جوگرافیای بەلجیکا
بەلجیکا دەوڵەتێکی فیدراڵییە و دەکەوێتە ئەورووپای ڕۆژاوا. وڵاتەکە بەسەر سێ ناوچەی سەرەکیدا دابەش بووە: فلاندەرز (کە بەشی فلامانەکانە)، والۆنیا (بەشی والۆنەکان)، و برۆکسێل (پایتەخت). بەلجیکا دەکەوێتە سەر کەناراوەکانی دەریای باکوور و سنووری وشکانی لەگەڵ چوار وڵاتدا ھەیە، ئەوانیش بریتین لە: فەڕەنسا (کە ٦٢٠ کم سنووریان ھەیە)، ھۆڵەندا (٤٥٠ کم)، ئەڵمانیا (١٦٢/١٦٧ کم) و لوکسەمبورگ (١٤٨ کم).[١]
ڕووبەر
[دەستکاری]
ڕووبەری گشتیی بەلجیکا ٣٠٬٦٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە (١١٬٨٤٩ میلی چوارگۆشە)ە. ئەم ڕووبەرە بەسەر سێ ھەرێمی سەرەکیی وڵاتەکەدا دابەش دەبێت: ھەرێمی والۆنیا بە ڕووبەری ١٦٬٩٠١ کیلۆمەتر چوارگۆشە، کە ٥٥٫١٪ی خاکی بەلجیکا پێکدەھێنێت؛ ھەرێمی فلاندەرز بە ڕووبەری ١٣٬٦٢٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، کە ٤٤٫٤٪ی خاکی وڵاتەکە دەگرێتەوە؛ و ھەرێمی پایتەختی برۆکسێل بە تەنھا ١٦٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە، کە ٠٫٥٪ی ڕووبەری گشتیی بەلجیکا پێکدەھێنێت.[٢]لەم ڕووبەرەدا، ٣٠٬٤٩٤ کم² (٩٩٫٣٦٪) زەوی و وشکانییە، و ١٩٥ کم² (٠٫٦٤٪) پێکھاتووە لە ئاو. سەرباری ئەمەش، بەلجیکا خاوەنی ٣٬٤٥٤ کم² لە ئاوە ھەرێمییەکانییەتی لە ناو دەریای باکووردا. ئەگەر ئەوەش بخرێتە سەر ڕووبەرەکەی، ئەوا کۆی خاکی وڵاتەکە دەبێتە ٣٤٬١٤٣ کم².[٣]
جوگرافیای سروشتی
[دەستکاری]
سروشتی بەلجیکا دەکرێت بەسەر سێ ناوچەی سەرەکیدا دابەش بکرێت: پێدەشتی کەناراویی فلاندەرز لە باکووری ڕۆژاوا، بانی ناوەڕاست، و بەرزاییەکانی ئاردەن لە باشووری ڕۆژھەڵات. بەشی پێدەشتە کەناراوییەکە زیاتر لە تەپۆڵکەی لمی و ناوچەی پۆلدەر پێکدێت. پۆلدەرەکان ئەو زەویانەن کە نزمترن لە ئاستی دەریا (یان لە ھەمان ئاستدان) و لە دەریا وەرگیراونەتەوە، و لەلایەن بەنداوی کۆنکرێتییەوە دەپارێزرێن. ناوچەی دووەم کە بانی ناوەڕاستە، دەکەوێتە ناوەوەی وڵاتەکە. ئەم ناوچەیە تا ڕادەیەک تەختە و وردە وردە بەرز دەبێتەوە، کە چەندین دۆڵی بەپیت لەخۆدەگرێت و بەھۆی ڕێڕەوە ئاوییەکانەوە ژیاوەتەوە. ھەروەھا چەندین دەشکەوت و دەربەندی بچووکیشی تێدایە. ناوچەی سێیەم کە پێی دەوترێت ئاردەن، لە ھەردوو ناوچەکەی تر سەختترە. ئەم ناوچەیە بانێکی پڕ لە دارستانی چڕ و بەردەڵانە و بۆ کشتوکاڵ زۆر گونجاو نییە، و تا باکووری فەڕەنسا و ئەڵمانیاش درێژ دەبێتەوە (کە لەوێ پێی دەوترێت ئایفێل). لێرەدا زۆربەی ئاژەڵە کێوییەکانی بەلجیکا دەژین. بەرزترین خاڵی بەلجیکا، کە پێی دەوترێت سیگناڵ دێ بۆترانج، دەکەوێتە ھەر ئەم ناوچەیە و بەرزییەکەی تەنیا ٦٩٤ مەتر (٢٬٢٧٧ پێ)ە. جێی ئاماژەیە کە بەلجیکا دەریاچەی سروشتیی زۆر کەمە و ئەوانەشی کە ھەیەتی زۆر گەورە نین. لەنێو ناوچە سروشتییە دیارەکانی وڵاتەکەشدا دەتوانین ئاماژە بە ئاردەن، ناوچەی کامپین و ھۆت فانی بکەین.
ڕووبار و دەریاچەکان
[دەستکاری]ئاوی ھەموو بەلجیکا دەڕژێتە ناو دەریای باکوورەوە، بێجگە لە ئاوی ناوچەی شارەوانیی مۆمینیێ (ماکوێنۆیس) کە لە ڕێگەی ڕووباری ئۆیزەوە دەڕژێتە ناو گەرووی ئینگلیزییەوە. سێ ڕووباری سەرەکی لەم وڵاتەدا ھەن کە دەڕژێنە دەریاوە، ئەوانیش: ڕووباری شێلدت (کە ٢٠٠ کم بە ناو بەلجیکادا دەڕوات و کۆی درێژییەکەی ٣٥٠ کم دەبێت)، ڕووباری مۆز (١٨٣ کم لە بەلجیکا، کۆی گشتی ٩٢٥ کم)، و ڕووباری ئایزێر (٥٠ کم لە بەلجیکا، کۆی گشتی ٧٨ کم). ڕووبارەکانی تریش بریتین لە ڕوپێل، سێن، سامبرێ، لێسێ، ئۆرتێ، لێیێ و دیلێ. ھەروەھا دەریاچە سەرەکییەکانیش بریتین لە دەریاچەی ژێنڤاڵ، دەریاچەی بوتگێنباک، دەریاچەی ئۆ دیور، دەریاچەی ژیلێپ، دەریاچەی ئۆیپێن و دەریاچەی ڕۆبێرتڤیڵ.
ڕێڕەوە ئاوییە دەستکردەکان
[دەستکاری]بەلجیکا خاوەنی چەندین ڕێڕەوی ئاوی یان کاناڵی دەستکردە بۆ گواستنەوە، کە دیارترینیان بریتین لە کاناڵی دەریاییی برۆکسێل-شێلدت، کاناڵی برۆکسێل-شارلێروا، کاناڵی سێنتەر و کاناڵی ئەلبێرت لە پارێزگای ئەنتوێرپ.
کەشوھەوا
[دەستکاری]کەشوھەوای بەلجیکا، وەکو زۆربەی وڵاتانی تری باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا،[٤] کەشوھەوایەکی مامناوەندی زەریایی ھەیە و لە ھەموو وەرزەکاندا بارانێکی باشی لێ دەبارێت (بەپێی پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپێن: جۆری Cfb). تێکڕای پلەی گەرما لە مانگی کانوونی دووەمدا دەگاتە نزیکەی ٣ °C (٣٧٫٤ °ف)، و لە مانگی تەممووزیشدا دەگاتە ١٨ °C (٦٤٫٤ °ف). سەبارەت بە بارانبارینیش، تێکڕای باران لە مانگی کانوونی دووەمدا ٦٥ mm (٢٫٦ in) دەبێت، و لە مانگی تەممووزیشدا دەگاتە ٧٨ mm (٣٫١ in).[٥] بەگشتی زستانەکانی بەلجیکا ساردن و ھەندێک جار پلەکانی گەرما تا −١٦ پلەی سەدی (−١٦ °C) دادەبەزن، ھاوینەکانیشی گەرم و ئارامن، بەڵام جار جارە پلەکانی گەرما تا ٣٠ پلەی سەدی (٣٠ °C) بەرز دەبنەوە.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «Uccle (ھەرێمی بروکسل-پایتەخت) ١٩٩١–٢٠٢٠» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١٥٫٣ (٦٠) |
٢٠٫٠ (٦٨) |
٢٤٫٢ (٧٦) |
٢٨٫٧ (٨٤) |
٣٤٫١ (٩٣) |
٣٨٫٨ (١٠٢) |
٣٩٫٧ (١٠٣) |
٣٦٫٥ (٩٨) |
٣٤٫٩ (٩٥) |
٢٧٫٨ (٨٢) |
٢٠٫٦ (٦٩) |
١٦٫٧ (٦٢) |
٣٩٫٧ (١٠٣) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٦٫١ (٤٣) |
٧٫١ (٤٥) |
١٠٫٩ (٥٢) |
١٥٫٠ (٥٩) |
١٨٫٤ (٦٥) |
٢١٫٢ (٧٠) |
٢٣٫٢ (٧٤) |
٢٣٫٠ (٧٣) |
١٩٫٥ (٦٧) |
١٤٫٩ (٥٩) |
٩٫٩ (٥٠) |
٦٫٦ (٤٤) |
١٤٫٦٥ (٥٨٫٤) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٣٫٧ (٣٩) |
٤٫٢ (٤٠) |
٧٫١ (٤٥) |
١٠٫٤ (٥١) |
١٣٫٩ (٥٧) |
١٦٫٧ (٦٢) |
١٨٫٧ (٦٦) |
١٨٫٤ (٦٥) |
١٥٫٢ (٥٩) |
١١٫٣ (٥٢) |
٧٫٢ (٤٥) |
٤٫٣ (٤٠) |
١٠٫٩٣ (٥١٫٨) |
| نێونجی کەمترین پلە | ١٫٤ (٣٥) |
١٫٥ (٣٥) |
٣٫٥ (٣٨) |
٦٫٠ (٤٣) |
٩٫٢ (٤٩) |
١٢٫٠ (٥٤) |
١٤٫١ (٥٧) |
١٣٫٩ (٥٧) |
١١٫٣ (٥٢) |
٨٫١ (٤٧) |
٤٫٦ (٤٠) |
٢٫١ (٣٦) |
٧٫٣١ (٤٥٫٣) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٢١٫١ (−٦) |
−١٨٫٣ (−١) |
−١٣٫٦ (٨) |
−٥٫٧ (٢٢) |
−٢٫٢ (٢٨) |
٠٫٣ (٣٣) |
٤٫٤ (٤٠) |
٣٫٩ (٣٩) |
٠٫٠ (٣٢) |
−٦٫٨ (٢٠) |
−١٢٫٨ (٩) |
−١٧٫٧ (٠) |
−٢١٫١ (−٦) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٧٥٫٥ (٢٫٩٧) |
٦٥٫١ (٢٫٥٦) |
٥٩٫٣ (٢٫٣٣) |
٤٦٫٧ (١٫٨٤) |
٥٩٫٧ (٢٫٣٥) |
٧٠٫٨ (٢٫٧٩) |
٧٦٫٩ (٣٫٠٣) |
٨٦٫٥ (٣٫٤١) |
٦٥٫٣ (٢٫٥٧) |
٦٧٫٨ (٢٫٦٧) |
٧٦٫٢ (٣) |
٨٧٫٤ (٣٫٤٤) |
٨٣٧٫٢ (٣٢٫٩٦) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ٠.١ mm) | ١٨٫٩ | ١٦٫٩ | ١٥٫٧ | ١٣٫١ | ١٤٫٧ | ١٤٫١ | ١٤٫٣ | ١٤٫٣ | ١٤٫١ | ١٦٫١ | ١٨٫٣ | ١٩٫٤ | ١٨٩٫٩ |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان | ٣٫٨ | ٤٫٩ | ٢٫٧ | ٠٫٦ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫١ | ١٫٢ | ٣٫٧ | ١٧ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٨٤٫١ | ٨٠٫٦ | ٧٤٫٨ | ٦٩٫٢ | ٧٠٫٢ | ٧١٫٣ | ٧١٫٥ | ٧٢٫٤ | ٧٦٫٨ | ٨١٫٥ | ٨٥٫١ | ٨٦٫٦ | ٧٧٫٠١ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٥٩٫١ | ٧٢٫٩ | ١٢٥٫٨ | ١٧١٫٣ | ١٩٨٫٣ | ١٩٩٫٣ | ٢٠٣٫٢ | ١٩٢٫٤ | ١٥٤٫٤ | ١١٢٫٦ | ٦٥٫٨ | ٤٨٫٦ | ١٬٦٠٣٫٧ |
| سەرچاوەی یەکەم: Royal Meteorological Institute[٦][٧] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: Weather Atlas;[٨] 2019 July record high from VRT Nieuws[٩] | |||||||||||||
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ئەنتۆرب (١٩٨١–٢٠١٠ ئاسایی)، تیشکی خۆر ١٩٨٤–٢٠١٣» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٦٫٢ (٤٣) |
٧٫٠ (٤٥) |
١٠٫٨ (٥١) |
١٤٫٤ (٥٨) |
١٨٫٤ (٦٥) |
٢٠٫٩ (٧٠) |
٢٣٫٢ (٧٤) |
٢٣٫١ (٧٤) |
١٩٫٧ (٦٧) |
١٥٫٣ (٦٠) |
١٠٫١ (٥٠) |
٦٫٦ (٤٤) |
١٤٫٧ (٥٨) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٣٫٤ (٣٨) |
٣٫٧ (٣٩) |
٦٫٨ (٤٤) |
٩٫٦ (٤٩) |
١٣٫٦ (٥٦) |
١٦٫٢ (٦١) |
١٨٫٥ (٦٥) |
١٨٫٢ (٦٥) |
١٥٫١ (٥٩) |
١١٫٣ (٥٢) |
٧٫٠ (٤٥) |
٤٫٠ (٣٩) |
١٠٫٦ (٥١) |
| نێونجی کەمترین پلە | ٠٫٧ (٣٣) |
٠٫٥ (٣٣) |
٢٫٨ (٣٧) |
٤٫٨ (٤١) |
٨٫٨ (٤٨) |
١١٫٧ (٥٣) |
١٣٫٨ (٥٧) |
١٣٫٢ (٥٦) |
١٠٫٦ (٥١) |
٧٫٤ (٤٥) |
٤٫١ (٣٩) |
١٫٥ (٣٥) |
٦٫٧ (٤٤) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٦٩٫٣ (٢٫٧٣) |
٥٧٫٤ (٢٫٢٦) |
٦٣٫٨ (٢٫٥١) |
٤٧٫١ (١٫٨٥) |
٦١٫٥ (٢٫٤٢) |
٧٧٫٠ (٣٫٠٣) |
٨٠٫٦ (٣٫١٧) |
٧٧٫٣ (٣٫٠٤) |
٧٧٫٢ (٣٫٠٤) |
٧٨٫٧ (٣٫١) |
٧٩٫٠ (٣٫١١) |
٧٩٫٥ (٣٫١٣) |
٨٤٨٫٤ (٣٣٫٤) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) | ١٢٫٣ | ١٠٫٦ | ١٢٫٠ | ٩٫٢ | ١٠٫٦ | ١٠٫٤ | ١٠٫٢ | ٩٫٩ | ١٠٫٣ | ١١٫٤ | ١٢٫٩ | ١٢٫٨ | ١٣٢٫٧ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٥٧ | ٧٧ | ١٢٢ | ١٧٧ | ٢٠٨ | ٢٠٢ | ٢١٤ | ٢٠٢ | ١٤٤ | ١١٦ | ٦٢ | ٤٧ | ١٬٦٢٥ |
| سەرچاوە: Royal Meteorological Institute[١٠] | |||||||||||||
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Geographical description of Belgium» (بە ئینگلیزی). Official information and services, Belgian Federal Government. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Land use according to the land register, STATBEL
- ↑ Land use, STATBEL
- ↑ Peel, M. C.؛ Finlayson, B. L.؛ McMahon, T. A. (٢٠٠٧). «Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification». Hydrol. Earth Syst. Sci. ١١ (5): ١٦٣٣–١٦٤٤. Bibcode:2007HESS...11.1633P. doi:١٠.٥١٩٤/hess-١١-١٦٣٣-٢٠٠٧. ISSN ١٠٢٧-٥٦٠٦. (direct: Final Revised Paper)
- ↑ Eurometeo: The meteo at Brussels
- ↑ «Normales climatiques à Uccle» (بە فەرەنسی). Royal Meteorological Institute. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «Le climat de la Belgique» (بە فەرەنسی). Royal Meteorological Institute. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «Brussels, Belgium - Detailed climate information and monthly weather forecast». Weather Atlas (بە ئینگلیزی). Yu Media Group. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ Kristien Bonneure, Johan Droessaert, Gianni Paelinck, Denny Baert (٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩). «Herlees onze Hitteblog: warmste dag ooit eindigt met chaos door propvolle treinen die terugkeren van de kust». VRT Nieuws. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
{{cite news}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر) - ↑ «Statistiques climatiques des communes belges: Antwerpen (ins 11002)» (PDF) (بە فەرەنسی). Royal Meteorological Institute of Belgium. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (ئابی ٢٠٢٦) |