جوگرافیای بولگاریا

بولگاریا وڵاتێکە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا کە چارەکی ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەی بالکان پێک دەھێنێت، و گەورەترین وڵاتە لە ناو سنوورە جوگرافییەکەیدا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕۆمانیا، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ سڕبیا و مەقدوونیای باکوور، لە باشوورەوە لەگەڵ یۆنان و تورکیا، و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریای ڕەش. سنووری باکوور لەگەڵ ڕۆمانیا شوێن ڕووباری دانووب دەکەوێت تا شاری سلیسترا. ڕووبەری خاکی بولگاریا بریتییە لە ١١٠٬٩٩٤ square kilometre (٤٢٬٨٥٥ sq mi) (١١١٬٠٠٢ square kilometre (٤٢٬٨٥٨ sq mi))، کە کەمێک گەورەترە لە کووبا، ئایسلەند یان ویلایەتی تێنسی ئەمریکا. بە ڕەچاوکردنی قەبارە و شێوە جوگرافییە ھاوسەنگەکەی، بولگاریا خاوەنی چەندین تایبەتمەندی جۆراوجۆری ڕوەکییە. تەنانەت لەناو بەشە بچووکەکانی وڵاتەکەشدا، خاکەکە دەکرێت دابەش بکرێت بەسەر دەشتایییەکان، بەرزایییەکان، گردەکان، چیاکان، دەشتایییە نزمەکان، تەنگەبەرەکان، و دۆڵە قووڵەکانی ڕووبارەکاندا. ناوەندی جوگرافیی بولگاریا دەکەوێتە ئوزانا.

بولگاریا خاوەنی فرەچەشنییەکی بەرچاوە لە ڕووی سروشتەوە؛ لە لووتکە بەفرداپۆشراوەکانی چیاکانی ڕیلا، پیرین و باڵکانەوە بگرە تا کەناراوی گەرم و ھەتاویی دەریای ڕەش و دۆڵەکانی باشوور؛ لە دەشتی دۆناوی (مۆسیای کۆن) کە کەشوھەوایەکی کیشوەریی باوی ھەیە لە باکووردا، تا کاریگەریی بەھێزی کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست لە دۆڵەکانی مەقدۆنیا و نزماییەکانی باشووری تڕاکیا، نزمترین بەشەکانی دەشتی بەرینی تڕاکیا لە تەنیشت ڕووباری ماریتسا و کەناراوەکانی باشووری دەریای ڕەشی بولگاریا. زۆرینەی خاکی وڵاتەکە دەکەوێتە ناوچەی کەشوھەوای کیشوەریی شێدارەوە، لەگەڵ کەشوھەوای ئەڵپین لە بەرزترین چیاکاندا و کەشوھەوای ژێرگەرماوی لە باشووریترین ناوچەکاندا.

وڵاتەکە خاوەنی تۆڕێکی چڕی ڕووبارە، بەڵام زۆرینەی ڕووبارەکان کورتن و بڕی ئاوی ڕۆیشتوویان کەمە. تێکڕای بارانبارینی ساڵانە ٦٧٠ ملمە؛ بڕی بارانبارین لە نزماییەکاندا کەمترە و لە چیاکاندا زیاترە. وشکترین ناوچە دۆبرودزھاست لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دەشتی دۆناویدا (٤٥٠ ملم)، لەکاتێکدا بەرزترین ڕێژەی بارانبارین لە دۆڵی سەرەوەی ڕووباری ئۆگۆستا لە چیاکانی باڵکانی ڕۆژاوا پێوانە کراوە (٢٢٩٣ ملم).

بولگاریا خاوەنی زەوییەکی بەرچاوە لە بواری کشتوکاڵ و دارستاندا. لە ساڵی ٢٠٠٦دا بەکارھێنانی زەوی و پۆشاکی زەوی بریتی بوو لە ٥٪ بۆ بەکارھێنانی چڕی مرۆیی، ٥٢٪ کشتوکاڵ بە لەوەڕگاشەوە، ٣١٪ دارستان، ١١٪ دارستان-قەنارا، لەوەڕگا، و ڕووبەری ناتەنراو، و ١٪ ئاو.

لە ڕووی جوگرافیای ڕوەکییەوە، بولگاریا دەکەوێتە نێوان پارێزگاکانی ئیلیریا و ئیوکسین لە ناوچەی بازنەیی باکووری زەوی لە چوارچێوەی شاننشینی بۆریالدا. وڵاتەکە دەکەوێتە ناو شەش ناوچەی وشکانییەوە ئەوانیش بریتیین لە: دارستانە تێکەڵەکانی باڵکان (کە سەرەکییە)، دارستانە تێکەڵە چیاکانی ڕۆدۆپ (ئەوەی سەرەکییە لە چیاکاندا)، دارستانە گەڵاڕێژەکانی ئیوکسین-کۆلچیک، دارستانە قەدپاڵ و تێکەڵەکانی دەریای ئەجە و ڕۆژاوای تورکیا، دەشتایی دارستانی ئەورووپای ڕۆژھەڵات و دەشتی پۆنتیک-کاسپیەن.

سنوورەکان و خاکی

درێژیی سنوورەکانی بولگاریا بە گشتی ٢٬٢٤٥ کیلۆمەترە؛ لەوانە ١٬١٨١ کیلۆمەتر سنووری وشکانی و ٦٨٦ کیلۆمەتر لەلایەن ڕووبارەکانەوە پێک ھاتوون. درێژیی کەناراوەکانیشی ٣٧٨ کیلۆمەترە.

سنووری باکوور لەگەڵ ڕۆمانیا ٦٠٩ کیلۆمەترە. زۆرینەی ھێڵی سنووری (٤٧٠ کیلۆمەتر) لەلایەن ڕووباری دانووبەوە پێک ھاتووە لە دەماری ڕووباری تیمۆک لە ڕۆژاواوە تا شاری سیلیسترا لە ڕۆژھەڵات. سنووری وشکانی لە سیلیسترا تا کەیپ سیڤریبورو لە دەریای ڕەش ١٣٩ کیلۆمەتر درێژە. ڕووباری دانووب، کە لێوارە بەرزەکانی لە لای بولگاری و ناوچەیەکی فراوانی باتلاق و شۆڕەبی لە لای ڕۆمانی ھەیە، بە دوو پرد دەبڕدرێت – پردی ئەورووپای نوێ لە نێوان ڤیدین و کالافات، و پردی دانووب لە نێوان ڕوسێ و جیوڕگیو. ٤٨ دوورگەی بولگاری و ٣٢ دوورگەی ڕۆمانی لە درێژایی ڕووباری دانووب ھەن؛ گەورەترینیان، بێلێنێ یە (٤١ کیلۆمەتر چوارگۆشە)، سەر بە بولگاریایە. سنووری وشکانی سێ دەروازەی سنووری لە سلیسترا، کاردام و دۆرانکولاک لە دەریای ڕەش ھەیە. ھەروەھا بۆڕییەکی گەورەی گواستنەوەی گاز سروشتی لە ڕووسیاوە بۆ بولگاریا پیای دا تێپەڕ دەبێت.

دیمەنێکی زستانەی چیاکانی ڤلاھینا لە نزیک سنووری باکووری مەقدۆنیا

سنووری ڕۆژھەڵات (٣٧٨ کیلۆمەتر) دەریایییە و کەناراوەکانی دەریای ڕەشی بولگاریا لە کەیپ سیڤریبورو لە باکوورەوە تا دەماری ڕووباری ڕێزۆڤۆ لە باشوور دەگرێتەوە. کەناراوەکانی بولگاریا ١/١٠ی کۆی گشتی کەناراوەکانی دەریای ڕەش پێک دەھێنێت، و دوو کەنداوی گرنگ لەخۆ دەگرێت، کەنداوی ڤارنا و کەنداوی بۆرگاس، کە دوو بەندەری سەرەکی وڵاتەکە لەخۆ دەگرن.

سنووری باشوور ٧٥٢ کیلۆمەتر درێژە، لەوانە ٢٥٩ کیلۆمەتر لەگەڵ تورکیا و ٤٩٣ کیلۆمەتر لەگەڵ یۆنان. سنووری بولگاریا و تورکیا لە دەماری ڕووباری ڕێزۆڤۆ لە ڕۆژھەڵاتەوە دەست پێدەکات بە چیاکانی ستراندژا و بەرزایییەکانی دێوێنتدا تێدەپەڕێت، ڕووباری توندژا لە گوندی ماتۆچینا دەبڕێت و لە ڕووباری ماریتسا لە گوندی کاپیتان ئەندریڤۆ کۆتایی دێت. سێ دەروازەی سنووری لە مالکۆ تارنۆڤۆ، لێسۆڤۆ و کاپیتان ئەندریڤۆ ھەن. سنووری یۆنان لە کاپیتان ئەندریڤۆوە بە چەندین لووتکەی چیاکانی ڕۆدۆپدا دەست پێدەکات، بە شێوەیەکی گشتی شوێن پێی ئاوەڕێی ڕووبارەکانی ئاردا و ڤاچا لە لای بولگاری دەکەوێت، بە چیاکانی سلاڤیانکادا تێدەپەڕێت، ڕووباری ستروما لە گوندی کولاتا دەبڕێت و بە لووتکەی چیاکانی بێلاسیتسا تا لووتکەی تومبا دەڕوات. شەش خاڵی پشکنینی سنووری لە سڤیلێنگراد، ئیڤایلۆڤگراد، ماکازا، زلاتۆگراد، ایلیندەن و کولاتا ھەن.

سنووری ڕۆژاوا درێژییەکەی ٥٠٦ کیلۆمەترە، کە ١٦٥ کیلۆمەتری لەگەڵ مەقدۆنیای باکوور و ٣٤١ کیلۆمەتری لەگەڵ سڕبیادایە.سنووری مەقدۆنیای باکوور لە لووتکەی تومباوە لە باشوورەوە دەست پێ دەکات و بە چیاکانی ئۆگراژدن، مالیشێڤۆ، ڤلاھینا و ئۆسۆگۆڤۆدا تێدەپەڕێت تا دەگاتە چیاەی کیتکا. سێ دەروازەی سنووری لە نزیک شارۆچکەی پێتریچ و لە گوندەکانی لۆگۆداژ و گیوشێڤۆ ھەن. سنووری سڕبیا لە کیتکاوە بە ناوچە شاخاوییەکەی کرایشتەدا تێدەپەڕێت (کە چیاەی ڕۆی دەگرێتەوە)، دۆڵی ڕووباری نیشاڤا دەبڕێت، بە درێژەی دابەشبووی ئاوی سەرەکیی چیاکانی باڵکانی ڕۆژاوا دەڕوات و بۆ ماوەی ١٥ کیلۆمەتر شوێن ڕووباری تیمۆک دەکەوێت تا دەگاتە شوێنی تێکەڵبوونی بە ڕووباری دانوب. پێنج خاڵی پشکنیینی سنووری لە دۆلۆ نوی، ستڕێزیمیڕۆڤتسی، کالۆتینا، ڤراشکا چوکا و برێگۆڤۆ ھەن.