تەپۆلکە شوێنەوارییەکان لە ھەولێر

تەپۆلکەی شەمامک

تەپۆلکە شوێنەوارییەکانی ھەولێر دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغە مێژووییە جیاوازەکان. ئەو ڕووپێوییە شوێنەوارییانەی لە دەڤەری ھەولێر ئەنجامدراون، پاشماوەی نیشینگە و شاری دێرینیان دەرکەوتووە، دیارترینیان: بە قەڵەنگ ئاغا، بە تەپۆلکەی نادر، کەڵەک مشک، قەسر شەمامک، قەسرە، باقرتە، و مامۆستایان. زۆربەی تەپۆلکە شوێنەوارییەکانی ھەولێر مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژوو، ھەروەھا سەردەمی ساسانی و ئیسلامی و عوسمانی.

کورتە

دیواری قەڵای ھەولێر

قەڵای ھەولێر یەکێکە لە تەپۆلکە شوێنەوارییە گەورە و گرنگەکانی ناو شاری ھەولێر. ھەرچەندە قەڵای ھەولێر لە ساڵی ١٩٣٧ بە شوێنەوار ناسێندرا، بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٦ ھیچ ھەڵکۆڵینێکی شوێنەواریی ئەنجام نەدرا، کاتێک نوێنەرایەتییەکی شوێنەواریی چیکی لە زانکۆی بۆھێمیای ڕۆژاوا بە سەرۆکایەتی کارێل نۆڤیچێک بە ھاوکاری بەشی شوێنەوار لە زانکۆی سەلاحەدین دەستی بە ھەڵکۆڵینەکان کرد. ئەرکەکە لێکۆڵینەوەیەکی جیۆفیزیکی ئەنجامدا، کە بەڵگەی نایەکسانی لە چەند ناوچەیەکی تەپۆلکەی قەڵاکەدا لە قووڵایی ٩–٢١ مەتردا ئاشکرا کرد. ئەمەش ئاماژەیە بۆ لەناوبردنی بلۆک و پێکھاتە بەردییەکان، کە لەوانەیە بە ڕەچەڵەک ئاشووری بن. ھەروەھا ئەم نێردییە کۆمەڵێک پارچەی گۆزەی گلیی شکاو و کەرەستەی دیکەی لە لێواری ڕۆژاوای قەڵای ھەولێر کۆکردەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی ناوەڕاست (١٣٠٠٠–٨٥٠٠ پێش زایین)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە قەڵاکە لە کۆنەوە نیشینگەی بووە و شوێنی چەندین شارستانیەتی و ئیمپراتۆرییەت بووە.

بۆ خستنی ڕۆشنایی لەسەر قۆناغەکانی نیشتەجێبوونی مێژوویی و شارستانییەتی ئەو قۆناغانە لەم قەڵا دێرینەدا، لیژنەی باڵای پاراستن و نۆژەنکردنەوەی قەڵای ھەولێر لە ساڵی ٢٠١٢ بڕیاریدا حەوت شوێنی ھەڵکەندن (A, B, F, E, D, C, G) دیاری بکات. ھەڵکۆڵینەکان لە ماوەی چوار وەرزدا (٢٠١٣، ٢٠١٤، و ٢٠١٥) بە سەرکردایەتی دکتۆر عەبدوڵڵا خورشید قادر و چەند ڕاوێژکارێکی بیانی ئەنجامدراون، لەنێویاندا دکتۆر جۆن مەکێنس لە زانکۆی کامبریج لە بەریتانیا. بەشێک لە دیواری قەڵای ھەولێر دۆزرایەوە کە پێشتر لە چاوی خەڵک شاردرابووەوە. زۆر شت لەبارەیەوە نەدەزانرا جگە لە ئاماژە تێپەڕەکان لە نووسینە مێژوویییەکاندا کە باس لەوە دەکەن دیوارەکە یان شووراکە دەوری قەڵاکەی داوە، ئەمەش وای کردووە دانیشتووانەکەی بتوانن بەرگریی بکەن لە بەرامبەر ھێرشی دووژمنان و داگیرکەران.

ھەڵکەندنی شوێنەواری زیاتر لە قەڵاکەدا شوێنەوارە ونبووەکانی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی میر، قوتابخانە، نووسینگەکان، پاشماوەی کڵێساکە، زیندان، مزگەوتی قەڵاکە، پەرستگای عەشتار، و زەقورە ئاشکرا دەکات، کە بەڵگەی ماددی بۆ قەڵای ھەولێر زیاد دەکات کە گەورەیی و مێژووە دوور و درێژەکەی پشتڕاست دەکاتەوە وەک یەکێک لە شوێنەوارە گەورە و گرنگەکانی کوردستان.

گرنگترین تەپۆلکە شوێنەوارییەکان لەناو سنوورەکانی پارێزگای ھەولێر

تەپۆلکەی کەڵەک مشک

یەکێک لە تەپۆلکە شوێنەوارییەکان کە دەکەوێتە ناو شاری ھەولێر دەکەوێتە گەڕەکی شادی بە دووری ١٥ کم باشووری ڕۆژاوای قەڵای ھەولێر. شارۆچکەیەکی گەورەی شوێنەوارییە، کە تەپۆڵکەکە ٤٠١٫٥ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ١٥ مەتر لە ئاستی شارەوە. ڕووبەرەکەی ٢٤٠ مەتر لە ٢٩٠ مەتر دەبێت. ناوی کەڵەک مشک خۆجێیییە و بە عەرەبی بە واتای «کلکی مشک» دێت، ھەرچەندە ئەم ناوە لە ھیچ سەرچاوەیەکدا ئاماژەی پێنەکراوە. لە ٢٥ی شوباتی ١٩٤٦ بە فەرمی لە ڕۆژنامەی وەقائیعی عێراقی وەک شوێنەوارێکی تۆمارکراو ناسێندرا.

بەڕێوەبەرایەتی گشتیی ئاسەوارەکان لە ھەرێمی کوردستان لە ماوەی چوار وەرزدا شوێنەکەیان ھەڵداوەتەوە. وەرزی یەکەم، لە ساڵی ٢٠١٠، بریتی بوو لە ھەڵکۆڵینی ڕاھێنان بۆ خوێندکارانی بەشی شوێنەوار بە ھاوکاری بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوارەکانی ھەولێر بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر یووسف خەلەف عەبدوڵڵا، ھەروەھا نوێنەرایەتی فەڕەنسی بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر ئۆلیڤیێر ڕۆئاڵت لە زانکۆی لیۆن ٢ و ماریا گرازیا لە زانکۆی سۆربۆن. وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەم لە ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٢ و ٢٠١٤ بەڕێوەچوو و لەلایەن دکتۆر نوعمان جومعە ئیبراھیم، پرۆفیسۆری شوێنەوار لە زانکۆی سەلاحەدین سەرۆکایەتی دەکرا.

کۆمەڵێک دۆزراوەی شوێنەواریی دۆزراونەتەوە کە ئاماژە بەوە دەکەن شوێنەکە لە سەردەمی جیاوازدا نیشینگە بووە، لەوانە سەردەمی ئاشووری، ھێلینیستی، سەلجووقی، حووری -میتانی، ئیسلامی.