ترشی ئۆکتاتۆنیکی پڕفلۆراید

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ترشی ئۆکتاتۆنیکی پڕفلۆراید 
chemical compound
Perfluorooctanoic acid.svg
نموونەیەک لەper- and polyfluoroalkyl substances,
developmental toxicant (٢٠١٧–)
Street address
قورسی
  • ٤١٣٫٩٧٤ u
Edit infobox data on Wikidata
acido perfluoroottanoico (it); Acide perfluorooctanoïque (fr); Azido perfluorooktanoiko (eu); Perfluorooktanoinska kiselina (sh); перфтороктановая кислота (ru); 全氟辛酸铵 (zh-hans); Perfluoroctansäure (de); ácido perfluoro-octanoico (pt); حمض بيرفلورو الأوكتانويك (ar); پرفلوئورواکتانوئیک اسید (fa); 全氟辛酸 (zh); Perfluorooktanoinska kiselina (sr); Ácido perfluorooctanoico (es); ペルフルオロオクタン酸 (ja); Perfluorioktaanihappo (fi); acid perfluorooctanoïc (oc); Asam perfluorooktanoat (id); Perfluorert oktansyre (nb); Перфтороктанова кислота (uk); Perfluoroctaanzuur (nl); 全氟辛酸銨 (zh-hant); 全氟辛酸铵 (zh-cn); Àcid perfluorooctanoic (ca); ترشی ئۆکتاتۆنیکی پڕفلۆراید (ckb); perfluorooctanoic acid (en); perfluoroktanata acido (eo); Kyselina perfluorooktanová (cs); پرفلوئورواوکتانوئیک اسید (azb) compuesto químico (es); konposatu kimiko (eu); compuestu químicu (ast); химическое соединение (ru); chemische Verbindung (de-ch); chemische Verbindung (de); komponim kimik (sq); քիմիական միացություն (hy); kemisk forbindelse (da); compus chimic (ro); chemická zlúčenina (sk); תרכובת (he); compositum chemicum (la); kemiallinen yhdiste (fi); kemia kombinaĵo (eo); chemická sloučenina (cs); compuesto quimico (an); রাসায়নিক যৌগ (bn); composé chimique (fr); component quimic (oc); composto químico (pt); kjemisk sambinding (nn); ķīmisks savienojums (lv); chemiese verbinding (af); compost químic (ca); chemical compound (en); chemical compound (en-ca); composto químico (pt-br); cheemesch Verbindung (lb); senyawa kimia (id); związek chemiczny (pl); രാസസം‌യുക്തം (ml); chemische verbinding (nl); chemical compound (en-gb); хімічна сполука (uk); kjemisk forbindelse (nb); chemical compound (en); composto químico (gl); مركب كيميائي (ar); composto chimico (it); хемиско соединение (mk) Acido perfluorooctanoico (es); パーフルオロオクタン酸, PFOA (ja); C8HF15O2, PFOA, Perfluorooctanoic acid, APFO, Perfluorooctanoate (fr); PFOA (nl); Perfluorooctane Sulphonate, PFOA, Перфлюорооктановая кислота, PFOS, Perfluorooctanoic acid, С8, Перфлюорооктановый сульфонат, Перфтороктановый сульфанат (ru); Ácido perfluorooctanóico (pt); Perfluoroktansäure, PFOA, Pentadecafluoroctansäure (de); Perfluoro-oktanohappo, PFOA, Perfluoro-oktaanihappo (fi); perfluoroheptanecarboxylic acid, perfluorocaprylic acid, pentadecafluoro-n-octanoic acid, pentadecafluoro-1-octanoic acid, 2,2,3,3,4,4,5,5,6,6,7,7,8,8,8-pentadecafluorooctanoic acid, PFOA, perfluoro-n-octanoic acid, perfluorooctylcarboxylic acid, C8 (en); پرفلورواکتانوئیک اسید (fa); pentadekafluoroktanata acido (eo); Perfluorooctanoic acid, پێرفلۆرۆئۆکتۆنیک ئەسید (ckb)

ترشی ئۆکتاتۆنیکی پڕفلۆراید (بە ئینگلیزی: Perfluorooctanoic acid) کورت دەکرێتەوە بۆ PFOA - پی ئێف ئۆ ئەی - و ھەروەھا C8 یان ئەڵقەکاربۆنی ھەشتی ماددەیەکی کیمیایییە[١] کە لە دنیادا بەکاردێ وەک ڕووپۆش و زۆر بواری تری پیشەسازی، مەترسییەکی تەندروستییە و بەمدوایییەش دەسەڵاتداران خستویانەتە ژێر چاودێرییەوە و بەرھەمھێنەرەکانی خۆبەخشانە بەنیازن چیتر بەکاری نەھێنن. مادەکە بریتییە لە ئەڵقەیەکی کاربۆنی کە توانای بەرگەگرتنی یەکجار زۆری ھەیە. ھاوکێشە کیمیایییەکەی: C8HF15O2.

پی ئێف ئۆ ئەی بەکاردێت بۆ زۆر بواری پیشەسازی، تیاندا مۆکێت (فەرش)، بەرگی کورسی و قەنەفە، قوماش و ھەروا کەفی ئاگرکوژێنەوە و زۆر شتی دیکە. پی ئێف ئۆ ئەی لە ١٩٤٠ەکانەوە دروست ئەکرێت بە بڕی یەکجار زۆری پیشەسازیانە.

توێژینەوەیەکی زانستی نزیک یەکێک لە کارەگەکانی کۆمپانیای دوپۆنت تێفلۆن پەیوەندی ڕاستەوخۆی دۆزیوەتەوە لەنێوان ئەم مادەیە و دوو جۆر شێرپەنجە و ھەروەھا چوار نەخۆشی دیکە.[٢][٣] زۆرێک لە توێژینەوەی تریش ئەوەیان سەلماندوە کە بەرکەوتنی دەبێتە ھۆی شێرپەنجەی گورچیلە. ئەوترێ کەوا ٩٨٪ی ئەمریکییەکان ئەم مادەیە چوەتە خوێنیانەوە و ھەروەھا تەواوی گیانەوەران و مرۆڤی سەر زەویش.[٤]

بەرھەمھێنەری سەرەکی پێرفلۆرۆئکتۆنیک-سەلفۆریک ئەسد (PFOS)، کۆمپانیای 3M کە کورتکراوەی «کۆمپانیای مینەسوتا بۆ کانکردن و بەرھەمھێنان» (ئینگلیزی: Minnesota Mining and Manufacturing) کە لە ساڵی ١٩٠٢ ھەبوو تا ٢٠٠٢، دەستی کرد بە وەستان لە بەرھەمھێنانی ئەم مادەیە دوای ئەوەی ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا نیگەرانی دەربارەی دەربڕی.[٥]

لە ٢٠١٤، ئاژانسی پاراستنی ژینگە ئەم مادەیە و جۆرەکانی تری وەک ژەھرکەری زیندوو دەستنیشان کرد:

PFOA و PFOS دوو مادەی لەحەدزیاتر توانای مانەوەیان ھەیە لە ژینگەدا و توانای بەرگریکردنیان ھەیە لە شیبونەوەی ئاسایی ژینگەیی. بە بەربڵاوی ھەن لە ئاستە بەرزەکانی خواردندا و لە ناو خاک، ھەوا، و ئاوی ژێرزەویشدا ھەن لە زۆر جێگای تەواوی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا. ژەھراوی، توانای بڵاوبونەوە و کەڵەکەبونی بایۆلۆجی PFOA و PFOS کاریگەری خراپی ھەیە لەسەر ژینگە و مرۆڤیش.[٦]

ئاشکراکردن[دەستکاری]

لە پایزی ٢٠٠٠دا پارێزەرێک بەناوی ڕۆبەرت بیڵۆت، کە بۆ کۆمپانیای پارێزەرانی تافت ستێتینیەس کاری ئەکرد لە شاری چینچیناتی، لە ویلایەتی ئۆھایۆی ئەمریکا کەیسی یاسایی دژی کۆمپانیای دوپۆنت بردەوە کە وای کرد تەواوی ئەو دۆکومێنتانەی کۆمپانیاکە ھەیبوو دەربارەی ئەم مادەیە بدەن بە دەستەوە. زیاد لە ١١٠ھەزار فایل بوو، کە تێیدا چەندین تاقیکردنەوە و توێژینەوەی پارێزراوی کۆمپانیاکە، ھەروەھا ڕاپۆرتی تایبەتی تێدابوو کە چەن دەیەیەک بوو ئەنجامدارابوون لەلایەن ئەو زانایانەی کە کاریان بۆ کۆمپانیاکە ئەکرد. تا ساڵی ١٩٩٣، دوپۆنت ئەیانزانی کەوا «پی ئێف ئۆ ئەی ببوە ھۆی شێرپەنجەی گون، پەنکریاس و لوی جگەر لە ئاژەڵی تاقیگەدا» و کۆمپانیاکە دەستی کردبوو بە لێکۆڵینەوە لەوەی مادەی ھاوشێوەی ئەڵتەرناتیف بدۆزێتەوە.[٧] لەسەر ئەم دۆزینەوە گرنگەی بیڵۆت دوو فیلمی دۆکومێنتاری دەرکراوە و براوەی خەڵاتی جیھانییە.[٨]

بوونی لە جیھاندا[دەستکاری]

پی ئێف ئۆ ئەی ھەموو کیشوەرەکانی ژەھراوی کردوە.[٩] دوو جۆرە سەرەکییەکەی (PFOA و PFOS) لە زۆرێک لە شتومەکی بەرھەمھێنراودا تا ئێستاش ماون ھەرچەن لە ٢٠٠٢ بەدواوە ئەبوایە چیتر بەکار نەھاتایە. لە تاقیکردنەوە و تویژینەوەی جیاوازدا لەسەر بوونی لە ئاوی زەریاکان، ڕوەک و گیانلەبەرانی تر و ھەروەھا مرۆڤیشدا دەرکەوتوە کە مادەکە لە تەواوی جیاھاندا بوونی ھەیە.[١٠][١١][٧]

زۆرینەی نەتەوە پێشکەوتوەکانی جیھان بە تێکڕا لە خوێنیاندا ٢ بۆ ٨ تەنۆکە لە ملیارێکدا ھەیە.[١٢] بەرزترینیش لە کۆریایە کە ٦٠ لە ملیارێکدا.[١٣] لە پێرو،[١٤] ڤیەتنام،[١٥] و ئەفغانستانیش[١٦] کەمتر لە ١ لە ملیارێک لە خوێنی بەشە دانیشتوواندا دۆزراوەتەوە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Lemal, David M. (2004-01-01). "Perspective on Fluorocarbon Chemistry". The Journal of Organic Chemistry. 69 (1): 1–11. doi:10.1021/jo0302556. ISSN 0022-3263.
  2. ^ Nicole, Wendee (2013). "PFOA and Cancer in a Highly Exposed Community: New Findings from the C8 Science Panel". Environmental Health Perspectives. 121 (11–12): A340. doi:10.1289/ehp.121-A340. ISSN 0091-6765. PMC 3855507. PMID 24284021.
  3. ^ "HHE determination report no. HHE-76-88-380, Minnesota Mining and Manufacturing Co., Copley, Ohio". 1977-04-01.
  4. ^ Lindstrom, Andrew B.; Strynar, Mark J.; Libelo, E. Laurence (2011-10-01). "Polyfluorinated Compounds: Past, Present, and Future". Environmental Science & Technology. 45 (19): 7954–7961. doi:10.1021/es2011622. ISSN 0013-936X.
  5. ^ "Document Display | NEPIS | US EPA". nepis.epa.gov (به ئینگلیزی). Retrieved 2021-02-02.
  6. ^ "Simple Search | NSCEP | US EPA". nepis.epa.gov (به ئینگلیزی). Retrieved 2021-02-03.
  7. ^ ئ ا Rich, Nathaniel (2016-01-06). "The Lawyer Who Became DuPont's Worst Nightmare (Published 2016)". The New York Times (به ئینگلیزی). ISSN 0362-4331. Retrieved 2021-02-02.
  8. ^ "DuPont vs. the World: Chemical Giant Covered Up Health Risks of Teflon Contamination Across Globe". Democracy Now! (به ئینگلیزی). Retrieved 2021-02-02.
  9. ^ Betts, Kellyn S. (2007-5). "PERFLUOROALKYL ACIDS: What Is the Evidence Telling Us?". Environmental Health Perspectives. 115 (5): A250–A256. ISSN 0091-6765. PMC 1867999. PMID 17520044. Check date values in: |date= (help)
  10. ^ ڕێکخراوی کاروباری گشتی ئەمریکی. "ڕاستییەکانی پی ئێف ئەی ئێس" (PDF). Retrieved 03-02-2021. Check date values in: |access-date= (help)
  11. ^ Yamashita, Nobuyoshi; Kannan, Kurunthachalam; Taniyasu, Sachi; Horii, Yuichi; Petrick, Gert; Gamo, Toshitaka (2005-01). "A global survey of perfluorinated acids in oceans". Marine Pollution Bulletin. 51 (8–12): 658–668. doi:10.1016/j.marpolbul.2005.04.026. ISSN 0025-326X. Check date values in: |date= (help)
  12. ^ Vestergren, Robin; Cousins, Ian T. (2009-08). "Tracking the Pathways of Human Exposure to Perfluorocarboxylates". Environmental Science & Technology. 43 (15): 5565–5575. doi:10.1021/es900228k. ISSN 0013-936X. Check date values in: |date= (help)
  13. ^ "Biological Monitoring of Polyfluoroalkyl Substances: A Review". dx.doi.org. Retrieved 2021-02-03.
  14. ^ Calafat, Antonia M.; Needham, Larry L.; Kuklenyik, Zsuzsanna; Reidy, John A.; Tully, Jason S.; Aguilar-Villalobos, Manuel; Naeher, Luke P. (2006-04). "Perfluorinated chemicals in selected residents of the American continent". Chemosphere. 63 (3): 490–496. doi:10.1016/j.chemosphere.2005.08.028. ISSN 0045-6535. Check date values in: |date= (help)
  15. ^ Harada, Kouji H.; Yang, Hye-Ran; Moon, Chan-Seok; Hung, Nguyen Ngoc; Hitomi, Toshiaki; Inoue, Kayoko; Niisoe, Tamon; Watanabe, Takao; Kamiyama, Shigetoshi; Takenaka, Katsunobu; Kim, Min-Young (2010-04). "Levels of perfluorooctane sulfonate and perfluorooctanoic acid in female serum samples from Japan in 2008, Korea in 1994–2008 and Vietnam in 2007–2008". Chemosphere. 79 (3): 314–319. doi:10.1016/j.chemosphere.2010.01.027. ISSN 0045-6535. Check date values in: |date= (help)
  16. ^ Hemat, Hamayon; Wilhelm, Michael; Völkel, Wolfgang; Mosch, Christine; Fromme, Hermann; Wittsiepe, Jürgen (2010-07-15). "Low serum levels of perfluorooctanoic acid (PFOA), perfluorooctane sulfonate (PFOS) and perfluorohexane sulfonate (PFHxS) in children and adults from Afghanistan". Science of The Total Environment. 408 (16): 3493–3495. doi:10.1016/j.scitotenv.2010.04.040. ISSN 0048-9697.