تنێ
تنێ | |
|---|---|
 دیمەنی گوندی تنێ | |
 گوندی تنێ | |
| پۆتانەکان: 37°05′51″N 43°14′45″E / 37.09750°N 43.24596°Eپۆتانەکان: 37°05′51″N 43°14′45″E / 37.09750°N 43.24596°E | |
| وڵات |  عێراق |
| ھەرێم |  کوردستان[١]باشووری کوردستان[٢] |
| پارێزگا | پارێزگای دھۆک |
| قەزا | قەزای ئامێدی |
| ناحیە | ناحیەی بامەڕنێ |
| بەرزایی | ١٠١١ مەتر (٣٬٣١٧ پێ) |
| زمان و ئایین | |
| • زمان | کوردی(کرمانجی) و سریانی |
| • ئایین | مەسیحی |
| • ب پ م(٢٠١٧) | ٠٬٧٥٨[٣] بەرز · ٢٦مین |
| ناوچەی کاتی | UTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی) |
| • ھاوین (DST) | UTC+٤:٣٠ (ھاوین) |
| تەلەفۆن | ٠٠٩٦٤ |
تنێ (بە عەرەبی: تنا)، (بە ئینگلیزی: Tne، بە سوریانی: ܒܝܬ ܬܢܘܪܐ) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بامەڕنێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق.[٤][٥][٦] دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی بامەڕنێ بە دووری (٤)کم.[٧]
لە کتێبی یوسف بوسنایادا ئاماژەی پێکراوە، ھەروەھا لە چیرۆکی مار زیعادا، دەکەوێتە نێوان شاخەکانی گارا و مەتین و زەویەکانی تا دامێنی بەرزاییەکانیان درێژ دەبنەوە. نەخشەی بەریتانی ساڵی ١٩١٣ ناوی لێنابوو “کێنی”.[٨]
بە مەودایەکی کەم لە باشوورەوە، کانیاوێکی ئاو لە دۆڵەکەدا دەڕژێت، ئاوەکانی دەڕژێتە ناو ڕووباری سەپنا. لە ڕۆژئاوای ئەم کانییە سنوورەکانی گوندەکان دەبڕدرێن بۆ گەیشتن بە زەویەکانی گوندی زویتا، لە خاکێکی پڕ لە بەرد بە ناوی “بەستێ”، پاشان درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە ئەو گردە بەرزەی کە پێی دەوترێت “کارا دروما”، کە دێری “بێث سەیاری – بەیت ئەلسەباغین” لەسەری دروستکراوە.
لەوێشەوە دەپەڕیتەوە بۆ شوێنێک بە ناوی "ئێکمالە". پاشان بەرەو سنوورەکانی گوندی شەرتی، دابەزین بۆ ناوەڕاستی دەشتی گوندی "داودیێ".
مێژوو
[دەستکاری]پاشان سنوورەکە دەڕوانێتە باشوور بۆ ئەوەی بگاتە زەوییەکانی گوندی "کولەیی"، کە موڵک و ماڵی شێخ بامەڕنی، پیاوێکی بەڕێزی کورد لەخۆدەگرێت، کە کاریگەرییەکی زۆری لە ناوچەکەدا ھەیە، لە نزیکەی ساڵی ١٨٤٠ەوە لە بامەڕنێ بوونی ھەیە و لەوێدا مەزھەبێک بە ناوی “نەقشبەندی” دامەزرا.
دەگوترێ ئەم گوندە ھی باوکانی ئیشعیا ئیسحاق شەمامییە، شەریکێکیشی ھەبووە کە پشکەکەی چارەکێک بووە، ساڵێک ھاتبوو لە ھاوبەشەکەی وەربگرێت. ڕەتیدەکاتەوە، بۆیە توڕە دەبێت و چوو پشکی خۆی دەداتە شێخ بامەڕنی لە تۆڵەسەندنەوە، دواتر گەڕایەوە بۆ ماڵەکەی خۆی کە دەکەوێتە یەکێک لە گوندەکانی دەسنی سەرەوە، “تیاری”، بەم شێوەیەش شێخ بامەڕنی گوندی “کولەیی”ی بە میرات گرت.
سنووری گوندەکان بەرەو ڕووبارەکە دەسوڕێنەوە، دادەبەزن بۆ باخی ترێ کە دەکەوێتە باشووری زەویەکانی گوندەکانەوە، و بە درێژایی سنوورەکانی گوندی "شێخ مامە" بەرەو ڕۆژھەڵات مەیلیان ھەیە، کە دەوترێت ھەرگیز بوونی نەبووە، بەڵکو لەبەر ئەوەی زەویەکانی گوندی تنێ لە گوندەکەوە دوور بوون.
ڕیا، باوکانمان بە مەبەستی پاسەوانیکردنیان، یەک دوو خانوو لەوێ بۆ کورد دروست بکەن، سەرەنجام ژمارەیان زیادی کرد و دەستیان بەسەر زەوی و باخەکانی ترێدا گرت و تەنانەت کوشتنیشیان ئەنجامدا و ناوی لێنرا “شێخ مامە”. لە گوندی “شێخ مامم”ەوە، سنوورەکان لە شوێنێکەوە بە ناوی “بەڵکی”، “کەرم قادۆ”، و گردێک بە ناوی “کیزەرتا” بەرەو سەرەوە درێژ دەبنەوە، و بەرەو سەرەوە دەگەرێن تا دەگەنە “ماتیانی”، پاشان بۆ کانیاوی “نەبوە”، و بەم شێوەیە دەوری زەوییەکانی گوندی تنێ تەواو دەبێت.
مەسیحییەکان زیاتر لە ھەزار ساڵە لە گوندی تنێ دەژین. بەڵام دەتوانین پشتڕاستی بکەینەوە کە مرۆڤ لە سەردەمی کۆنەوە لە گوندی تنێ ژیاوە، ئەمەش بەڵگەی ئەو دەفرە گڵکارانەیە کە بە زۆری لە کێڵگە ئاودێرییەکاندا دۆزراونەتەوە. کاتێک خەڵکی گوندەکە ھەڵیانکەند بۆ ئەوەی لە بەرد پاکی بکەنەوە، بە ئامانجی باشترکردنی بەرھەمەکانیان. ئەم دەفرانە پڕ بوون لە خەڵوزی سووتاو، وەک داب و نەریتی ھیندییەکان کە مردووەکانیان دەسوتاند. ئەمە داب و نەریتی مەسیحییەکان و جولەکەکان نییە، کە مردووەکانیان دەنێژن. تەنانەت لەو ڕۆژانەی کە بتپەرستی زاڵ بوو، باوباپیرانمان مردووەکانیان بە خاک دەسپێرن. بیھێنە بەرچاوت کە نیشتەجێبوونی خەڵک لە گوندە شاخاوییەکاندا دەبێ چەندە کۆن بووبێت؟ بێ گومان مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ لەمەوبەر.
زمان
[دەستکاری]زمانی گوندنشینەکان زمانی ئارامی سریانییە، وەک زمانی ھەموو مەسیحییەکانی شاخ و دەشتەکان. ھەموو پیتەکان بە دروستی دەڵێنەوە، وەک ھەموو سریانیەکان و بێژەکردنی پیتی (ح) ناگۆڕن بۆ (ە)، نە پیتی (خ) بۆ (خ)، یان پیتی (ع) بۆ (أ). وە لە خزمەتەکانی کڵێسادا بە زمانی کتێبی پیرۆز قسە دەکەن.
دانیشتوان
[دەستکاری]دانیشتووانی گوندی تانە ئەمڕۆ لە شوێنی جیاوازەوە ھاتوون و لەوێ نیشتەجێ بوون و نەژادیشیان ھیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ باقی خەڵکی ناوچە شاخاوییەکە. باڵایان مامناوەندە و پێستیان سپییە، ھەرچەندە ڕەنگی تاکەکەسییان جیاوازە.
سروشت
[دەستکاری]لە بەھاردا دۆڵی سەپنا گەشە دەکات، چیمەنی سەوز شاخ و گرد و دۆڵەکانی دادەپۆشی و دارە گەڵادارەکان بە گوڵ ڕازاوەتەوە و کێڵگەکان بە گوڵە جوانەکانی مانگی نیسان سوور دەبوونەوە. سەبارەت بە ھاوینیش گەرم بوو، جگە لە کێڵگە ئاودێرییەکان ھەموو سەوزەواتەکانی تێدا.
لە مانگی حوزەیران دەست دەکەن بە دروێنەکردنی بەروبووم، ھەروەھا بەھۆی مێشوولە و گەرماوە شەوانە لەسەربانەکان دەخەون. لە ڕۆژدا بای گەرمی ڕۆژھەڵاتی ھەیە، ھاوشێوەی ئەوانەی لە سلێمانی ھەیە و پێیان دەوترێت “باڕەش”.
لە وەرزی پایزدا کەش و ھەوا خۆشە و بەرھەم و میوە زۆرە، لە وەرزی زستاندا سارد و سەختە و شەوەکانی درێژ و باراناوی و بەفراوین.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html
- ↑ https://web.archive.org/web/20181020070152/http://www.ishtartv.com:80/viewarticle,61703,naz7.html
