تەلارسازیی شاری دەلھی

تەلارسازیی دەلهی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە هەزار ساڵ لەمەوپێش. وەک پایتەختی چەندین ئیمپراتۆریەتی هیندستان ناسراوە ، لەوانە شانشینی ڕاجپوتەکان ، سوڵتانی دەلهی ، ئیمپراتۆریەتی موغان ، و ڕاجی بەریتانی ، شاری دلهی ناوەندێک بووە بۆ هونەر و تەلارسازی.

شانشینی ڕاجپوت

• 
  ئاگراسێن کی باولی
• 
  کیلا ڕای پیتۆرا

لە پێش سەردەمی سوڵتانیەتی لە دێلهی، چەندین پێکهاتەی میمارییە کەوتووەتە ناو میراتی شارستانیی ئەو ناوچەیە، کە تاکوو ئەمشۆ مەبەستی توێژینەوە و سەیرکردنن. ئەمانە بریتین لە ئاگراسێن کی باولی (Agrasen ki Baoli)، خەزینەی سوراجکوند (Surajkund Reservoir)، لال کۆت (Lal Kot)، و کیلا ڕای پیتۆرا (Qila Rai Pithora). لەهەمان کاتدا، چەندین پەرستگەی ئاینی و ڕۆحی دروستکران کە ھەندێک لە پاشماوەکانیان تاکو ئەمشو ماوەتەوە و بەشێکن لە شناسنامەی کلتووری کۆمەڵگەی قوتب.

ئەم پێکهاتە میمارییە دروست کران لەلایەن بنەماڵە راجپوتەکانی تۆمارا و چاهامان (چاوهانس)، کە لە تارێخدا بە بەشدارییەکی کاریگەری ناوبانگە بۆ دامەزراندنی شاری کۆنەی دێلهی و شەوەیەکی بەرهەمهێنانی میراتی کولتووری و دینی.

[١] [٢] [٣] [٤]

سوڵتانی دەهلی

• 
  مناری قوتوب (Qutub Minar) مناری قوتوب، بەرزترین منارەی خشتەی جیهانە، بە بەرزی 72.5 مەتر، دروستکراوە لەلایەن قوتبەدین عائیبەک ـ شانشینی یەکەم لە دۆڵەتی کۆیلەکانی هیندستان ـ لە ساڵی 1192 زایینی. ئەم منارەیە، کە لە کۆمەڵگەی قوتب واقعەیە، بە ناوچەیەکی تایبەتمەند ناسراوە، وەک مێمارییەکی گەرمی و شاردنەوەی بەدەستهێنانی دەسەڵات و پاڕەزگاکردنی یادی ئیسلامی.
• 
  مەدرەسە و گۆڕی عەلائەدین خەلجی لە کۆمەڵگەی قوتب .
• 
  گۆڕی غیاسەدین توغلوق لە ناو قەڵای توغلەقاباد .
• 
  جەحاز مەحاڵ لە سەردەمی شانشینی لۆدی (١٤٥٢-١٥٢٦) وەک هاوینەهەواری چێژ دروستکراوە.
• 
  شیش گومباد لە باخچەی لۆدی لە نیودەلهی

سوڵتانی دەهلی لە نێوان ساڵانی ١٢٠٦ بۆ ١٥٢٦ حوکمڕانی شارەکەی دەکرد، لە دەسەڵاتی ئەواندا گەشەسەندنی تەلارسازی سەرەتایی هیندۆ-ئیسلامی بەخۆیەوە بینی، دیارترینیان کۆمەڵگەی قوتب منار بوو، کە کۆمەڵێک شوێنەواری دەوروبەری قوتب منار بوو. هەروەها لەم قۆناغەدا دروستکردنی چەندین قەڵا و شارەکانی وەک قەڵای سیری، توغلەقاباد و فیرۆز شا کۆتلەی بەخۆیەوە بینی. لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا چەندین گۆڕ دروستکراون کە تا ئێستاش لە زۆر شوێنی وەک کۆمەڵگەی قوتب منار و کۆمەڵگەی هاوز خاس و باخچەی لۆدیدا هەن.

ئیمپراتۆریەتی موغال

• 
  قەڵای سوور (Red Fort) قەڵای سوور لە سەدەی ١٧ەدا لەلایەن شاجەهان، یەکێک لە سەرەکترین ئیمپراتۆرەکانی موغەکان، ڕاسپێردرا. ئەم قەڵایە نزیکەی ٢٠٠ ساڵ بووە شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی بۆ پادشا و دامەزراندنی حکومەتی موغەکان لە دێلهی. لە ناوخۆی قەڵای سوور
• 
  دیوان ئام (دیوانی گشتی) شوێنێکە کە پادشا بە گەلی ڕووبەڕوودەبوو.
• 
  گۆڕی هومایون (Humayun’s Tomb) ئەم گۆڕە بە شێوەیەکی پێشکەوتوو وەستانراوە لە توێژینەوەی ئەندازەی تەجاروبی لە میماری موغەکان، و بە پێش تاج مەحاڵ دەبینرێت، بە شێوەیەکی ئاستی بەرز نیشانەی یەکگرتنەوەی تەندروستی و هەناسەی پارسی-هندییە.
• 
  مزگەوتی جەما (Jama Masjid) یەکێکە لە گەورەترین و ناوبانگترین مزگەوتەکان لە هیندستان، کە لەلایەن شاجەهان دروست کرا و هێشتا بەشوێنێکی پیرۆز و گەشتیاری ناسراوە.
• 
  گۆڕی سەفدارجونگ (Safdarjung’s Tomb) ئەم گۆڕە لە ساڵی ١٧٥٤ دروست کرا بۆ نەواب سەفدارجونگ بە شێوەی تەلارسازی کۆتایی سەردەمی موغەکان. گۆڕەکە لەوانەیە بەشدارییەکی کەمێ فەرمی‌تری هەبێت لە میماری موغەکانی کلاسیکی، بەڵام هێشتا نیشانەیەکی کاریگەری لەسەر ئەندازە و ئەرشیڤی ئەو کاتە.

تەلارسازی موغەکان: تەندروستیەکی ڕوون لە تەلارسازی هیندۆ-ئیسلامی

تەلارسازی موغەکان وەک جۆرێکی تایبەتی تەلارسازی هیندۆ-ئیسلامی، لە سەدەی شانزدەهەوە بەدەست هات و بەڕێژەیەکی بەرز پەرەسەندرا لە سەردەمی بەڕەوەبەرایەتی ئیمپراتۆریەتی موغەکاندا. ئەم شێوەیەی میماری بە پێژناسییەوەی قوبە گەورەی پیازی-گڵۆپی، بەکارهێنانی مەڕمەڕی سپی و بەردی شنی سوور، کاری ڕازاندنەوەی ناسک (calligraphy)، تاقی و گەراوی ڕووناکی، و بیناکانی گەورە کە لە چوار لاوەیان باخچەیەکی چارچێوەیی دەپەخشن، ناسراوە.

گۆڕی هومایون: سەرەتای شێوەیەکی نوێ

گۆڕی هومایون، کە لە دەهلی دانراوە، یەکەم نموونەی بەرچاوی ئەم شێوەیەیە و ڕێگای پێگەی تاج مەحاڵ ڕوونکردەوە. ئەم گۆڕە دەستی پێکرد بە شێوەیەکی نوێ لە تەلارسازی فەرمی، جگە لە گۆڕەکە، پێکهاتەیەکانی تر وەک "پورانا قیلا" (قلعەی کۆن) هەروەها بە پەیوەندیدارییەوە بەم پەیوەندە شێوەیە دروستکران

قۆناغی شاجەهان: تەواوکردنی تەلارسازی موغەکان

زۆربەی کارە گەورەکانی تەلارسازی موغەکان لە سەردەمی شاجەهان و پاشتر ئەنجامدرا. لەم قۆناغەدا، یەکێک لە کارە گەورەکان دروستکردنی ڕوانگەی فەلەکی بوو، بە نموونە جانتار مەنتار (Jantar Mantar) کە لە سەدەی 18 بە شێوەیەکی فەرمی دروستکرایەوە بۆ بینینی ئاسمان.

باخچەی موغەکان: هەناسەی فەرس و ڕێکخستن

دەستکەوتێکی دیزاینی دیکەی موغەکان دروستکردنی باخچەی چار باغیە، کە وەربگریت لە میراتی دیزاینەکانی باخچەی فارسی. ئەم شێوەیە باخچە بە شێوەیەکی یەکسان و ڕێکخراو دەپەخشێت بە چوار بەش، بە جیاکردن بە ڕووبار یان ڕێگا. نموونەی باڵا باخچەکانی گۆڕی هومایون، ڕۆشانارا باغ، قودسیا باغ و باخچەکانی ناو کۆمەڵگەی گۆڕی سەفدارجەنگن، کە هەمووی دەربڕینی ئەم ڕێکخستنە کلتوورییە.

سەردەمی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا

• 
  کڵێسای سانت جەیمس بینایەکی نایابە کە بە جوانی دیزاین کراوە. لە کاتی بینینیدا دەبینیت کە چۆن شێوازی ڕێنێسانسی بوژانەوە لەگەڵ تایبەتمەندیە کلاسیکیەکان تێکەڵ بووە. بینایەکە لە ساڵی ١٨٣٦ تەواو بووە و لەسەر پلانێکی خاچدار بنیات نراوە. یەکێک لە تایبەتمەندیە سەرنجڕاکێشەکانی ئەو پۆرتیکۆی نیوکلاسیکیەیە کە لە پێشەوەی هەیە، لەگەڵ قوبەیەکی بارۆکی جوان لە ناوەڕاستی بینایەکە.
• 
  دەروازەی هیندستان یەکێکە لە نیشانە هەرە بەناوبانگەکانی نیودەلهی. ئەم کەوانە بەرزە وەک یادگارێک بۆ ئەو سەربازانە دروست کراوە کە لە جەنگدا گیانیان لەدەست داوە. ئێدوین لوتیێنس ئەندازیارێکی بەتوانا بووە کە ئەم دیزاینە نایابەی خولقاندووە، و کارەکە لە ساڵی ١٩٢١ تەواو بووە.
• 
  بینای سکرتاریەت یەکێکی ترە لە بیناکانی گرنگی ئەم شارە. هێربێرت بەیکەر ئەندازیاری ئەم پڕۆژەیە بووە و کارەکەی لە ساڵی ١٩٢٧ تەواو کردووە. ئەم بینایە ڕۆڵێکی گرنگی لە کارە حکومیەکاندا دەگێڕێت.
• 
  ڕاشتراپاتی بەوان بێگومان یەکێکە لە گرنگترین بیناکانی هیندستان. ئەم کۆشکە جوانە لە سەرەتادا وەک شوێنی نیشتەجێبوونی جێگری پاشای بەریتانیا بەکار هاتووە، بەڵام ئێستا وەک ماڵی فەرمی سەرۆکی هیندستان کاردەکات. ئێدوین لوتیێنس دیزاینەری ئەم بینا شکۆدارەشە، و لە ساڵی ١٩٢٩ تەواو بووە.
• 
  کۆنات پلەیس بە شێوازی جۆرجیی دیزاین کراوە کە شێوازێکی کلاسیک و ئەلەگانتە. ڕۆبەرت تۆر ڕوسیل ئەندازیاری ئەم پڕۆژەیە بووە و کارەکە لە ساڵی ١٩٣٣ کۆتایی پێهاتووە. ئەم بینایەش یەکێکە لە نموونە جوانەکانی ئەندازیاری ئەو سەردەمە.

گەشەی تەلارسازی لە دەهلی: لە سەرەتاوەی نوێدەهلی تا کۆنترۆڵی مۆدێرن

دوای ئەوەی شارەکەی دەهلی وەک پایتەختی نوێی هندوستان دیاری کرا، جۆرج پێنجەم (پادشای بەریتانیا) بناغەی نیودەهلی دانا، بۆ ئەوەی بە پایتەختی فەرمی بگۆڕێت. بۆ ئەم مەبەستە، حکومەتی بەریتانیا بانگهێشتی دوو میمارە سەرشناس، ئێدوین لوتیێنس و هێربێرت بەیکەر دەکات بۆ دیزاینکردنی بیناکانی حکومی. ئەم ناوچەیە لە ڕۆژانەکاندا بە ناوی "دەهلیی لوتیێنس" ناسراوە، بە هۆی ئەو پڕۆژەیەی بەرەوپێش برد.

تیمەکەی لوتیێنس بە هاوکاری واڵتەر سایکس جۆرج، ئارسەر گۆردۆن شوسمیت و هێنری مێد دروستکرا. پێشەکی، لوتیێنس دڵنیا نەبوو کە تایبەتمەندیە هیندییەکان بیکاتە ناو ستایلی میمارییەکەی، بەڵام لە بەردەم داواکاری و ڕووناکبونی کەلتوورییەکان، دواتر ڕازیبەخشی بەرزتر پێدرا بە ڕێکخستنی ناوچەکە بە شێوەیەکی کۆمەڵگاییکردن.

دوای سەربەخۆیی

• 
  دادگای باڵای هیندستان بینایەکی تایبەتە کە بە وردی و بایەخ دیزاین کراوە. گەنیش بیکاجی دیۆئالیکار ئەندازیاری ئەم بینا گرنگەیە و کارەکەی لە ساڵی ١٩٥٨ تەواو کردووە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە دیزاینەکە لە بیناکانی ناودارەکانی لوتیێنس و بەیکەرەوە ئیلهامی وەرگرتووە، واتە هەمان شێوازی کلاسیکی جوان بەردەوامی پێدراوە.
• 
  دادگای باڵای هیندستان بینایەکی تایبەتە کە بە وردی و بایەخ دیزاین کراوە. گەنیش بیکاجی دیۆئالیکار ئەندازیاری ئەم بینا گرنگەیە و کارەکەی لە ساڵی ١٩٥٨ تەواو کردووە. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە دیزاینەکە لە بیناکانی ناودارەکانی لوتیێنس و بەیکەرەوە ئیلهامی وەرگرتووە، واتە هەمان شێوازی کلاسیکی جوان بەردەوامی پێدراوە.
• 
  بینای ئەنجومەنی شارەوانی نیودەلهی شێوازێکی جیاوازی هەیە. کولدیپ سینگ ئەندازیاری ئەم بینایەیە و بە شێوازی دڕندەیی دیزاینی کردووە. کارەکە لە ساڵی ١٩٨٤ تەواو بووە و دەبینیت کە چۆن شێوازی مۆدێرن لەم بینایەدا ڕەنگی داوەتەوە.
• 
  پەرستگای نیلوفەر یەکێکە لە جوانترین بیناکانی نیودەلهی. فەریبۆهرز سەهبا ئەندازیارێکی بە هونەر بووە کە ئەم دیزاینە نایابەی خولقاندووە. لە ساڵی ١٩٨٦ تەواو بووە و ئەوەی تایبەتی دەکات ئەوەیە کە شێوەکەی لە گوڵی نیلوفەرەوە ئیلهامی وەرگرتووە. کاتێک دەیبینیت هەست دەکەیت وەک گوڵێکی گەورەی نیلوفەرە کە لەسەر ئاو دەڕوات.

دادگای باڵا و میمارییە جۆراوجۆرەکان دادگای باڵای هندوستان لەلایەن گەنیش بیکاجی دیۆلالیکارەوە دیزاین کراوە، بە هێمای شێوەی ئەندامی میمارییەکانی لوتیێنس. بەڵام لە پاش ئازادبوونی هندوستان، ڕووداوی نوێیەک لە مێماری دەهلی ڕوویدا: بەرزبوونی ستایلی مۆدێرنیستی بە کاریگەرییەکی بەرهەمهێنەر وەک لی کۆربوزیێر.

نموونەیە باشەکانی تەلارسازی مۆدێرن دوای سەربەخۆیی، هەندێک لە باشترین نموونەکانی تەلارسازی مۆدێرن لە دەهلی پێکهاتەی ئەمانەن:

• IIT Delhi (1961) ـ لەلایەن Jugal Kishore Chodhury
• هۆڵی گەلان (1972) ـ لەلایەن Raj Rewal
• گوندی یارییە ئاسیاییەکان (1982) ـ لەلایەن Raj Rewal
• بینای Palika Kendra (1984) ـ لەلایەن Kuldip Singh
• مەعبدەی Lotus Temple (1986) ـ لەلایەن Fariborz Sahba

هۆڵی گەلان، نموونەیەکی سەرکەوتوو و پێزانراوە لە تەلارسازی مۆدێرنەکانی هندوستانە، کە لە ساڵی 2017 هەوڵی ڕووخاندنەوەی پێدرا، بەڵام لەلایەن فەرهەنگاوەندانی تەلارسازی و پشتیوانانی میراتی ناوەندی بە شدی ڕەتکرایەوە

ئاماژەکان

«Tomars of Delhi: Rajput Clans of India». GeeksforGeeks (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٢ی ئازاری ٢٠٢٤. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە. داڕێژە:Architecture of Indiaتەلارسازی لە هیندستان