جوگرافیای ئیندۆنیزیا
| جوگرافیای ئیندۆنیزیا | |
|---|---|
| بابەتی لاوەکی | ئیندۆنیزیا |
| وڵات | ئیندۆنیزیا |
| بەستەری وەسفکراو | https://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Indonesia |
| پێڕست | extreme points of Indonesia |
ئیندۆنیزیا وڵاتێکی کۆمەڵەدوورگەیییە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، و لە نێوان ئۆقیانووسی ھیند و ئۆقیانووسی ئارام. دەکەوێتە ھەڵکەوتەیەکی ستراتیژییەوە لەسەر یان بەدرێژاییی ڕێڕەوە دەریایییە سەرەکییەکان کە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، باشووری ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەیەکەوە دەبەستنەوە. ئیندۆنیزیا گەورەترین کۆمەڵە دوورگە لە جیھاندا.[١] کەلتوورە ناوچەیییەکانی ئیندۆنیزیا لە ئەنجامی سەدان ساڵ کارلێک لەگەڵ ژینگەی سروشتیی خۆیاندا شێوەیان گرتووە.
تێڕوانینێکی گشتی
[دەستکاری]ئیندۆنیزیا وڵاتێکی کۆمەڵەدوورگەیییە کە نزیکەی ٥٬١٢٠ kiloمەتر (٣٬١٨١ mi) لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا و ١٬٧٦٠ kiloمەتر (١٬٠٩٤ mi) لە باکوورەوە بۆ باشوور درێژ دەبێتەوە.[٢] بە گەورەترین وڵاتی کۆمەڵەدوورگەیی لە جیھاندا دادەنرێت. بەپێی ڕووپێوییەکی جیۆسپەیشەڵ کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٧ و ٢٠١٠ لەلایەن ئاژانسی نیشتمانیی ھەماھەنگی بۆ ڕووپێوی و نەخشەسازی ئەنجام دراوە، ئیندۆنیزیا خاوەنی ١٧٬٥٠٠ دوورگەیە،[٣] لەکاتێکدا ڕووپێوییەکی پێشووتر کە لە ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن پەیمانگای نیشتمانیی فڕۆکەوانی و بۆشاییی ئاسمان ئەنجام دراوە، ئاماژە بەوە دەدات کە ئیندۆنیزیا ١٨٬٣٠٧ دوورگەی ھەیە. بەپێی کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی سی ئای ئەی، ١٧٬٥٠٨ دوورگە ھەن.[٤] جیاوازیی نێوان ڕووپێوییەکان پێدەچێت بەھۆی جیاوازیی شێوازی ڕووپێوییە پێشووەکەوە بێت کە دوورگەکانی ھەڵکشان و داکشان، دوورگە بچووکە لمییەکان و پەرژینە بەردینەکانیشی ھەژمار کردووە، کە لە کاتی داکشانی ئاودا لەسەر ڕووی ئاوەکە دەردەکەون و لە کاتی ھەڵکشانی ئاودا ژێرئاو دەکەون. بەپێی خەمڵاندنەکانی حکوومەتی ئیندۆنیزیا، ٨٬٨٤٤ دوورگەی ناونراو ھەن، کە ٩٢٢یان ھەمیشەیین. ئیندۆنیزیا لە پێنج دوورگەی سەرەکی پێکدێت: سوماترا، جاڤا، بۆرنیۆ (لە ئیندۆنیزیا بە کالیمانتان ناسراوە)، سولاوێسی، و گینێی نوێ؛ ھەروەھا دوو کۆمەڵەدوورگەی گەورە (نووسا تێنگارا و دوورگەکانی مالوکو) و شەست کۆمەڵەدوورگەی بچووکتر. چوار لە دوورگەکان لەگەڵ وڵاتانی تردا ھاوبەشن: بۆرنیۆ لەگەڵ مالیزیا و بروونای ھاوبەشە؛ سێباتیک، کە دەکەوێتە کەناراوەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی کالیمانتان، لەگەڵ مالیزیا ھاوبەشە؛ تیمۆر؛ و گینێی نوێ لەگەڵ پاپوا گینێی نوێ ھاوبەشە.
کۆی ڕووبەری وشکانیی ئیندۆنیزیا ١٬٩٠٤٬٥٦٩ square kilometre (٧٣٥٬٣٥٨ sq mi)یە، کە ٩٣٬٠٠٠ square kilometre (٣٥٬٩٠٨ sq mi) لە دەریا ناوخۆیییەکان (گەرووەکان، کەنداوەکان، و تەنە ئاوییەکانی تر) لەخۆ دەگرێت. ئەمەش دەیکاتە گەورەترین وڵاتی دوورگەیی لە جیھاندا.[٥] ناوچە دەریایییە دەوروبەرییە زیادەکان، خاکی بەگشتی ناسراوی ئیندۆنیزیا (وشکانی و دەریا) دەگەیەننە نزیکەی ٥ ملیۆن کم٢. حکوومەت بانگەشەی ھەبوونی ناوچەیەکی ئابووریی تایبەتی دەکات بە ڕووبەری ٦٬١٥٩٬٠٣٢ km2 (٢٬٣٧٨٬٠١٦ sq mi). ئەمەش کۆی ڕووبەرەکە دەگەیەنێتە نزیکەی ٧٫٩ ملیۆن کم٢.[٦][٧][٨][٩]
ئاووھەوا
[دەستکاری]
چونکە ئیندۆنیزیا دەکەوێتە سەر ھێڵی کەمەرەیی، ئاووھەواکەی لە درێژاییی ساڵدا تا ڕادەیەک جێگیرە. ئیندۆنیزیا دوو وەرزی ھەیە وەرزی باراناوی و وەرزی وشک بەبێ ھەبوونی ھاوین یان زستانی زۆر سەخت. بۆ زۆربەی ناوچەکانی ئیندۆنیزیا، وەرزی بێ بارانی دەکەوێتە نێوان ئایار و تشرینی یەکەم، لەکاتێکدا وەرزی باراناوی لە نێوان تشرینی دووەم و نیساندایە.
ھەندێک ناوچە، وەک کالیمانتان و سوماترا، تەنیا جیاوازییەکی کەم لە بڕی بارانبارین و پلەی گەرمی دا لە نێوان وەرزەکاندا بەخۆیانەوە دەبینن، لەکاتێکدا ناوچەکانی تر، وەک نووسا تێنگارا، جیاوازیی زۆر دیارتریان ھەیە؛ بە جۆرێک لە وەرزی بێ بارانیدا تووشی وشکەساڵی و لە وەرزی باراناویدا تووشی لافاو دەبنەوە. بارانبارین لە ئیندۆنیزیا زۆرە، بەتایبەتی لە ڕۆژاوای سوماترا، باکووری ڕۆژاوای کالیمانتان، ڕۆژاوای جاڤا، و ڕۆژاوای گینێی نوێ.
بەشێک لە سولاوێسی و ھەندێک دوورگەی نزیک لە ئوسترالیا، وەک سومبا و تیمۆر، وشکترن؛ ئاوە گەرمەکانی دەوروبەر کە ٨١٪ی ڕووبەری ئیندۆنیزیا پێکدەھێنن، دەبنە ھۆی ئەوەی پلەی گەرمی لەسەر وشکانی تا ڕادەیەک جێگیر بمێنێتەوە، بە جۆرێک کە تێکڕای پلەی گەرمی لە دەشتایییە کەناراوییەکاندا ٢٨ °C (٨٢٫٤ °ف)، لە ناوچە ناوخۆیی و شاخاوییەکاندا ٢٦ °C (٧٨٫٨ °ف)، و لە ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا ٢٣ °C (٧٣٫٤ °ف)یە. شێی ڕێژەییی ناوچەکە لە نێوان ٧٠ بۆ ٩٠٪دایە.
بایەکان مامناوەندن و بەگشتی پێشبینیکراون، کە با وەرزییەکان بەگشتی لە حوزەیرانەوە تا تشرینی یەکەم لە باشوور و ڕۆژھەڵاتەوە، و لە تشرینی دووەمەوە تا ئازار لە باکووری ڕۆژاواوە ھەڵدەکەن. گەردەلوولە خولگەیییەکان و ڕەشەبا گەورەکان مەترسییەکی کەمیان بۆ سەر دەریاوانان لە ئاوەکانی ئیندۆنیزیادا ھەیە؛ مەترسیی سەرەکی لە شەپۆلە توندەکانی ناو گەرووەکانەوە دێت، وەک گەرووەکانی لۆمبۆک و ساپێ.
ئاووھەوای ئیندۆنیزیا نزیکەی بە تەواوی خولگەیییە، کە ئاووھەوای دارستانە باراناوییە خولگەیییەکان زاڵە بەسەریدا و لە ھەموو دوورگە سەرەکییەکانی ئیندۆنیزیادا دەدۆزرێتەوە، لە دوای ئەویش ئاووھەوای با وەرزیییە خولگەیییەکان دێت کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە درێژاییی باکووری کەناراوی جاڤا، باشوور و ڕۆژھەڵاتی کەناراوی سولاوێسی، و بالی ھەڵکەوتووە، و لە کۆتاییشدا ئاووھەوای ساڤانای خولگەیی، کە لە شوێنە دابڕاوەکانی ناوەڕاستی جاڤا، دەشتایییەکانی ڕۆژھەڵاتی جاڤا، باشووری کەناراوی پاپوا و دوورگە بچووکەکانی ڕۆژھەڵاتی لۆمبۆک دەدۆزرێتەوە؛ بەڵام، جۆرە ئاووھەوا ساردەکان لە ناوچە شاخاوییەکانی ئیندۆنیزیادا لە بەرزیی ١٬٣٠٠ بۆ ١٬٥٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بوونیان ھەیە. ئاووھەوای زەریایی لە ناوچە بەرزەکاندا زاڵە کە بارانبارینی بە درێژاییی ساڵدا تا ڕادەیەک یەکسانە و ھاوسنوورە لەگەڵ ئاووھەوای دارستانە باراناوییەکان، لەکاتێکدا ئاووھەوای بەرزایییە زێدەخولگەیییەکان لە ناوچە بەرزەکاندا بوونی ھەیە کە وەرزی وشکی دیارتریان ھەیە و ھاوسنوورن لەگەڵ ئاووھەوای با وەرزیییە خولگەیییەکان و ساڤانا. لە سەرووی ٣٬٠٠٠ مەترەوە ئاووھەوا ساردەکان زاڵن و لەوێ شەختە و بەفربارینی ناوبەناو باوترە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "world-atlas2" نەدراوە - ↑ Frederick، William H.؛ Worden، Robert L. (١٩٩٣). Indonesia: A Country Study. Area Handbook Series (بە ئینگلیزی). بەرگی ٥٥٠. Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. لاپەڕە ٩٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٤٤٤-٠٧٩٠-٦.
- ↑ «Hanya ada 13.466 Pulau di Indonesia». National Geographic Indonesia (بە ئیندۆنیزی). ٨ی شوباتی ٢٠١٢.
- ↑ CIA World Factbook
- ↑ «Island Countries of the World». WorldAtlas.com. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئابی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ Faure، Michael G. (٢٠٠٦). Prevention and Compensation of Marine Pollution Damage: Recent Developments in Europe, China and the US (بە ئینگلیزی). Kluwer Law International. ژپنک ٩٧٨٩٠٤١١٢٣٣٨١.
- ↑ Frederick، William H.؛ Worden، Robert L. (٢٠١١). Indonesia: A Country Study (بە ئینگلیزی). Government Printing Office. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٤٤٤-٠٧٩٠-٦.
- ↑ Schwartz، Maurice (٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦). Encyclopedia of Coastal Science (بە ئینگلیزی). Springer Science & Business Media. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٣٨٨٠-٨.
- ↑ Harff، J.؛ Bailey، G.؛ Lüth، F. (٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦). Geology and Archaeology: Submerged Landscapes of the Continental Shelf (بە ئینگلیزی). Geological Society of London. ژپنک ٩٧٨-١-٨٦٢٣٩-٦٩١-٣.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
