تەیفوور بەتحایی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

دادگای دووھەم، لە چەپەوە: تەیفور بەتحایی، خەسرەو گوڵسورخی، مەنووچھر سەلیمی، کەرامەت دانشیان، عەباس سەماکار

تەیفور بەتحایی (لەدایکبووی ٨ی ئازاری ١٩٤٧ - ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠) نووسەر، فیلمساز، چالاکی سیاسی. لە سنە ھاتووەتە دنیا و خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو شارەدا تەواو کردووە. دوای تەواو کردنی خوێندن لە چوارچێوەی گەڵاڵەی سوپای دانێشدا ساڵێک مامۆستایی کردووە. لە ساڵەکانی ١٩٦٩ ھەتا ١٩٧٢ لە «مەدرەسەی سینەما و تلەڤزیۆنی تاراندا» لە بەشی وێنەگرتندا خوێندوویەتی. لە سەرەتای دەیەی ٧٠ م (پەنجای شەمسی) بە ھۆی لایەنگری ئایدۆلۆژی چەپ و ئەندامەتی لە گروپی ناونراو بە «گروپی دوازدە» لە گەڵاڵەی بەبارمتەگرنتی «فەرەح پەھلەوی» دا، دادگایی کرا و زیندانی ھەتاھەتایی بۆ دەرچوو. لە کاتی شۆڕشی ١٩٧٩دا لەگەڵ باقی زیندانییە سیاسییەکاندا ئازاد بوو و گەڕایەوە کوردستان و خەباتی سیاسی خۆی لە ریزەکانی حێزبی دێمۆکراتدا درێژە پێدا. لە ساڵی ١٩٨٥ حێزبی بە جێ ھێشت، بەڵام چالاکی سیاسی خۆی لە تەبعیددا و پاش نیشتەجێ بوون لە سوید درێژە پێداوە. ھاوکات کە لە یەکێک لە مەدرەسەکانی سویدادا مامۆستای فیلمی دێکومێنتار و سینەما بووە، وەکوو نووسەر و پەیکەرەساز چالاک بووە.

ژیان[دەستکاری]

تەیفور بەتحایی منداڵی پێنجەمی بنەماڵەیەکی ھەشت منداڵی دانیشتووی گەڕەکی جۆرئاوای سنە بوو. بابی مامۆستای مەدرەسەکانی سەرەتایی سنە و دایکی بنەوانی ماڵبووە. خوێندنی سەرەتایی لە مەدرەسەی ١٥ بەھمەندا و سیکلی یەکەمی دەبیرستان لە بوعەلی و سیکلی دووھەم لە دەبیرستانی شاپوردا (رشتەی سروشت) خوێندووە. دوایە چووەتە سەربازی و پاش دەورەی راھێنانی سەربازی، وەکوو مامۆستای سوپای دانش چووەتە تورکەمەن سەحرا (گوندی حەکیم ئاوا، سەر بە پارێزگای گونبەد کاووس). بەتحایی دوای گەڕانەوە بۆ سنە بە مۆژیاری برا گەرورەکەی لە تاقیکردنەوەکانی کونکوردا بەشداری دەکا و لە «مەدرەسەی عالی سینەما و تلەڤیزیۆن» دا وەردەگیری و رشتەی وێنەگرتن ھەڵدەبژێرێ. پاش تەواو بوونی خوێندن بۆ کار لە تلەڤزیۆندا دەچێتە شاری شیراز و لەوێ لەگەڵ «کەرامەتی دانشیان» دا ئاشنا دەبێ. کەرامەت کە ئەویش پێشتر ھەر لەو مەدرەسەدا خوێندوویە باوەڕی بە خەباتی چەکداری ھەبووە و ئاشنایەتی تەیفور لەگەڵ ئەو دەستپێکی قۆناخێکی تازە لە ژیانیدایە.

خەبات[دەستکاری]

گەڵاڵەی بارمتەگرتن بریتی بوو لە بەبارمتەگرتنی شاژنی ئێران و کوڕەکەی لە جێژنێکدا کە بۆ دانی خەڵاتی سینەمایی پێکدەهات. بە مەبەستی ئازادی زیندانییە سیاسییەکان لە لایەن «عەباس سەماکار و رەزا عەلامەزادەوە». ئەم گەڵاڵە درایە گروپی دانشیان و بەتحایی.[١] کە لە لایەن ئەوانە پێشوازی لێی کرا و چۆنیەتی بەڕێوەچوونی گەڵاڵەکە کاری لەسەر کرا، بەڵام بەر لە ئەنجام لە لایەن "ئەمیر فەتانەتەوە کە لەپەیوەندی لەگەڵ کەرامەتدا بوو و بەدەست هێنانی چەکی بە ئەستۆ گرتبوو، راپۆرتی درایە ساواک.[٢] هەموو ئەندامانی گروپەکە جگە لە ئەمیر فەتانەت لە مانگی خەرمانانی ١٩٧٣دا دەستەبەر کران.[٣] لە رەوتی لێکۆڵینەوەکاندا دوو کەسیتر کە ئەندامی گەڵاڵەی تێرۆری شا بوون و سەر بە گروپێکی دیکە بوون لە لایەن یەکێک لە گیراوەکانەوە، ئاشکرا کرا و بە بێ ئەوە پەیوەندییەکی راستەوخۆیان لەگەڵ ئەم گروپەدا هەبووبێ، لە لایەن ساواکەوە تێکەڵ کران و لە یەک دادگادا، دادگایی کران.[٤] ئەم پەروەندە بە هۆی ژمارەی دادگایی کراوەکانە بە گروپی دوازدە ناسران. کە بریتی بوون لە «تەیفور بەتحایی/ خەسرەو گوڵسورخی/ مەنوچێهر موقەدەم سەلیمی/ کەرامەت دانشیان/ عەباس سەماکار/ رەزا عەلامەزادە/ ئیرەج جەمشیدی/ شکوە میرزادەگی/ مورتەزا سیاپۆش/ مەریەم ئیتحادییە/ ئیبراهیم فەرهەنگ/ فەرهاد قەیسەری». لە دادگای یەکەمدا تەیفور، خەسرەو، کەرامەت، عەباس، رەزا، ئیرەج، مەنوچهر. حوکمی ئێعدامیان وەرگرت و لە دادگای دووهەمدا ئەو حوکمە بۆ پێنج کەسی یەکەم وەکوو خۆی مایەوە. لە قۆناخی فەرجامدا حوکمی تەیفور بەتحایی و عەباس سەماکار و رەزا عەلامەزادە کرا بە زیندانی هەتا هەتایی، بەڵام حوکمی کەرامەت دانشیان و خەسرەو گولسورخی بە هۆی بەرگری ئایدۆلۆژی لە دادگادا هەر بە ئێعدام مایەوە.

گەڕانەوە بۆ کوردستان[دەستکاری]

تەیفور بەتحایی دوای پێنج ساڵ زیندان لەگەڵ زیندانییەکانی دیکە لە ٣ی خەزەڵوەی ١٩٧٨دا ئازاد بوون و گەڕایەوە سنە. پاش ماوەیەک (لە سەروبەندی شەڕی سنەدا) چووە ریزەکانی حێزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێرانەوە و لە کۆنگرەی پێنجەمی حێزبدا (زستانی ١٩٨٢) بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حێزب هەڵبژێردرا و بەرپرسایەتی یەکێتی لاوانی دێمۆکراتی بە ئەستۆ گرت. تەیفور لە ماوەی چوارساڵدا چوار فیلمی دێکومێناری لە سەر ژیان و خەباتی کوردانی رۆهەڵات ساز کرد کە ناسراوترینیان نان و ئازادییە.[٥] ئەم فیلمانە لە فستیواڵەکاندا (فستیواڵی نانت و سینەما لە تەبعید)[٦] و لە بۆنە جۆراجۆرەکاندا پیشان دراون. دواتر بە هۆی شەڕی نێوان حێزبی دێمۆکرات و حێزبی کۆمۆنیستی ئێران (کۆمەڵە) لە ساڵی ١٩٨٥ دا ماڵاوایی لە حێزب کرد. دوای ئازاد بوون لە ئەندامەتی حیزب کۆچی کرد بۆ سوید و ئێستا زۆربەی چالاکی لە بواری نووسیندایە.

بەرهەم[دەستکاری]

فیلم[دەستکاری]

  • ئازار- دێکومێنتار ١٩٧٩
  • نان و ئازادی- دێکومێنتار ١٩٨١ هەتا ٨٣
  • هەوار- دێکومێنتار ١٩٨١ هتا ٨٣
  • شاخە سەربەزەکان- دێکومێنتار ١٩٨١ هتا ٨٣
  • روناکایی شەمەکان- دێکومێنتار ١٩٨١ هتا ٨٣
  • گەلە گورگ- دراما ١٩٩٠
  • دێبلیاچا- دێکومێنت سەبارەت بە قەرەجەکان ٢٠٠٢
  • پیلانی رەش- دێکومینتار ٢٠٠٦

کتێب[دەستکاری]

فارسی[دەستکاری]

  • ئاغەی چۆخ بەخت یۆخ ١٩٩٠
  • ژیان بە دەم زریانەوە (رۆمان) ١٩٩٣
  • چوار رەوایەت (چوار وتووێژ) ١٩٩٨
  • دارا و نەدار لە دنیادا (وەرگێڕان لە سویدییەوە)٢٠٠١

کوردی[دەستکاری]

  • گەلاوێژ (سەناریۆ/چیرۆک) ١٩٩٢
  • ژیان بەدەم زریانەوە (رۆمان) ١٩٩٣
  • مافی ژن لە کۆمەڵی کوردەوارید (کاری هاوبەشی ژیلا فەرجی و تەیفور بەتحایی)٢٠٠٠
  • نووسینی سەناریۆ بۆ فیلم (وەرگێڕان لە سویدییەوە) ٢٠١٢
  • سەفەری خەیاڵ (ژیاننامە) ٢٠١٣
  • ژیان وەکوو خۆی (رۆمان) ٢٠١٥

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ دو نقد عباس سماکار و طیفور بطحایی بر رضا علامه زادهhttp://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=46718
  2. ^ یک فنجان چای بی موقع، سایت تاریخ شفاهی ایران، گزرش :محمود فاضلی
  3. ^ بطحایی، طیفور، سفر خیال (از کرسان تا کردستان)، چاپ اول گوتنبرگ، ناشر:خانه هنر و ادبیات، ٢٠١٢
  4. ^ خاطرات عزت شاهی(٣٠)"وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  5. ^ ٣٢ سال پس از آزادی هزار زندانی سیاسی، عصر نو، یداله بلدیhttp://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=11994
  6. ^ به پیشواز هشتمین دوره جشنواره جهانی سینمای در تبعید، اکتبر ٢٠٠٧، سوئد، گوتنبرگhttp://www.cinemaye-azad.com/views&news/views&news01.html Archived ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤, لە وەیبەک مەشین.

سەرچاوەکان[دەستکاری]