تورکە ئۆغوزەکان

تورکە ئۆغوزەکان
بەشێکە لە	گەلانی تورک
زمانی زگماکی	Proto-Oghuz
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

تورکەکانی ئۆغوز ( تورکی ناوەڕاست: ٱغُز، romanized: Oγuz) گەلێکی تورکی ڕۆژاوا بوون کە بە لقی ئۆغوزی بنەماڵەی زمانی تورکی دەدوان. لە سەدەی ھەشتەمدا یەکێتییەکی خێڵەکییان پێکھێنا کە بە شێوەیەکی ئاسایی ناوی دەوڵەتی ئۆغوز یابگو بوو لە ئاسیای ناوەڕاست. ئەمڕۆ تورکمان و ئازەربایجان و تورک نەوەی تورکەکانی ئۆغوزن. زاراوەی ئۆغوز وردە وردە جێگەی زاراوەی تورکمان و ئازەربایجانی گرتەوە (تورکی عوسمانی: تركمن، Türkmen یان Türkmân ) تا سەدەی ١٣.

یەکێتیی ئۆغوز لە ناوچەی جێتسووەوە بەرەو ڕۆژاوا کۆچیان کرد دوای ململانێیەک لەگەڵ قاڕلۆقەکان کە ھاوپەیمانی ئۆیغوورەکان بوون. لە سەدەی نۆیەمدا، ئۆغوزەکانی دەشتاییەکانی ئارال، پاشیناکەکانیان لە ناوچەی ڕووبارەکانی ئیمبا و ئۆڕاڵەوە بەرەو ڕۆژاوا دەرپەڕاند. لە سەدەی دەیەمدا، ئۆغوزەکان لە دەشتاییەکانی ڕووبارەکانی ساری سو، تورگای و ئیمبا لە باکووری دەریاچەی باڵخاش لە کازاخستانی ئێستادا نیشتەجێ بوون.

ئەوان ئایینی ئیسلامیان وەرگرت و دابونەریت و دامەزراوەکانی خۆیان لەگەڵ جیھانی ئیسلامیدا گونجاند، و وەک ئیمپراتۆریەت-ساز بە ھەستێکی بنیاتنەرانەی دەوڵەتدارییەوە دەرکەوتن. لە سەدەی یازدەیەمدا، خێڵی سەلجووقی ئۆغوز چوونە ناو فارس، لەوێ ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی مەزنیان دامەزراند. لە ھەمان سەدەدا، خێڵێکی ئۆغوزی تەنگری-پەرست، کە بە «ئوز» یان «تورک» ناسرابوون، باڵادەستیی پاشیناکەکانیان لە سنوورەکانی دەشتاییەکانی ڕووسیا تێکشکاند؛ ئەوانەی لە درێژەی سنوورەکاندا نیشتەجێ بوون وردە وردە بوون بە سلاڤی؛ میرنشینی «کڵاو ڕەش»ی نیمچە دەرەبەگ لەگەڵ ئەرستۆکراسییە سەربازییەکەی خۆیدا گەشەی کرد. ھەندێکی تریان، کە لەلایەن تورکە قیپچاقەکانەوە تەنگەتاو کرابوون، لە خوارووی ڕووباری دانووب پەڕینەوە و ھێرشیان کردە سەر باڵکان، لەوێ بەھۆی پەتاوە وەستان و بوون بە بەکرێگیراوی ھێزە ئیمپراتۆرییەکانی بیزەنتی (١٠٦٥). جەنگاوەرانی ئۆغوز لە ساڵانی ١٠٠٠ بەدواوە لە نزیکەی ھەموو سوپا ئیسلامییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت تا ئیسپانیا و مەغریبیش خزمەتیان کردووە.

لە کۆتایی سەدەی سێزدەیەمدا دوای ڕووخانی سەلجووقییەکان، خانەدانی عوسمانی وردە وردە ئەنادۆڵیان گرت، بە سوپایەک کە زۆربەیان ئۆغوز بوون، و سەرکەوتن بەسەر دەوڵەتە تورکە ئۆغوزە ناوخۆییەکانی تردا. لە ئەفسانەدا، ڕەچەڵەکی عوسمانی دامەزرێنەر دەگەڕێتەوە بۆ «ئۆغوز خاقان»، کە باپیری دێرینی ئەفسانەیی گەلی تورکە، ئەمەش پێشەنگیی بە سوڵتانە عوسمانییەکان دا لەنێوان پاشا تورکەکاندا. وا بڕوا دەکرێت خانەدانەکانی خوارزمشاھییەکان، قەرەقۆینلۆ، ئاق قۆینلۆ، ئەفشارییەکان و قاجاڕەکانیش لە ھۆزە ئۆغوز-تورکمانەکانی «بەگدیلی»، «ئیوا»، «بایندور»، «ئەفشار» و «کای»ەوە (بەپێی ڕیزبەندی) ھاتبێتن.