بۆ ناوەڕۆک بازبدە

جودیا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
جودیا
יְהוּדָה (عیبری)
ناوچە
گردی سێلێد، لە نزیک تزاڤریریم
پۆتانەکان31°40′N 35°00′E / 31.667°N 35.000°E / 31.667; 35.000پۆتانەکان: 31°40′N 35°00′E / 31.667°N 35.000°E / 31.667; 35.000
شوێنباشووری شام
بەشێک لەدەوڵەتی فەلەستین، ئیسرائیل
بەرزترین خاڵ١٬٠٢٠ m or ٣٬٣٥٠ پێ
(چیای خەلیل)

جودیا (بە زمانی عیبری: יהודה، بە عیبریی تائیری: Yəhūda؛ بە زمانی عەرەبی: يھودا؛ بە زمانی یۆنانی: Ἰουδαία؛ بە زمانی لاتینی: Iudaea) ناوچەیەکی شاخاویی بەردینە لە باشووری خاکی شام. ئەم ناوچەیە لە مێژوودا لەژێر کاریگەری و ناوەندی شاری ئورشەلیمدا بووە، و لە ئێستادا کەوتووەتە نێوان سنوورەکانی ئیسرائیل و باشووری خاکی کەناری ڕۆژاوا. ناوی ناوچەکە لە ناوی عیبریی «یەھوودا»وە وەرگیراوە، کە لە سەردەمی بابلییەکان، ئیمپراتۆریەتیی فارس، سەردەمی ھێلینیستی و ڕۆمەکاندا بەکارھاتووە.[١] لە سەردەمی حەشمۆنییەکان، ھێرۆدییەکان و ڕۆمەکاندا، ئەم زاراوەیە بۆ ناوچەیەکی بەرفراوانتر لە سنووری جودیای دێرین بەکاردەھات. پاش سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی بار کۆخبا لە دەوروبەری ساڵانی ١٣٢–١٣٦ی زایینی، پارێزگای جودیای ڕۆمانی ناوەکەی گۆڕدرا بۆ سوریا فەلەستین.[٢][٣][٤]

زاراوەی «جودیا» لەلایەن ئینگلیزیئاخێوانەوە بۆ ناوچە شاخاوییەکانی ناوەوەی خاکی ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین بەکاردەھات.[٥][٦] لە ڕووی جوگرافییەوە، جودیا بە نزیکەیی بەشی باشووری کەناری ڕۆژاوا لەخۆدەگرێت،[٧] ئەو خاکەی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٦٧ و لە کاتی شەڕی شەش ڕۆژەدا دەستی بەسەردا گرت و لەژێر ناوی ناوچەی جودیا و سامرە بەڕێوەی دەبات.[٨][٩] بەکارھێنانی دەستەواژەی «جودیا و سامرە» لە کایەی سیاسیدا زیاتر لەگەڵ ڕەوتی ڕاستڕەوی لە سیاسەتی ئیسرائیلدا بەستراوەتەوە.[١٠]

ڕیشەناسی

[دەستکاری]

ناوی جودیا گۆڕاوێکی یۆنانی و لاتینییە لە ناوی عیبریی «یەھوودا»، کە لە بنەڕەتدا ناوی یەکێک لە دوازدە ھۆزەکەی بەنی ئیسرائیل و دواتریش ناوی شانشینی یەھوودا بووە. تابلێتی کەی.٣٧٥١ی نەمروود، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ٧٣٣ی پێش زایین، کۆنترین بەڵگەنامەی دۆزراوەی دەرەوەی کتێبی پیرۆزە کە ناوی یەھوودای تێدا ھاتبێت (بە نووسینی بزماریی ئاشووری بە شێوەی Yaudaya یان KUR.ia-ú-da-a-a نووسراوە). ناوی پەیوەندیدار لە سەردەمی بابلییەکان (وەک پارێزگای یەھوود لە شارستانیەتی بابل)، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی (وەک پارێزگای یەھوود مەدیناتا)، لە سەردەمی ھێلینیستی و لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا بەردەوام بەکارھاتووە.[١]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]

لە نێوان زانایانی بواری زمانەوانی و مێژوودا ھیچ کۆدەنگییەک لەسەر بنەچەی ناوی یەھوودا نییە.[١١] کتێبی سەرەتای بەدیھێنان ڕیشەیەکی باو دەخاتە ڕوو و ناوی ناوچەکە دەبەستێتەوە بە یەھوودای کوڕی یەعقووب. زانایانی مۆدێرن ئەم بۆچوونە بە نادڵنیا دادەنێن چونکە ناوی یەھوودا وەک ناوی کەسی تا سەردەمی دوای مەنفا دەرنەکەوتووە.[١٢] چەندین زانا پێشنیاریان کردووە کە ناوی یەھوودا ڕەنگە ناوێکی خوداوەندی بێت و ئاماژە بە چوارپیتی پیرۆز (ی-ھ-و) یان شێوەیەکی کورتکراوەی «یەھوودا-ئێل» بکات، بەڵام ئەم بیردۆزانە پشتیوانیی کەمیان بەدەستھێناوە. ڕوونکردنەوەیەکی پەسەندتر ئەوەیە کە دەستەواژەی یەھوودا ھاوڕیشەیە لەگەڵ وشەی عەرەبیی «وەھدە» (بە عەرەبی: وھدة) کە بە واتای دۆڵ یان شیوی قووڵ دێت.[١٢]

مێژووی بەکارھێنان

[دەستکاری]

جودیا لە ھەندێک سەردەمدا بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی ناوچەکە بەکارھاتووە، تەنانەت ئەو بەشانەش کە کەوتوونەتە ئەودیو ڕووباری ئوردن.[١٣] لە ساڵی ٢٠٠ی زایینیدا، سێکستوس یولیۆس ئەفریکانوس، بە گێڕانەوە لە یۆسێبیۆس، گوندی «نازارا» (ناسرە)ی وەک گوندێک لە خاکی جودیا وەسف کردووە. لە وەشانی پاشا جەیمزی کتێبی پیرۆزدا ئەم ناوچەیە بە «Jewry» ناوبراوە. ھەروەھا بەکارھێنانی وشەی جودیایی تەنھا ناسنامەیەکی نەتەوەیی نەبووە؛ بۆ نموونە بەتڵیمۆسی ئەسکەلۆنی جیاوازی دەکات لە نێوان ئەو جودیاییانەی لە خاکی جودیادا لەدایک بوون و ئەدۆمیەکان کە دواتر چوونەتە ناو ئایینەکە.[١٤]

مەودا و سنوور

[دەستکاری]

لە سەردەمی دەسەڵاتی حەشمۆنییەکان، ھێرۆدییەکان و ڕۆمەکاندا، ئەم زاراوەیە بۆ ناوچەیەکی فراوانتر لە جودیای مێژوویی بەکاردەھات. پاش شکستی ڕاپەڕینی بار کۆخبا (١٣٢–١٣٦ی زایینی)، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم ناوی پارێزگاکەی گۆڕی بۆ سوریا فەلەستین.[٢][٣][٤]

ناوی «جودیا» لەلایەن ئینگلیزیئاخێوانەوە بۆ ئاماژەکردن بە ناوچە شاخاوییەکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین بەکاردەھات تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٩٤٨ کەوتە ژێر حوکمی ئوردن. بۆ نموونە، لە بڕیارنامەی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە ساڵی ١٩٤٧دا ناوچەکە بە «جودیا و سامرە» وەسف کراوە.[٥][٦] پاشان ئوردن ناوی ناوچەکەی نا کەناری ڕۆژاوا (بە عەرەبی: الضفة الغربية).[٧] پاش ئەوەی لە جەنگی ١٩٦٧دا ناوچەکە کەوتە ژێر دەستی ئیسرائیل، دەستەواژەی «یەھوودا» بە شێوەیەکی فەرمی بەکارھێنرایەوە.[٨] بەپێی زانیارینامەی بریتانیکا، بەکارھێنانی دەستەواژەی «جودیا و سامرە» پەیوەستە بە ڕەوتی ڕاستڕەوی لە سیاسەتی ئیسرائیل کە دژی چارەسەری دوو دەوڵەتە بۆ ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل.[١٠] بەپێچەوانەوە، دەستەواژەی کەناری ڕۆژاوا لە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی وەک ڕێککەوتنی ئۆسلۆ لە نێوان ڕێکخراوەی ڕزگارکردنی فەلەستین و حکوومەتی ئیسرائیلدا جێگیر کراوە.[١٠]

سنوورە مێژووییەکان

[دەستکاری]
گرد و بەرزاییەکانی ناوچەی جودیا
ڕێگایەکی کۆنی ڕۆمانی لە جودیا

پێناسەی سەردەمی ڕۆم

[دەستکاری]

مێژوونووسی ڕۆمانی-جوو یوسفوس لە پەڕتووکی شەڕی جووەکاندا (٣.٣.٥) دەربارەی سنوورەکانی جودیا دەنووسێت:

«لە سنووری سامرە و جودیادا گوندی ئەنووەس ھەڵکەوتووە کە بە بۆرکیۆسیش ناودەبرێت. ئەمە سنووری باکووری جودیایە. لە بەشی باشووریشدا، سنوورەکەی دەگاتە گوندێکی نزیک لە سنووری عەرەبستان کە جووەکانی ئەوێ پێی دەڵێن ئوردن. بەڵام پانییەکەی لە ڕووباری ئوردنەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە یافا. شاری ئورشەلیم لە ناوەڕاستدا ھەڵکەوتووە... جودیا دابەش کرابوو بەسەر یازدە ناوچەی کارگێڕیدا، کە شاری ئورشەلیم پایتەخت و سەروەری ھەموویان بوو، ھەروەک چۆن سەر فەرمانڕەوایی جەستە دەکات. شارەکانی تریش بریتی بوون لە گۆفنا، عەقڕەبا، تامنا، لۆد، ئێماوس، پێلا، ئیدۆمیا، عەین گەدی، ھێرۆدیۆم و ئەریحا؛ پاش ئەوانیش یەڤنە و یافا ھاتبوون... وە لە درێژیدا لە گوندی ئارفا تا جولیاس درێژ دەبووەوە. دانیشتووانەکەی تێکەڵەیەک بوون لە جوو و سوورییەکان.»

مێژوونووسی ڕۆمانی تاسیتوس لە پەڕتووکی مێژووەکاندا (٥.٦) جودیا بەم شێوەیە پێناسە دەکات: لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ عەرەبستان، لە باشوورەوە میسر، لە ڕۆژاوا فینیقیا و دەریای ناوین، و لە باکوورەوە لەگەڵ سووریا ھاوسنوور بووە.[١٥]

جوگرافیا

[دەستکاری]
دارستانی داربەڕوو لە دۆڵی ئێلا لە باشووری ڕۆژاوای جودیا

جودیا ناوچەیەکی شاخاوییە و بەشێکی بە بیابان دادەنرێت. بەرزیی ناوچەکە لە باشوور و لە بەرزاییەکانی چیای خەلیلدا دەگاتە ١،٠٢٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە لە دووریی ٣٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای ئورشەلیم، لە کاتێکدا لە بەشی ڕۆژھەڵاتدا دادەبەزێت بۆ نزیکەی ٤٠٠ مەتر لە خوار ئاستی دەریاوە. بڕی بارانبارین لە بەرزاییەکانی ڕۆژاوا لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ میلیمەترە، لە دەوروبەری ڕۆژاوای ئورشەلیم بەرز دەبێتەوە بۆ ٦٠٠ میلیمەتر، و بەھۆی دیاردەی سێبەری بارانەوە لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتدا دادەبەزێت بۆ نزیکەی ١٠٠ میلیمەتر، کە ئەم بەشە وشکە بە بیابانی جودیا دەناسرێت. کەشوھەوای ناوچەکە لە نێوان ئاووھەوای دەریای ناوین لە ڕۆژاوا، ئاووھەوای بیابانی لە ڕۆژھەڵات، و ئاووھەوای نیمچەوشک لە ناوەڕاستدا دەگۆڕێت. ناوەندە گەورەکانی نیشتەجێبوون لەم ناوچەیەدا بریتین لە ئورشەلیم، بێت لەحم، گوش عەتزیۆن، ئەریحا و خەلیل.[١٦]

جوگرافیناسان جودیا دابەش دەکەن بەسەر چەند ناوچەیەکدا: گردەکانی خەلیل، ناوچەی ئورشەلیم، گردەکانی بێت ئیل، و بیابانی جودیا لە ڕۆژھەڵاتی ئورشەلیم کە بە چەند قۆناغێک بەرەو دەریای مردوو دادەبەزێت. لە سەردەمی دێریندا گردەکان بە دارستان داپۆشرابوون و بەپێی گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز، کشتوکاڵ و ئاژەڵداری تێدا دەکرا. ئێستاش ئاژەڵداری بەردەوامە و شوانەکان لە وەرزی ھاویندا مەڕوماڵات لە دەشتاییەکانەوە بۆ سەر گردەکان دەبەن، و لێوارە شاخاوییەکانیش بە تێڕاسی بەردینی کۆن داپۆشراون.

تەلارسازی و تۆپۆگرافیای سەختی شاخەکانی جودیا ڕێڕەوی ھاتوچۆی لە سەردەمی کۆندا دیاری کردووە؛ ڕێگا سەرەکییەکانی باکوور-باشوور بەسەر پشتی چیاکاندا دەڕۆیشتن، لە کاتێکدا دۆڵە قووڵەکان ڕێگایان دەبەستەوە بە دەشتاییەکانی کەنار دەریا. لە ڕۆژھەڵاتدا، دابەزینی توندی زەوی لە کێوی زەیتوونەوە بەرەو بیابانی جودیا دەچووە خوارەوە، کە تێیدا قەڵا کۆنەکان پاسەوانیی ئەو دۆڵ و ڕێگایانەیان دەکرد کە ئورشەلیمیان بە دەشتی ئەریحا و دەریای مردووەوە دەبەستەوە.[١٧]

مێژوو

[دەستکاری]

سەردەمی کتێبی پیرۆز

[دەستکاری]
نەخشەی باشووری شام، دەوروبەری ٨٣٠ی پێش زایین؛ ناوچەی سەوز شانشینی یەھوودا نیشان دەدات

بەپێی گێڕانەوەی باوکانی کتێبی پیرۆز، پێغەمبەر ئیبراھیم بە فەرمانی خودا بەرەو خاکی کەنعان کۆچی کرد و لە ناوچە شاخاوییەکان (جودیا و سامرە) و نێگێڤدا ژیا. خاکەکە بە شوێنی نیشتەجێبوونی کەنعانییەکان، ھیتییەکان، یەبووسییەکان و گەلانی تر وەسف کراوە. ئەم شێوازەی ژیان لەگەڵ کوڕەکەی ئیسحاق، نەوەکەی یەعقووب و دوازدە کوڕەکەیدا بەردەوام بوو. بەپێی پەڕتووکی سەرەتای بەدیھێنان و پەڕتووکی دەرچوون، سارا، ئیبراھیم، ئیسحاق، ڕەفقە و یەعقووب لە شاری خەلیل لە ئەشکەوتی باوکاندا بە خاک سپێردراون.

پاش داگیرکردنی ناوچەکە بەپێی کتێبی یووشەع، ھۆزەکانی بەنی ئیسرائیل بۆ ماوەی نزیکەی ٤٠٠ ساڵ لە زۆربەی خاکەکانی ڕۆژاوای ڕووباری ئوردندا ژیان. بەپێی پەڕتووکەکانی پادشاکان، شا داوود و پاشان کوڕەکەی سولەیمان توانییان ھۆزەکان لەژێر یەک شانشینی یەکگرتوودا کۆبکەنەوە. ئەم یەکگرتنە تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای سەردەمی ئاسنەوە بوو.

پاش دابەشبوونی دەوڵەتەکە بۆ شانشینی باکوور (ئیسرائیل) و شانشینی باشوور (یەھوودا)، شانشینی باکوور لە ساڵی ٧٢٠ی پێش زایین لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێوە داگیرکرا و دانیشتووانەکەی ڕاگوێزران. شانشینی یەھوودا لە باشوور مایەوە بەڵام باجی دەدایە ئاشوورییەکان، دواتریش باجی دایە میسرییەکان و لە ساڵی ٦٠١ی پێش زایینەوە کەوتە ژێر باجدان بە ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ. لە ساڵی ٥٨٦ی پێش زایین، بابل بە سەرکردایەتیی نەبووخەدنەسەر یەھوودای داگیرکرد، پەرستگای ئورشەلیمی وێران کرد و زۆربەی خەڵکەکەی بۆ بابل ڕاگواستن.[١٨]

سەردەمی فارسی و ھێلینیستی

[دەستکاری]
شانشینی حەشمۆنی لە سەردەمی شاژن سالۆمی ئەلێکساندرا لە گەورەترین فراوانبوونیدا

ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین لەلایەن کورووشی مەزنەوە داگیرکرا.[١٩] جودیا تا کاتی داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٣٢ی پێش زایین لەژێر حوکمی فارسەکاندا مایەوە، دواتریش کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی سلووکی تا ئەو کاتەی شۆڕشی مەstateکابییەکان بووە ھۆی دامەزراندنی خانەدانی حەشمۆنییەکان کە زیاتر لە سەدەیەک حوکمی جودیایان کرد.[٢٠]

لە درێژایی ئەم سەردەمانەدا، ئورشەلیم وەک ناوەندی ئایینی و شاریی ناوچەکە مایەوە. لە سەردەمی حەشمۆنییەکاندا، ژمارەی دانیشتووان و گوندە کشتوکاڵییەکانی دەوروبەری شارەکە دوو ھێندە زیادیان کرد تا پێداویستییەکانی پایتەخت و پەرستگاکە لە بەرھەمھێنانی زەیتی زەیتوون و شەراب دابین بکەن بەپێی یاسا توندەکانی پاکوخاوێنیی جوولەکەکان.[١٨]

سەردەمی ڕۆمیی پێشوو

[دەستکاری]

جودیا سەربەخۆیی خۆی لە سەدەی یەکەمی پێش زایین لەدەستدا کاتێک ژەنەڕاڵی ڕۆمانی پۆمپی لە ساڵی ٦٣ی پێش زایین شاری ئورشەلیمی گەمارۆ دا و ناوچەکەی خستە ژێر باجی ڕۆمەوە. دەسەڵاتی سیاسی دواتر درا بە خانەدانی ھێرۆدی کە وەک دەوڵەتی ژێردەستە حوکمیان دەکرد.

لە ساڵی ٦ی زایینیدا، جودیا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ خرایە ژێر دەسەڵاتی ڕۆم وەک بەشێک لە پارێزگای جودیا. دەسەڵاتداری ڕۆمانی گابینیۆس ناوچەکەی دابەش کرد بەسەر پێنج ناوچەی کارگێڕیدا بە ناوەندەکانی ئورشەلیم، گادارا، ئەماسیوس، ئەریحا و سیفۆریس لە جەلیل.[٢١]

شەڕەکانی ڕۆم و جوو و سەردەمی ڕۆمیی درەنگ

[دەستکاری]
پارێزگاکانی بیزەنتی: فەلەستینی یەکەم و فەلەستینی دووەم لە سەدەی پێنجەمی زایینیدا

لە ساڵی ٦٦ی زایینیدا، جووەکان دژی حوکمی ڕۆم ڕاپەڕین کە بە یەکەم جەنگی ڕۆم و جوو ناسراوە. ئەم ڕاپەڕینە لە ساڵی ٧٠ی زایینیدا بە گەمارۆدانی ئورشەلیم لەلایەن تیتوسەوە کۆتایی ھات؛ شارەکە خاپوور کرا، پەرستگای دووەم وێران کرا، و زۆربەی دانیشتووانەکەی کوژران یان وەک کۆیلە فرۆشران.

لە ساڵی ١٣٢ی زایینیدا، ڕاپەڕینی بار کۆخبا (١٣٢–١٣٦) سەریھەڵدا. سیمۆن بار کۆخبا توانی بۆ ماوەی چەند ساڵێک دەوڵەتێکی سەربەخۆ دابمەزرێنێت کە زۆربەی بەشەکانی جودیای لەخۆدەگرت. بەڵام کاتێک سوپای ڕۆم بە سەرکردایەتیی ئیمپراتۆر ھادریان ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد، زۆربەی جووەکانی جودیا کوژران یان ئاوارە بوون و لە ناوچەکانی دەوروبەری ئورشەلیم دەرکران.[٢٢][٢٣][٢٤] ھادریان ناوی پارێزگاکەی لە جودیاوە گۆڕی بۆ سوریا فەلەستین و لەسەر وێرانەکانی ئورشەلیم شاری نوێی ئیلیا کاپیتۆلینای دروست کرد.[٢٥][٢٦] دانیشتووانی جوو دوای ئەوە زیاتر لە جەلیل و دەشتاییەکانی کەنار دەریا و بەشێک لە گردەکانی خەلیل چڕ بوونەوە.[٢٧][٢٨]

سەردەمی بیزەنتی

[دەستکاری]

پاشەکشەی جودیا لە سەدەی پێنجەمی زایینیدا کۆتایی پێھات، کاتێک ناوچەکە بوو بە ناوەندێکی گەورەی دەروێشایەتی و ئورشەلیم بوو بە جێگەیەکی سەرەکیی زیارەتکردنی مەسیحییەکان.[٢٣] لەژێر حوکمی بیزەنتیدا، ئەو دانیشتووانەی دوای شەڕەکان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ ببوون، بەرەبەرە چوونە سەر ئایینی مەسیحییەت.[٢٢] ناوچەکە بەپێی سیستمی بیزەنتی دابەش کرا بەسەر سێ بەشدا: فەلەستینی یەکەم (کە جودیا، سامرە و کەنار دەریا لەخۆدەگرت و پایتەختەکەی قەیسەرییە بوو)، فەلەستینی دووەم (جەلیل و دۆڵی بەیسان)، و فەلەستینی سێیەم (نێگێڤ، باشووری ئوردن و بەشێک لە نیمچەدوورگەی سینا بە پایتەختیی پێترا).[٢٩][٣٠][٣١]

سەردەمی خاچھەڵگران

[دەستکاری]

سوپای یەکەمی شەڕەکانی خاچھەڵگران لە ساڵی ١٠٩٩ شاری ئورشەلیمیان لە دەستی سەلجووقییەکان دەرھێنا و شانشینی ئورشەلیمیان دامەزراند. ئەورووپییەکان زیاتر لە بەشی باشووری ناوچەکە لە نێوان ئورشەلیم و نابلوس نیشتەجێ بوون، چونکە ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووانی مەسیحی لەو ناوچانەدا مابوونەوە.[٣٢][٣٣]

سەردەمی مەملووکی و عوسمانی

[دەستکاری]

لە کۆتایی سەدەی شازدەھەمدا لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکان، زۆربەی دانیشتووانی باکووری جودیا موسڵمان بوون. بەپێی سەرژمێریی ساڵانی ١٥٩٦–١٥٩٧ی عوسمانییەکان، گوندەکانی وەک بەیرزەیت و جیفنا بە تەواوی گوندی موسڵمانان بوون، لە کاتێکدا تەییبە خاوەنی ٦٣ خێزانی موسڵمان و ٢٣ خێزانی مەسیحی بوو، و لە ڕامەڵڵاشدا ٧١ خێزانی مەسیحی و ٩ خێزانی موسڵمان دەژیان. بڵاوبوونەوەی ڕێبازی سۆفییایەتی لە ناوچەی ئورشەلیم و دەوروبەریدا کاریگەریی ھەبوو لەسەر گۆڕینی ئایینی گوندنشینانی ناوچەکە بۆ ئیسلام.[٣٣]

ھێڵی کاتی

[دەستکاری]
  • ١٨٠٠–١٥٠٠ی پێش زایین: سەردەمی باوکانی کتێبی پیرۆز.
  • ١٢٠٠ی پێش زایین: داگیرکارییەکانی یووشەع و سەردەمی دادوەران.
  • ٩٠٠–٥٨٦ی پێش زایین: شانشینی یەھوودا.
  • ٥٨٦–٥٣٩ی پێش زایین: یەھوود لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ.
  • ٥٣٩–٣٣٢ی پێش زایین: پارێزگای یەھوود مەدیناتا لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی.
  • ٣٣٢–٣٠٥ی پێش زایین: ئیمپراتۆریەتیی مەکدۆنی بە ڕابەرایەتیی ئەسکەندەری مەزن.
  • ٣٠٥–١٩٨ی پێش زایین: بەتڵیمۆسییەکانی میسر.
  • ١٩٨–١٤١ی پێش زایین: ئیمپراتۆریەتیی سلووکی.
  • ١٤١–٣٧ی پێش زایین: دەوڵەتی حەشمۆنی لەلایەن مەstateکابییەکانەوە دامەزرا.
  • ٦٣ی پێش زایین: پۆمپی دەستی بەسەر ئورشەلیمدا گرت.
  • ٣٧ی پێش زایین – ١٣٢ی زایینی: خانەدانی ھێرۆدی وەک پاشای ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم حوکمیان کرد.
  • ٦ی زایینی: ڕۆم جودیای کردە پارێزگایەکی فەرمیی دەوڵەتەکەی.
  • ٢٦–٣٦ی زایینی: پۆنتیۆس پیلاتۆس حاکمی ڕۆمانی بوو لە کاتی لەخاچدانی یەسووع.
  • ٦٦–٧٣ی زایینی: یەکەم جەنگی جوو و ڕۆم و وێرانکردنی پەرستگای دووەم لە ساڵی ٧٠دا.
  • ١٣٢–١٣٦ی زایینی: ڕاپەڕینی بار کۆخبا.
  • دەوروبەری ١٣٦ی زایینی: ئیمپراتۆر ھادریان ناوی جودیای گۆڕی بۆ سوریا فەلەستین.

شار و شارۆچکە دیارەکان

[دەستکاری]

لە مێژوودا لە چەمکە بەرفراوانەکەیدا، جودیا ھەندێک لە شوێنەکانی سامرە و جەلیلیشی لەخۆدەگرت:

ناوی شارە دیارەکانی ناوچەی جودیا
زمانی کوردیزمانی عیبریزمانی یۆنانیزمانی لاتینیزمانی عەرەبی
ئورشەلیمירושליםΙερουσαλήμHerusalem (Aelia Capitolina)القدس
ئەریحاיריחוΊεριχωHierichoأريحا
نابلوسשכםΝεάπολις (Neapolis)Neapoliنابلس
یافاיפוἸόππηIoppeيافا
ئەشکەلۆنאשקלוןἈσκάλωνAscaloneعسقلان
بەیت شێئانבית שאןΣκυθόπολις (Scythopolis)Scytopoliبيسان
بەیت جبرینבית גובריןἘλευθερόπολιςBetogabriبيت جبرين
لەجوونכפר עותנאי—Caporcotani (Legio)اللجّون
پیکیعینפקיעיןΒακὰ—البقيعة
یەڤنەיבנהΙαμνείαIamniaيبنى
سامرە / سەباستیاשומרון / סבסטיΣαμάρεια / ΣεβαστήSebasteسبسطية
بانیاسפנייסΠάνειονCesareapaneasبانياس
عەکاעכוΠτολεμαΐςPtolomaعكّا
عیمواسאמאוסἈμμαοῦςNicopoliعمواس

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 Crotty، Robert Brian (٢٠١٧). The Christian Survivor: How Roman Christianity Defeated Its Early Competitors. Springer. لاپەڕە ٢٥. ژپنک ٩٧٨٩٨١١٠٣٢١٤١. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  2. 1 2 Clouser، Gordon (٢٠١١). Jesus, Joshua, Yeshua of Nazareth Revised and Expanded (بە ئینگلیزی). iUniverse. ژپنک ٩٧٨-١-٤٦٢٠-٦١٢١-١.
  3. 1 2 Spolsky، Bernard (٢٠١٤). The Languages of the Jews: A Sociolinguistic History (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٠٥٥٤٤-٥.
  4. 1 2 Brand، Chad؛ Mitchell، Eric؛ Staff، Holman Reference Editorial (٢٠١٥). Holman Illustrated Bible Dictionary (بە ئینگلیزی). B&H Publishing Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٥٤-٩٩٣٥-٣.
  5. 1 2 «Resolution 181 (II). Future government of Palestine». کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان. ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٧. لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  6. 1 2 «Report by His Majesty's Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the Council of the League of Nations on the Administration of Palestine and Trans-Jordan for the year 1937». کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان. ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  7. 1 2 Philologos (٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠). «This Side of the River Jordan». The Forward. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  8. 1 2 «Judaea». زانیارینامەی بریتانیکا. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  9. ↑ Neil Caplan (١٩ی ئەیلوولی ٢٠١١). The Israel-Palestine Conflict: Contested Histories. John Wiley & Sons. لاپەڕە ٨. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٥١-٧٥٣٩-٥.
  10. 1 2 3 «What Does the Term 'Judea and Samaria' Mean?». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). زانیارینامەی بریتانیکا. لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  11. ↑ «Yehud יהود»، Dictionary of Deities and Demons in the Bible Online (بە ئینگلیزی)، doi:١٠.١١٦٣/٢٥٨٩-٧٨٠٢_DDDO_DDDO_Yehud، لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە
  12. 1 2 «Judah». Theological Dictionary Of The Old Testament. بەرگی ٥. ١٩٨٦. لاپەڕە ٤٨٩–٤٩٢.
  13. ↑ Riggs, J. S. (١٨٩٤). «Studies in Palestinian Geography. II. Judea». The Biblical World. ٤ (2): ٨٧–٩٣. doi:١٠.١٠٨٦/٤٧١٤٩١. ISSN ٠١٩٠-٣٥٧٨. JSTOR ٣١٣٥٤٢٣.
  14. ↑ Harland، Philip A. «'Idumeans and Judeans: Ptolemy the historian on the difference (late first century BCE),' Ethnic Relations and Migration in the Ancient World». لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  15. ↑ Andrade، Nathanael (٢٠٢٣). «Iudaea». لە Pagán، Victoria Emma (ed.). The Tacitus Encyclopedia. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. لاپەڕە ٥٦٤. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٤٣-٥٠٢٥-٨.
  16. ↑ «Picturesque Palestine I: Jerusalem, Judah, Ephraim». Lifeintheholyland.com. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  17. ↑ Spiezer، J.؛ Zissu، Boaz؛ Zelinger، Y. (١ی نیسانی ٢٠٢٦). «Roads to the Holy City: An Integrated Archaeological and Spatial Analysis of Access Routes Leading to Jerusalem in the Second Century BCE–Seventh Century CE». 'Atiqot. ١٢٠ (1).
  18. 1 2 Spiezer، J.؛ Zelinger، Y.؛ Zissu، B. (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦). «The Rural Hinterland of Jerusalem in the Hasmonean Period». Journal of Ancient Judaism. ١٧ (1): ٨٠–١٢١.
  19. ↑ «Cyrus the Great». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). زانیارینامەی بریتانیکا. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  20. ↑ «Palestine – The Hasmonean priest-princes». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). زانیارینامەی بریتانیکا. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  21. ↑ Schürer، E. (١٨٩١). A History of the Jewish People in the Time of Jesus Christ. بەرگی ١. New York: Charles Scribner's Sons. لاپەڕە ١٥٧–١٦٠.
  22. 1 2 Bar، Doron (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥). «Rural Monasticism as a Key Element in the Christianization of Byzantine Palestine». The Harvard Theological Review. ٩٨ (1): ٤٩–٦٥. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠١٧٨١٦٠٠٥٠٠٠٨٥٤. JSTOR ٤١٢٥٢٨٤.
  23. 1 2 Schwartz، Seth (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦)، «Political, social, and economic life in the Land of Israel, 66–c. 235»، لە Katz، Steven T. (ed.)، The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period، بەرگی ٤، Cambridge University Press، لاپەڕە ٣٦–٣٧، ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٢٤٨-٨
  24. ↑ Taylor، J. E. (١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢). The Essenes, the Scrolls, and the Dead Sea. Oxford University Press. لاپەڕە ٢٤٣. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٥٥٤٤٨-٥.
  25. ↑ Eshel، Hanan (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦). «The Bar Kochba Revolt, 132 – 135». The Cambridge History of Judaism. بەرگی ٤. Cambridge University Press. لاپەڕە ١٠٥–١٢٧. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٢٤٨-٨.
  26. ↑ Mor، Menahem (٢٠١٦). The Second Jewish Revolt. Brill. لاپەڕە ٤٨٣–٤٨٤. doi:١٠.١١٦٣/٩٧٨٩٠٠٤٣١٤٦٣٤. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٣١٤٦٣-٤.
  27. ↑ Seligman، J. (٢٠١٩). «Were There Villages in Jerusalem's Hinterland During the Byzantine Period?». لە Peleg-Barkat، O. (ed.). Between Sea and Desert: On Kings, Nomads, Cities and Monks. Jerusalem: Tzemach. لاپەڕە ١٦٧–١٧٩.
  28. ↑ Zissu، Boaz؛ Klein، Eitan (٢٠١١). «A Rock-Cut Burial Cave from the Roman Period at Beit Nattif, Judaean Foothills». Israel Exploration Journal. ٦١ (2): ١٩٦–٢١٦.
  29. ↑ Shahin، Mariam (٢٠٠٥). Palestine: A Guide. Interlink Books. لاپەڕە ٨. ژپنک ٩٧٨-١-٥٦٦٥٦-٥٥٧-٨.
  30. ↑ Thomas A. Idniopulos (٣١ی ئایاری ١٩٩٨). «Weathered by Miracles: A History of Palestine From Bonaparte and Muhammad Ali to Ben-Gurion and the Mufti». The New York Times. لە ١١ی ئابی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  31. ↑ «Roman Arabia». زانیارینامەی بریتانیکا. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئابی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  32. ↑ Ellenblum، Ronnie (٢٠١٠). Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٢٥–٢٢٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٥١١-٥٨٥٣٤-٠.
  33. 1 2 Ehrlich، Michael (٢٠٢٢). «Judea and Jerusalem». The Islamization of the Holy Land, 634–1800. Leeds: Arc Humanities Press. لاپەڕە ١١١–١١٢. ژپنک ٩٧٨-١-٦٤١٨٩-٢٢٢-٣.