ترس لە تاریکی
ترس لە تاریکی ترسێکی باو یان فۆبیایێکە لەنێو منداڵانی پێگرتوو و منداڵان و بە پلەیەکی جیاواز گەورەکان. ترس لە تاریکی ھەمیشە پەیوەندیی بە خودی تاریکییەوە نییە؛ ھەروەھا دەتوانێت ترسێک بێت لە مەترسییە ئەگەرییەکان یان خەیاڵکراوەکان کە تاریکیی شاراوەن. زۆربەی منداڵانی پێگرتوو و منداڵان لەگەڵی گەورە دەبن و ترسەکە لەلایان کاڵتر دەبێتەوە یان نامێنێت، بەڵام ئەم ترسە بۆ ھەندێکیان وەک فۆبیا و دڵەڕاوکێ لەگەڵیان بەردەوام دەبێت. لە کاتی بەئاگابوونەوە یان خەوتندا، ئەم ترسانە ڕەنگە لەگەڵ بینینی جنۆکەکانی ئیفلیجیی خەو تێکەڵ ببن لە ھەندێک کەسدا.[١] تا ڕاددەیەک ترس لە تاریکی سرووشتییە، بە تایبەت وەک قۆناغێکی گەشەکردنی منداڵ.[٢] زۆربەی چاودێران ڕاپۆرت دەکەن کە ترس لە تاریکی بە دەگمەن پێش تەمەنی دوو ساڵی دەردەکەوێت و بە نزیکەیی لە دەوروبەری قۆناغی گەشەکردنی تەمەنی چوار ساڵیدا دەگاتە لووتکە.[٣] ھەندێکجار ترس لە تاریکی دەگاتە ئاستێک کە ئەوەندە تووند بێت کە بە نەخۆشی ھەژمار بکرێت، ھەندێک جار پێی دەوترێت سکۆتۆفۆبیا (لە σκότοςەوە – "تاریکی" scotophobia)، یان لایگۆفۆبیا (لە λυγήەوە – "بوومەلێڵ" lygophobia).
ھەندێک لە زانایانی دەروونناس، لە زیگمۆند فرۆیدەوە دەست پێدەکەن، پێیان وایە ترس لە تاریکی لە ھەمان ھەستەوە سەرچاوە دەگرێت کە ترسی بە تەنیا جێھێشتنە لەلایەن کەسانی ئازیزەوە یان کەسەکانەوە.[٤]
تیۆرێکی جێگرەوە لە ساڵانی شەستەکاندا ھاتە ئاراوە، کاتێک زانایان تاقیکردنەوەیان ئەنجامدا بۆ گەڕان بەدوای گەردەکانی بەرپرس لە بیرەوەری. لە یەکێک لە تاقیکردنەوەکاندا، جرجەکان کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئاژەڵە شەودەرییەکان بوون، مەرجدار کران بۆ ئەوەی لە تاریکی بترسن و ماددەیەک بە ناوی "سکۆتۆفۆبین" گوایە لە مێشکی مشکەکانەوە دەرھێنراوە؛ ئەم ماددەیە بانگەشەی ئەوە دەکرا کە بەرپرسیارە لە بیرھێنانەوەی ئەم ترسە. دواتر ئەم دۆزینەوانە پووچەڵکرانەوە.[٥]
نیکتۆفۆبیا
[دەستکاری]
نیکتۆفۆبیا (یان نۆکتۆفۆبیا) فۆبیایەکە کە بە ترسێکی تووند لە شەو دەناسرێتەوە. بەھۆی تێگەیشتنێکی شێواوی مێشکەوە دەستپێدەکات کە چی ڕوودەدات، یان دەتوانێت چی ڕووبدات کاتێک لە ژینگەیەکی شەوانەدا بێت. ھەروەھا دەتوانرێت بۆ ماوەیەکی کاتی دەستپێبکات ئەگەر مێشک ناجێگیر بێت یان لە ڕووداوەکان یان بیرۆکەکانی ئەم دوایییە بترسێت، یان بەشداریکردن لە ناوەڕۆکێکدا کە مێشک بە ھەڕەشەیەک دەیزانێت (نموونە دەتوانێت بریتی بێت لە خۆبەخشین بە ناوەڕۆکی ترسناک، یان بەستنەوەی ژینگە تاریکەکان بە ڕووداوەکانی پێشوو یان بیرۆکەکانەوە کە دەروون تێکدەدەن). بە شێوەیەکی ئاسایی، بەو پێیەی مرۆڤ بە سرووشت شەوانە نییە، بەزۆری لە شەودا کەمێک وریا یان وریاترە لە ڕۆژدا، بەو پێیەی تاریکی ژینگەیەکی زۆر جیاوازە. نیکتۆفۆبیا نیشانەکانی دەرەوەی پارامێتەرەکانی غەریزەیی ئاسایی بەرھەم دەھێنێت، وەکوو ھەناسەبڕکێ، ئارەقەکردنەوەیەکی زۆر، سکچوون، وشکبوونەوەی دەم، ھەستکردن بە نەخۆشی، لەرزین، لێدانی دڵ، نەتوانینی قسەکردن یان بیرکردنەوەی ڕوون یان ھەستکردن بە دابڕان لە واقیع و مردن. نیکتۆفۆبیا دەتوانێت لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە زیانێکی زۆر بگەیەنێت ئەگەر ئەم نیشانانە چارەسەر نەکرێن. چەندین جۆری چارەسەر ھەیە بۆ یارمەتیدانی بەڕێوەبردنی نیکتۆفۆبیا.
ھەروەھا ڕەنگە نیکتۆفۆبیا بەسترابێ بە بوونەوەرە شەودەرییەکانەوە، جا چ خەیاڵی بێت یان ڕاستەقینە. بۆ نموونە، کەسێک کە تووشی ترس و دڵەڕاوکێی خوێنخۆر دەبێت، ترس لە خوێنمژەکان، لەوانەیە تووشی نیکتۆفۆبیا بێت بەھۆی پەیوەندی لەگەڵ خوێنمژەکاندا. بە ھەمان شێوە، کەسێک کە تووشی کایرۆپتۆفۆبیا بووە، یان ترس لە شەمشەمەکوێرە، ڕەنگە بە ھەمان شێوە تووشی نیکتۆفۆبیا بێت بەھۆی پەیوەندییان بە شەو یان شوێنە تاریکەکانەوە.
وشەی نیکتۆفۆبیا nyctophobia لە یۆنانی وەرگیراوە: νυκτός nyktos، ڕەگەزی νύξ nyx، "شەو"[٦] و φόβος، phobos، "ترس".[٧]
سکۆتۆفۆبیا
[دەستکاری]ھەرچەندە لە ڕووی کلینیکییەوە دانپێدانەنراوە، بەڵام سکۆتۆفۆبیا scotophobia لە بازنە کۆمەڵایەتییەکاندا جێگەی خۆی بەدەستھێناوە، بەڵام زۆرجار وەک وەشانێکی ناڕوونتر لە نیکتۆفۆبیا وەسف دەکرێت، کە تەنھا دەگەڕێتەوە بۆ تاریکی یان بۆشاییی تاریک. ئەوانەی بەدەست سکۆتۆفۆبیا دەناڵێنن لەوانەیە ترسیان لە ژێرزەمینە تاریکەکان، ژێرزەمینەکان، توونێلەکان، دارستانەکان، ژوورەکان یان شوێنی دیکە ھەبێت کە ڕووناکییان تێدا نەبێت.
ناوی دیکە بۆ ئەم فۆبیا تایبەتە خراوەتەڕوو، وەکوو ئاچلۆفۆبیا، achluophobia (لە یۆنانی ἀχλύς ،akhlús بە واتای "تەم" یان "تاریکی"، و φόβος phobos، بە واتای "ترس"[٨])، ھەروەھا لیگۆفۆبیا (لە یۆنانی λυγή ،lygos بە واتای "بوومەلێڵ"، و φόβος، phobos، بە واتای "ترس"[٩])
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ William Lyons (١٩٨٥). Emotion. Cambridge University Press. لاپەڕە ٧٥. ژپنک ٠-٥٢١-٣١٦٣٩-١.
- ↑ Adele Pillitteri (١٩٩٥). Maternal and Child Health Nursing. ژپنک ٠-٣٩٧-٥٥١١٣-٤.
- ↑ Jersild، Arthur T. (٢٠٠٧). Children's Fears. Read Books. لاپەڕە ١٧٣. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٦٧-٥٨٢٧-٦. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.]
- ↑ Sigmund Freud (١٩١٦). Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse [Introduction to Psychoanalysis].
I once heard a child who was afraid of the darkness call out: 'Auntie, talk to me, I'm frightened.' 'But what good will that do? You can't see me?' To which the child replied: 'If someone talks, it gets lighter.'
- ↑ Irwin، Louis Neal (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦). Scotophobin: Darkness at the Dawn of the Search for Memory Molecules. Hamilton Books. ژپنک ٠-٧٦١٨-٣٥٨٠-٦. لە ڕەسەنەکە (paperback) لە ١١ی ئایاری ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ νύξ, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
- ↑ φόβος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
- ↑ φόβος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
- ↑ φόβος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
