تەیفوور بەتحایی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
تەیفوور بەتحایی

طیفور بطحایی.jpg
دادگای دووھەم، لە چەپەوە: تەیفوور بەتحایی، خەسرەو گوڵسورخی، مەنووچھر سەلیمی، کەرامەت دانشیان، عەباس سەماکار
لەدایکبوون٨ی ئازاری ١٩٤٧
مەرگ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠
نەتەوەکورد
پیشەنووسەر، وەرگێڕ، دەرھێنەر و پەیکەرساز
وێبگەماڵپەڕی تەیفوور بەتحایی


تەیفوور بەتحایی (٨ی ئازاری ١٩٤٧ – ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠) نووسەر، فیلمساز و چالاکی سیاسیی کورد بوو. لە سنە لە دایک بووە و خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو شارە تەواو کردووە. دوای تەواوکردنی خوێندن لە چوارچێوەی گەڵاڵەی سوپای دانیشدا ساڵێک مامۆستایەتی کردووە. لە ساڵەکانی ١٩٦٩ ھەتا ١٩٧٢ لە «مەدرەسەی سینەما و تلەڤزیۆنی تاراندا» لە بەشی وێنەگرتندا خوێندوویەتی. لە سەرەتای دەیەی ٧٠ م (پەنجای کۆچیی ھەتاوی) بەھۆی لایەنگریی ئایدۆلۆژی چەپ و ئەندامەتی لە گرووپی ناونراو بە «گرووپی دوازدە» لە گەڵاڵەی بەبارمتەگرنتی «فەرەح پەھلەوی»دا، دادگایی کراوە و زیندانی ھەتاھەتایی بۆ دەرچووە. لە کاتی شۆڕشی ١٩٧٩دا لەگەڵ باقی زیندانییە سیاسییەکاندا ئازاد بووە و گەڕاوەتەوە کوردستان و خەباتی سیاسی خۆی لە ڕیزەکانی حێزبی دێمۆکراتدا درێژە پێ داوە. ساڵی ١٩٨٥ حێزبی بەجێ ھێشتووە، بەڵام چالاکیی سیاسی خۆی لە تەبعیددا و پاش نیشتەجێبوونی لە سوید درێژە پێ داوە. ھاوکات کە لە یەکێک لە قوتابخانەکانی سوێددا مامۆستای فیلمی دێکومێنتار و سینەما بووە، وەکوو نووسەر و پەیکەرەساز چالاکی نواندووە.

ژیان[دەستکاری]

تەیفوور بەتحایی منداڵی پێنجەمی بنەماڵەیەکی ھەشت منداڵی دانیشتووی گەڕەکی جۆراوای سنە بووە. بابی مامۆستای قوتابخانەکانی سەرەتایی سنە و دایکی بنەوانی ماڵ بووە. خوێندنی سەرەتایی لە مەدرەسەی ١٥ بەھمەندا و سیکلی یەکەمی دەبیرستان لە بوعەلی و سیکلی دووھەم لە دەبیرستانی شاپوردا (ڕشتەی سروشت) خوێندووە. دوایە چووەتە سەربازی و پاش دەورەی ڕاھێنانی سەربازی، وەکوو مامۆستای سوپای دانش چووەتە تورکەمەن سەحرا (گوندی حەکیماوا، سەر بە پارێزگای گونبەدکاووس). بەتحایی دوای گەڕانەوەی بۆ سنە بە مۆژیاری برا گەرورەکەی لە تاقیکردنەوەکانی کونکوردا بەشداری کردووە و لە «مەدرەسەی عالی سینەما و تلەڤیزیۆن»دا وەرگیراوە و ڕشتەی وێنەگرتنی ھەڵبژاردووە. پاش تەواوبوونی خوێندن بۆ کار لە تلەڤزیۆندا چووەتە شاری شیراز و لەوێ لەگەڵ «کەرامەتی دانشیان» دا ئاشنا بووە. کەرامەت کە ئەویش پێشتر ھەر لەو مەدرەسەدا خوێندبووی، باوەڕی بە خەباتی چەکداری ھەبووە و ئاشنایەتی تەیفوور لەگەڵ ئەو دەستپێکی قۆناخێکی نوێ لە ژیانیدا بووە.

خەبات[دەستکاری]

گەڵاڵەی بارمتەگرتن بریتی بوو لە بەبارمتەگرتنی شاژنی ئێران و کوڕەکەی لە جێژنێکدا کە بۆ دانی خەڵاتی سینەمایی پێک دەھات. بە مەبەستی ئازادی زیندانییە سیاسییەکان لەلایەن «عەباس سەماکار و ڕەزا عەلامەزادەوە». ئەم گەڵاڵە درایە گرووپی دانشیان و بەتحایی.[١] کە لەلایەن ئەوانە پێشوازی لێ کرا و چۆنییەتی بەڕێوەچوونی گەڵاڵەکە کاری لەسەر کرا، بەڵام بەر لە ئەنجام لەلایەن «ئەمیر فەتانەت»ەوە کە لە پەیوەندی لەگەڵ کەرامەتدا بوو و بەدەست ھێنانی چەکی بە ئەستۆ گرتبوو، ڕاپۆرتی درایە ساواک.[٢] ھەموو ئەندامانی گرووپەکە جگە لە ئەمیر فەتانەت لە مانگی خەرمانانی ١٩٧٣دا دەستەبەر کران.[٣] لە ڕەوتی لێکۆڵینەوەکاندا دوو کەسی تر کە ئەندامی گەڵاڵەی تێرۆری شا بوون و سەر بە گرووپێکی دیکە بوون لەلایەن یەکێک لە گیراوەکانەوە، ئاشکرا کرا و بە بێ ئەوە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ ئەم گرووپەدا ھەبووبێ، لەلایەن ساواکەوە تێکەڵ کران و لە یەک دادگادا، دادگایی کران.[٤] ئەم پەروەندە بەھۆی ژمارەی دادگایی کراوەکانە بە گرووپی دوازدە ناسران. کە بریتی بوون لە «تەیفوور بەتحایی/ خەسرەو گوڵسورخی/ مەنوچێھر موقەدەم سەلیمی/ کەرامەت دانشیان/ عەباس سەماکار/ ڕەزا عەلامەزادە/ ئیرەج جەمشیدی/ شکوە میرزادەگی/ مورتەزا سیاپۆش/ مریەم ئیتحادییە/ ئیبراھیم فەرھەنگ/ فەرھاد قەیسەری». لە دادگای یەکەمدا تەیفوور، خەسرەو، کەرامەت، عەباس، ڕەزا، ئیرەج، مەنووچھر. حوکمی ئێعدامیان وەرگرت و لە دادگای دووھەمدا ئەو حوکمە بۆ پێنج کەسی یەکەم وەکوو خۆی مایەوە. لە قۆناخی فەرجامدا حوکمی تەیفور بەتحایی و عەباس سەماکار و ڕەزا عەلامەزادە کرا بە زیندانی ھەتا ھەتایی، بەڵام حوکمی کەرامەت دانشیان و خەسرەو گولسورخی بەھۆی بەرگری ئایدۆلۆژی لە دادگادا ھەر بە ئێعدام مایەوە.

گەڕانەوە بۆ کوردستان[دەستکاری]

تەیفوور بەتحایی دوای پێنج ساڵ زیندان لەگەڵ زیندانییەکانی دیکە لە ٣ی خەزەڵوەی ١٩٧٨ ئازاد بوو و گەڕایەوە سنە. پاش ماوەیەک (لە سەروبەندی شەڕی سنەدا) چووە ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و لە کۆنگرەی پێنجەمی حێزبدا (زستانی ١٩٨٢) بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حێزب ھەڵبژێردرا و بەرپرسایەتی یەکێتی لاوانی دێمۆکراتی لە ئەستۆ گرت. تەیفوور لە ماوەی چوار ساڵدا چوار فیلمی دێکومێنتاری لەسەر ژیان و خەباتی کوردانی ڕۆژھەڵات ساز کرد کە ناسراوترینیان نان و ئازادییە.[٥] ئەم فیلمانە لە فێستیڤاڵەکاندا (فێستیڤاڵی نانت و سینەما لە تەبعید)[٦] و لە بۆنە جۆراجۆرەکاندا پیشان دراون. دواتر بەھۆی شەڕی نێوان حێزبی دێمۆکرات و حێزبی کۆمۆنیستی ئێران (کۆمەڵە) لە ساڵی ١٩٨٥دا ماڵاوایی لە حێزب کرد. دوای ئازادبوون لە ئەندامییەتی حیزب کۆچی کرد بۆ سوید و زۆربەی چالاکییەکانی لە بواری نووسیندابوو.

بەرھەمەکان[دەستکاری]

فیلم[دەستکاری]

  • ئازار- دێکومێنتار ١٩٧٩
  • نان و ئازادی- دێکومێنتار ١٩٨١ ھەتا ٨٣
  • ھەوار- دێکومێنتار ١٩٨١ ھتا ٨٣
  • شاخە سەربەزەکان- دێکومێنتار ١٩٨١ ھتا ٨٣
  • ڕووناکایی شەمەکان- دێکومێنتار ١٩٨١ ھتا ٨٣
  • گەلە گورگ- دراما ١٩٩٠
  • دێبێلیاچا- دێکومێنت سەبارەت بە قەرەجەکان ٢٠٠٢
  • پیلانی ڕەش- دێکومینتار ٢٠٠٦

کتێب[دەستکاری]

فارسی[دەستکاری]

  • ئاغەی چۆخ بەخت یۆخ ١٩٩٠
  • چوار ڕەوایەت (چوار وتووێژ) ١٩٩٨
  • دارا و نەدار لە دنیادا (وەرگێڕان لە سویدییەوە)٢٠٠١
  • سفر خیال از کرسان تا کردستان

کوردی[دەستکاری]

  • گەلاوێژ (سەناریۆ/چیرۆک) ١٩٩٢
  • ژیان بەدەم زریانەوە (ڕۆمان) ١٩٩٣
  • ئەسپەنجیر (بەرگی دووھەمی ژیان بەسەم زریانەوە)
  • مافی ژن لە کۆمەڵی کوردەوارید (کاری ھاوبەشی ژیلا فەرجی و تەیفور بەتحایی)٢٠٠٠
  • نووسینی سەناریۆ بۆ فیلم (وەرگێڕان لە سویدییەوە) ٢٠١٢
  • سەفەری خەیاڵ لە کورسانەوە ھەتا کوردستان (ژیاننامە) ٢٠١٣
  • ژیان وەکوو خۆی (ڕۆمان) ٢٠١٥
  • سەد ساڵ گەشەی کۆمەڵایەتی سوێد ٢٠١٨

پەیکەر[دەستکاری]

  • دایک
  • پاندۆرا
  • ئازادی
  • مەم و زین
  • نان
  • گەڕان
  • هیچ
  • مرۆڤ و کرۆنا
  • کوردێک
  • سانسۆر
  • دەستاڕ

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ دوو نقد عباس سماکار و طیفور بطحایی بر رضا علامە زادھhttp://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=46718
  2. ^ یک فنجان چای بی موقع، سایت تاریخ شفاھی ایران، گزرش :محمود فاضلی
  3. ^ بطحایی، طیفور، سفر خیال (از کرسان تا کردستان)، چاپ اول گوتنبرگ، ناشر:خانە ھنر و ادبیات، ٢٠١٢
  4. ^ خاطرات عزت شاھی(٣٠)"وەشانی ئەرشیڤکراو". Archived from the original on ١٣ی ئازاری ٢٠١٦. Retrieved ٢٥ی ئایاری ٢٠١٦. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (help) Archived ١٣ی ئازاری ٢٠١٦, لە وەیبەک مەشین.
  5. ^ ٣٢ سال پس از آزادی ھزار زندانی سیاسی، عصر نو، یدالە بلدیhttp://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=11994
  6. ^ بە پیشواز ھشتمین دورە جشنوارە جھانی سینمای در تبعید، اکتبر ٢٠٠٧، سوئد، گوتنبرگhttp://www.cinemaye-azad.com/views&news/views&news01.html Archived ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤, لە وەیبەک مەشین.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]