جوگرافیای ئەلبانیا
| جوگرافیای ئەلبانیا | |
|---|---|
| لقی | geography of Europe |
| بابەتی لاوەکی | ئەلبانیا |
| وڵات | ئەلبانیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئەورووپا |
| بەستەری وەسفکراو | https://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Albania |
| پێڕست | extreme points of Albania |
ئەلبانیا وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا کە دەکەوێتە سەر کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک و دەریای یۆنان، و درێژیی ھێڵی کەناراوەکەی نزیکەی ٤٧٦ کیلۆمەترە (٢٩٦ میل). ئەم وڵاتە لەسەر نیمچەدوورگەی باڵکان ھەڵکەوتووە و یەکێکە لە شاخاویترین وڵاتانی ئەورووپا. لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ مۆنتینیگرۆ، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کۆسۆڤۆ، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مەقدوونیای باکوور، و لە باشووری ڕۆژھەڵات و باشووریشەوە لەگەڵ یۆنان ھاوسنوورە.[١]
زۆربەی خاکی ئەلبانیا لە چیا و گرد پێکھاتووە، کە زیاتر لە باکوورەوە بۆ باشوور درێژ دەبنەوە، بۆ نموونە چیای ئەلپی ئەلبانی لە باکوور، چیاکانی شار لە باکووری ڕۆژھەڵات، چیاکانی سکاندەربێگ لە ناوەڕاست، چیاکانی کۆراب لە ڕۆژھەڵات، چیاکانی پیندوس لە باشووری ڕۆژھەڵات، و چیاکانی سێراونی لە باشووری ڕۆژاوا. دەشتایی و بانەکان لە ڕۆژاوا بە درێژایی کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک و ئایۆنیی ئەلبانیایان گرتووەتەوە.
ھەندێک لە گەورەترین و کۆنترین ئاوە سازگارەکانی ئەورووپا لە ئەلبانیادان. دەریاچەی شکۆدەر، کە دووەم گەورەترین دەریاچەی ئەورووپای باشوور، دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوا و بە چیای ئەلپی ئەلبانی و دەریای ئادریاتیک دەورە دراوە. ھەروەھا یەکێک لە کۆنترین دەریاچە بەردەوامەکانی جیھان، دەریاچەی ئۆھرید، دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە، لەکاتێکدا بەرزترین دەریاچە تەکتۆنیکییەکانی نیمچەدوورگەی باڵکان، واتا دەریاچەی گەورە و بچووکی پرێسپا، بە باشی لە نێوان چیا بەرزەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتدا شاردراونەتەوە.
ڕووبارەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیاوە سەرچاوە دەگرن و بەرەو ڕۆژاوا دەڕژێنە ناو دەریاوە. ئەوان بە حەوزەکانی ئاوەڕۆی دەریای ئادریاتیک، دەریای ئیجە و دەریای ڕەشدا دەورە دراون. درێژترین ڕووباری وڵاتەکە، کە لە دەمەکەیەوە تا سەرچاوەکەی دەپێورێت، ڕووباری درینە کە لە یەکگرتنی دوو سەرچاوە ئاوییەکەیەوە (درینی ڕەش و سپی) دەست پێدەکات، ھەرچەندە ڕووباری ڤیۆسێش جێگای سەرنجە، کە یەکێکە لە دوایین سیستەمە گەورە و دەستلێنەردراوەکانی ڕووبار لە ئەورووپادا.
وەک وڵاتێکی بچووک، ئەلبانیا بە ھەمەجۆریی زیندەیی و زۆریی سیستەمە ژینگەیییەکان و ژینگە جیاوازەکانی جیادەکرێتەوە، کە لە ڕووبەری ٢٨٬٧٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشەدا (١١٬١٠٠ میلی چوارگۆشە) کۆبووەتەوە. ئەم فرەچەشنییە گەورەیە سەرچاوەی لە ھەڵکەوتەی جوگرافیی ئەلبانیا لەسەر دەریای ناوەڕاست گرتووە، لەگەڵ بارودۆخی کەشوھەوای تایبەت، تۆپۆگرافیای جۆراوجۆر، ھەروەھا دەوڵەمەندیی سیستەمە ژینگەیییە وشکانی و دەریایییەکان کە ژینگەی جۆراوجۆر دابین دەکەن و ھەر یەکەیان ڕوەک و ئاژەڵی تایبەت بە خۆیان ھەیە.
٧٩٩ ناوچەی پارێزراو لە ئەلبانیادا ھەن کە ڕووبەری ٥٬٢١٦٫٩٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٬٠١٤٫٢٨ میلی چوارگۆشە) دادەپۆشن. ئەمانە پێکدێن لە دوو یەدەگی سروشتیی توند، ١٤ پارکی نەتەوەیی، یەک پارکی دەریایی، ھەشت پارکی شوێنەواری، ٧٥٠ شوێنەواری سروشتی، ٢٢ ناوچەی بەڕێوەبردنی ژینگە/جۆرەکان، پێنج دیمەنی سروشتیی پارێزراو، چوار ناوچەی سەرچاوەی بەڕێوەبراو، و چوار زۆنگاوی ڕامسار. پارکە نەتەوەیییەکان ڕووبەری ٢١٠٬٦٦٨٫٤٨ ھێکتار (٢٬١٠٦٫٦٨٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە) دادەپۆشن، کە دەکاتە نزیکەی ١٣٫٦٥٪ی کۆی گشتیی خاکی وڵاتەکە.
پێگە و سنوور
[دەستکاری]بە ڕووبەری گشتیی ٢٨٬٧٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١١٬١٠٠ میلی چوارگۆشە)، وڵاتەکە دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئادریاتیک و بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی دەریای یۆنان، کە ھەردووکیان دەکەونە ناو دەریای ناوەڕاستەوە. درێژیی سنوورەکانی نزیکەی ١٬٠٩٤ kiloمەتر (٦٨٠ mi)ە، کە ٦٥٧ kiloمەتر (٤٠٨ mi)ی لە سنووری وشکانی، ٣١٦ kiloمەتر (١٩٦ mi)ی لە سنووری کەناراوەکان، ٤٨ kiloمەتر (٣٠ mi) بە سنووری ڕووبار و ٧٣ kiloمەتر (٤٥ mi) بە سنووری دەریاچە پێکدێت.[٢][٣] ڕووبەری ئاوی ناوخۆیی ١٬٣٥٠ square kilometre (٥٢٠ sq mi)یە، کە پێکھاتووە لە دەریاچە سروشتییەکان ٣٢٥ square kilometre (١٢٥ sq mi)، لێگاوە کەناراوییەکان ١٣٠ square kilometre (٥٠ sq mi)، دەریاچە دەستکردەکان ١٧٤ square kilometre (٦٧ sq mi) و ڕووبارەکان ٧٢١ kiloمەتر (٤٤٨ mi).[٤]
وڵاتانی مۆنتینیگرۆ (١٧٣ kiloمەتر (١٠٧ mi)) و ناوچەی جێناکۆکی کۆسۆڤۆ (١١٤ kiloمەتر (٧١ mi)) بە ڕیزبەندی لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنووری وڵاتەکەن، ھەرچەندە سڕبیا بانگەشەی خاوەندارێتیی سنوورەکە دەکات بەڵام لە ساڵی ١٩٩٩ەوە دەسەڵاتی بەسەردا نەبووە.[٥] بەشێکی زۆری ئەم سنوورە خاڵە بەرزەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە و بەسەر لووتکەی چیاکاندا دەڕوات بەناو چیاکانی ئەلپی ئەلبانیدا. سنووری ڕۆژھەڵاتی لەگەڵ مەقدوونیای باکوور ھاوبەشە، کە درێژییەکەی ١٥١ kiloمەتر (٩٤ mi)ە. ئەم سنوورە دەکەوێتە خاڵی سێیانی نێوان ئەلبانیا، کۆسۆڤۆ و مەقدوونیای باکوور کە بەناو چیاکانی شار و چیاکانی کۆرابدا تێدەپەڕێت و بەردەوام دەبێت تا دەگاتە دەریاچەی ئۆھرید و دەریاچەی پرێسپا.[٦] درێژیی سنووری باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتیشی لەگەڵ یۆنان ٢٨٢ kiloمەتر (١٧٥ mi)ە.[٥] سنوورەکە دەکەوێتە خاڵی سێیانیی نێوان ئەلبانیا، مەقدوونیای باکوور و یۆنان کە بەناو دەریاچەی گەورە و دەریاچەی بچووکی پرێسپادا تێدەپەڕێت تا لە گەرووی کۆرفو دەگاتە ناو دەریای یۆنان.
کەش و ھەوا
[دەستکاری]
ئەلبانیا خاوەنی کەشوھەوایەکی تێکەڵە لە ھەردوو کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست و کەشوھەوای کیشوەری، کە تێیدا چوار وەرزی جیاواز بەدی دەکرێن.[٧] ڕەوشی کەشوھەوای وڵاتەکە زۆر گۆڕاوە و لەسەر ئاستی ناوخۆیی بەپێی ئاستی بەرزی و ھێڵی پانی گۆڕانکاریی بەسەردا دێت.[٧] کەشوھەواکەی بە شێوەیەکی بەرچاو دەکەوێتە ژێر کاریگەریی دەریای ناوەڕاست لە دیوی ڕۆژاواوە، لەگەڵ ئەو زنجیرە چیایانەی کە لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا بەرزبوونەتەوە.
ناوچە جیاوازەکانی ئەلبانیا کۆمەڵێک کەشوھەوای سەرنجڕاکێشیان ھەیە؛ بە جۆرێک کە سیستەمی کەشوھەوا لە کەناراوەکاندا تەواو جیاوازە لەو کەشوھەوایەی لە ناوچەکانی ناوەوەی وڵاتەکەدا زاڵە. سەرباری ئەوەش، کەشوھەواکە لە باکوورەوە بۆ باشوور و لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژھەڵات دەگۆڕێت. بە شێوەیەکی گشتی، ئەلبانیا چەندین جۆری کەشوھەوا لەخۆدەگرێت، کە لە کەشوھەوای مامناوەند لە ناوچە کەناراوییەکانەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە کەشوھەوای کیشوەری لە ناوچەکانی ناوەوەدا.[٨] گەرمترین ناوچەکانی وڵاتەکە دەکەونە سەر کەناراوەکان، کە بەپێی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن جۆری کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستیان ھەیە. لە بەرامبەردا، ناوچە بەرزەکان کەشوھەوایەکی زەریاییان ھەیە. بەگشتی زستان لە ئەلبانیادا مامناوەند و شێدارە، و ھاوینیش گەرم و وشکە. ناوچەکانی باکوور، وەک چیاکانی ئەلپی ئەلبانی، جۆرێک لە کەشوھەوای نیمچە جەمسەری بەخۆیانەوە دەبینن، کە زۆرجار زستانێکی زۆر سارد و ھاوینێکی کورت و مامناوەندیان ھەیە.
لە پێدەشتەکانی ڕۆژاوای ئەلبانیادا، زستان مامناوەندە و تێکڕای پلەی گەرما تێیان دا دەگاتە نزیکەی ٧ °C (٤٥ °ف). تێکڕای پلەی گەرمای ھاوینیش نزیکەی ٣٢ °C (٩٠ °ف)ە، بەڵام ڕێژەی شێداری تێیدا نزمە. لە پێدەشتەکانی باشووریشدا، بەتایبەتی ئەو ناوچانەی دەکەونە سەر دەریای یۆنان، تێکڕای پلەی گەرما لە زستاندا دەوروبەری ٥ °C (٤١ °ف) و لە ھاوینیشدا ٣٠ °C (٨٦ °ف)ە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Albania country profile». BBC News. ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧.
- dspace.epoka.edu.al http://dspace.epoka.edu.al/bitstream/handle/1/372/649-1923-1-PB.pdf?sequence=1.
Albania has 28.748 square kilometers area and the length of the borderline of the Republic of Albania is 1094 km, of which 657 km land border, 316 km of coastline, 48 km and 73 km through rivers dividing line through the lakes.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - «Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA». World Fact Book. ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.Southeastern Europe, bordering the Adriatic Sea and Ionian Sea, between Greece to the south and Montenegro and Kosovo to the north
- ↑ «The Influence of Physical Geographic Features in Albania on Human, Culture and Spatial» (PDF). dspace.epoka.edu.al. لاپەڕە ٢.
- ↑ Sustainable Development of Sea-Corridors and Coastal Waters: The TEN ECOPORT project in South East Europe (چاپی Chrysostomos Stylios, Tania Floqi, Jordan Marinski, Leonardo Damiani). Springer. ٧ی نیسانی ٢٠١٥. لاپەڕە ٨٥. ژپنک ٩٧٨٣٣١٩١١٣٨٥٢.
- ↑ Assessing the Comparative Advantage of Wheat Produced in Albania (چاپی Luce Agraja). Cuvillier Verlag. ٢٠٠٦. لاپەڕە ٧. ژپنک ٩٧٨٣٨٦٧٢٧٩٩٩٤.
- 1 2 «Geografie – Albanien» (بە ئەڵمانی). University of Koblenz.
Angrenzende Länder – Griechenland 282 km
- ↑ The Green Belt of Europe: From Vision to Reality (چاپی Andrew Terry, Karin Ullrich, Uwe Riecken). IUCN. ٢٠٠٦. لاپەڕە ٦٨. ژپنک ٩٧٨٢٨٣١٧٠٩٤٥١.
- 1 2 «Environmental Performance Reviews Albania» (PDF). United Nations Economic Commission for Europe. لاپەڕە ٣٠. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF).
- ↑ Inland Fisheries of Europe. Food & Agriculture Org. ١٩٩٣. لاپەڕە ٣. ژپنک ٩٧٨٩٢٥١٠٣٣٥٨٦.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
