراز، مانگا، مریشک و مینکی (ئاژەڵێکی فەروودارە).
دانمارک ٦٦٪ زیاتر لە پێویستیی خۆی خۆراک بەرھەم دەھێنێت؛ واتە دەتوانێت خۆراک بۆ ١٥ ملیۆن کەس دابین بکات لەکاتێکدا دانیشتووانەکەی تەنیا ٥٫٧ ملیۆن کەسە. ئەمەش دەریدەخات کەرتی کشتوکاڵی دانیمارک چەندە بەرھەمدارە.
لە ساڵی ١٩٦١دا، ڕووبەری کشتوکاڵی ٧٤٫٥٪ی خاکی وڵاتەکەی پێکدەھێنا، بەڵام لە ساڵانی دواتردا کەمبووەتەوە بۆ ٦١٪. ئەم کەمبوونەوەیە ھۆکارەکەی خراپی نییە، بەڵکوو دەگەڕێتەوە بۆ بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و زانستی نوێ، کە وای کردووە بە ڕووبەرێکی کەمتر بەرھەمێکی زیاتر بەدەست بھێنرێت.
مەترسییە سروشتییەکان
[دەستکاری]- ھەڵسانی لافاو لە ھەندێک ناوچەی وڵاتەکەدا گەورەترین مەترسیی سروشتییە.
کێشە ژینگەیییەکان
[دەستکاری]- پیسبوونی ھەوا، بەتایبەتی بەھۆی دووکەڵی ئۆتۆمبێل و وێستگەکانی کارەباوە.
- پیسبوونی دەریای باکوور بەھۆی ماددەکانی نایترۆجین و فۆسفاتەوە.
- سەرچاوەکانی ئاو مەترسیی پیسبوونیان لەسەرە بەھۆی پاشماوەی ئاژەڵ و قڕکەرە کشتوکاڵییەکانەوە. (بەڵام سەرەڕای ئەوەش، ئاوی خواردنەوە لە دانمارک زۆر سەلامەتە).
ڕێکەوتننامە نێونەتەوەیییەکان
[دەستکاری]دانمارک واژووی لەسەر چەندین ڕێکەوتننامەی نێودەوڵەتیی ژینگەیی کردووە، لەوانە: ڕێگریکردن لە پیسبوونی ھەوا، پاراستنی فرەچەشنیی زیندەیی، گۆڕانی کەشوھەوا، پاراستنی چینی ئۆزۆن، ڕێگریکردن لە فڕێدانی پاشماوە بۆ ناو دەریا و قەدەغەکردنی ڕاوی نەھەنگ.
کێشە نێودەوڵەتی و سنوورییەکان
[دەستکاری]
سنوورە دەریایییەکان
[دەستکاری]- ناوچەی لکاو: ٢٤ میل دەریایی (٤٤٫٤ کم)
- ڕەفەی کیشوەری: بە قووڵایی ٢٠٠ مەتر یان تا ئەو قووڵایییەی کە دەتوانرێت سوودی لێ ببینرێت.
- ناوچەی ئابووریی تایبەت: ١٠٥٬٩٨٩ کم٢ (بەبێ گرینلەند و دوورگەکانی فارۆ). دەگاتە دووریی ٢٠٠ میل دەریایی.
- دەریای ھەرێمی: ١٢ میل دەریایی (٢٢٫٢ کم).
کێشەکانی تر
[دەستکاری]- ئایسلەند کێشەی ھەیە لەسەر دیاریکردنی ھێڵی ماسیگرتن لەگەڵ دوورگەکانی فارۆ.
- ئایسلەند، ئیرلەند و بەریتانیا ناکۆکن لەگەڵ دانمارک لەسەر ئەوەی کە ئایا ڕەفەی کیشوەریی دوورگەکانی فارۆ بۆ زیاتر لە ٢٠٠ میل دەریایی درێژ دەبێتەوە یان نا.
- دوورگەکانی فارۆ بەردەوامن لە لێدوان سەبارەت بە سەربەخۆییی تەواوەتی لە دانمارک.
- دانمارک ھەوڵ دەدات لێکۆڵینەوە بکات بۆ فراوانکردنی ناوچەی ئابووریی تایبەتی سەربە گرینلەند، تەنانەت چاوی لەوەیە ناوچەکە فراوان بکات تا دەگاتە جەمسەری باکوور.
دانیشتووان
[دەستکاری]دانیشتووانی شارەکان
[دەستکاری]- ڕێژەی زۆری خەڵکی دانمارک لە شارەکاندا دەژین، کە دەکاتە ٨٧٫٩٪ی کۆی گشتیی دانیشتووان.
- شاری کۆپنھاگن گەورەترین شاری دانمارکە و دانیشتووانەکەی ١٫٢ ملیۆن کەسە (ئەگەر ناوچەکانی دەوروبەریشی ھەژمار بکرێت دەگاتە ١٫٩٩ ملیۆن کەس). کۆپنھاگن لە ساڵی ١٤٤٣ەوە پایتەختی دانمارکە و شارێکی زۆر قەرەباڵغە؛ چڕیی دانیشتووانەکەی دەگاتە ٦٬٨٠٠ کەس لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشەدا.
- بەگشتی، نزیکەی چارەکێکی تەواوی دانیشتووانی دانمارک تەنیا لە کۆپنھاگنی پایتەختدا دەژین.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Denmark: Introduction». globaledge.msu.edu (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Nationalencyklopedin, (1990)
- ↑ Murray، N.J.؛ Phinn، S.R.؛ DeWitt، M.؛ Ferrari، R.؛ Johnston، R.؛ Lyons، M.B.؛ Clinton، N.؛ Thau، D.؛ Fuller، R.A. (٢٠١٩). «The global distribution and trajectory of tidal flats». Nature. ٥٦٥ (7738): ٢٢٢–٢٢٥. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٥٨٦-٠١٨-٠٨٠٥-٨. PMID ٣٠٥٦٨٣٠٠. S2CID ٢٥٦٧٦٧٤٧٠.
- ↑ «Denmark Country Profile - National Geographic Kids». Geography (بە ئینگلیزی). ٢١ی ئازاری ٢٠١٤. لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Islands in total and named islands[بەستەری مردوو]
- ↑ «Denmark | History, Geography, Map, & Culture | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ٦ی ئابی ٢٠٢٦. لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «Denmark | Geography and Cartography | Research Starters | EBSCO Research». EBSCO (بە ئینگلیزی). لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «Geography of Denmark: Islands, Terrain, Climate, and Agriculture». Jarnias Cyril (بە ئینگلیزی). ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦. لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
