جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ڕۆمان»

Jump to navigation Jump to search
شائەمراز
(←‏سەرچاوەکان: +٢ دەروازە، شائەمراز)
(شائەمراز)
 
 
== مێژوو ==
گێڕانەوەی ڕووداوەکان و نووسینەوەیان بە شێوەی [[پەخشان]] لە سەدەی شانزدەھەم لە ئینگلتەرە دەستی پێ کرد و شێوازێکی جیاواز بوو لە داستان، بەڵام سەرھەڵدانی ڕاستەقینەی ئەم ھونەرە نوێیە وەک ژانرێکی ئەدەبیی سەربەخۆ، دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی رۆشەنگەریی ئەوروپائەورووپا لە سەدەی ھەژدەھەمدا، کە لەگەڵ گەشەکردن و گەورەبوونی چینی بورژوازیدا و ھەروەھا گەشەکردنی شار و بایەخدان بە تاکەکەس، برەوی زیاتری پەیدا کرد.
 
== جۆرەکانی ڕۆمان ==
ڕۆمان چەندین جۆری ھەیە، لەوانەیە گرینگترینیان ئەم جۆرانەی خوارەوە بن
 
* ڕۆمانی پۆلیسی و ڕۆمانی سەرکێشی، پتر لە ئەدەبی ئینگلیزیدا باو بوو.
* ڕۆمانی [[سایکۆلۆژی]]، بۆ نموونە ڕۆمانەکانی [[دیستوێڤسکی]] کە پتر ناخی پاڵەوانەکانی دەردەخات، ھەروەھا ڕۆمانەکانی [[فلوبێر]] و [[ستاندال]] و [[فرانسوا مۆریاک]] و [[ڤێرجینیا وۆڵف]] و [[جێمس جۆیس]] کە تەکنیکی مۆنۆلۆگ و شەپۆلی ھۆش بەکار دەھێنن.
 
== مێژووی ڕۆمانی کوردی ==
لە ئە‎دە‎بیئە‌دە‌بی جیھانی ڕۆمان پێش کورتە چیرۆک سە‎رھە‎ڵدە‎دات،سە‌رھە‎ڵدە‌دات، بە‎ڵام ئە‎‎مئە‌م ڕە‎وتەڕە‌وتە لە ئە‎دە‎بیئە‌دە‌بی کوردی‎داکوردی‌دا بە‎پێچە‎وانە‎یەبە‌پێچە‌وانە‌یە. واتە چیرۆک چە‎نچە‌ن دھە‎یەدھە‌یە پێش ڕۆمان لە ناو فە‎زایفە‌زای ئە‎دە‎بیاتیئە‌دە‌بیاتی کوردی دا سە‎رھە‎ڵدە‎داتسە‌رھە‎ڵدە‌دات. ئە‎وە‎‎یئە‌وە‌ی کە ئە‎مئە‌م ڕە‎وتەڕە‌وتە بۆ بە‎مبە‌م جۆرە‎یە،جۆرە‌یە، دە‎توانیندە‌توانین باس لە دوو ھۆی سە‎رە‎کیسە‌رە‌کی کە‎ینکە‌ین. یە‎کە‎میە‌کە‌م: وە‎رگێڕیوە‌رگێڕی کورد، زیاتر روویان لە کورتە چیرۆک بوو تا ڕۆمان وە ھە‎وە‎لینھە‌وە‌لین وەرگێڕانەکانیان لە چیرۆکی عە‎ربە‎بی،عە‌ربە‌بی، فارسی و تورکی ئە‎نجامئە‌نجام دا. دووھە‎مدووھە‌م: نووسینی ڕۆمان بە‎ھۆیبە‌ھۆی فۆرم و چە‎شنیچە‌شنی تایبە‎تتایبە‌ت ھە‎ڵگری دە‎رفە‎تیدە‌رفە‌تی بە‎رفراوانتربە‌رفراوانتر و دۆخێکی باشترە. کۆچ کردن لە روو ناچاری بە‎رە‎وبە‌رە‌و ئورووپا بۆ خە‎ڵکی کورد، بە‎ختە‎وە‎ریە‎کیبە‌ختە‌وە‌ریە‌کی گە‎ورەگە‌ورە پێکھێنا بۆ ئاشنایی لە‎گە‎ڵلە‌گە‎ڵ زمان و چە‎شنە‎گە‎لیچە‌شنە‌گە‌لی ئە‎دە‎بیئە‌دە‌بی ئورووپی. ئاشنایی بە زمان گە‎لیگە‌لی ئورووپایی، و فە‎زاییفە‌زایی تا ڕادە‎یە‎کڕادە‌یە‌ک بێ مە‎ترسیمە‌ترسی سیاسی لە ئورووپا بۆبە بە‎دیبە‌دی ھێنە‎ریھێنە‌ری یە‎کە‎مینیە‌کە‌مین ڕۆمانی کوردی. عە‎رەبیعە‌رەبی شە‎مۆشە‌مۆ یان عەرەب شامیلۆڤ (١٨٩٧-١٩٨٧١٨٩٧–١٩٨٧) یە‎کە‎مینیە‌کە‌مین ڕۆمانی کوردی بە زاراوە‎یزاراوە‌ی کورمانجی بە نێوی (شوانی کورمانج) یان (شوانی باکووری) لە ساڵی ١٩٣٥ لە ئیرە‎وانیئیرە‌وانی ئە‎رمە‎نستانئە‌رمە‌نستان بڵاوکردە‎وەبڵاوکردە‌وە. شە‎مۆشە‌مۆ کە لە کوردە‎کانیکوردە‌کانی ڕووسیە بوو لە بنکە‎یبنکە‌ی رۆژھە‎ڵات ناسی زانکۆی لێنینگراد سە‎رقالیسە‌رقالی چالاکی ئە‎دە‎بیئە‌دە‌بی و فە‎رھە‎نگیفە‌رھە‌نگی بوو و بە‎ردە‎وامبە‌ردە‌وام کاری رۆژنامە‎وانیرۆژنامە‌وانی ئە‎کردئە‌کرد. عە‎رە‎بیعە‌رە‌بی شە‎مۆشە‌مۆ بە باوکی ڕۆمان نووسی کورد ناسراوە کە بە‎رھە‎مە‎کانیبە‌رھە‌مە‌کانی ئاوێنە‎یئاوێنە‌ی دۆخی کۆمە‎ڵایە‎تیکۆمە‎ڵایە‌تی کوردە‎واریەکوردە‌واریە. شە‎مۆشە‌مۆ جگە لە شوانی کورمانج، ڕۆمانی (دمدم) کە تە‎نیاتە‌نیا ڕۆمانی مێژوویی ئە‎وەئە‌وە نووسی. چیرۆکی (بەیت) قە‎ڵای دمدم لە ئە‎دە‎بیئە‌دە‌بی زارە‎کیزارە‌کی کوردی دا پلە و پێگە‎یپێگە‌ی تایبە‎تیتایبە‌تی ھە‎یە،ھە‌یە، شەڕی دمدم شەڕێک بوو لەنێوان سەفەوییەکان و کوردە سوننەەکانی دەوڵەتی عوسمانی، ئەم شەڕە لە ناوچەی برادۆست لە دەریاچەی ورمێ روویداوە. ھەڵەبەت پێش رۆمانی (شوانی کرمانج)، لە ساڵی ١٩٢٥دا، چیرۆکی درێژی (لە خەوما) ی جەمیل سایب و ساڵی ٢٨-١٩٢٧٢٨–١٩٢٧ چیرۆکی درێژی (مەسەلەی ویژدان) ی [[ئەحمەد موختار جاف]] نووسراوە. بەڵام ھیچ کام لەو دووانە نایەنە خانەی رۆمان، لەسەر چیرۆکی مەسەلەی ویژدان، مشتوومڕێکی زۆری ڕەخنەیی ھەیە کە ئایا ئەم چیرۆکە ناتەواوە ڕۆمانە یان نۆڤێلێتە؟. بە ھۆی تەوەری باسەکەمان ئەم لایەنە ناھووژێنین و زیاتر لەسەر ڕۆمان دەدوێن. لە ڕۆمان نووسانی دانیشتووی یەکێتیی سۆڤیەت، ئە‎توانینئە‌توانین باس لە عە‎لیعە‌لی عە‎بدوولڕە‎حمان،عە‌بدوولڕە‌حمان، سە‎عیدسە‌عید ئیبۆ، حاجی جووندی و عە‎گیدعە‌گید خۆدۆ کە‎ینکە‌ین کە گشتیان کتێبە‎کانییانکتێبە‌کانییان لە ئیرە‎وانئیرە‌وان لە چاپ دا. لە کوردستانی عێراق فە‎زایفە‌زای ناخۆش و ئاڵۆزی سیاسی، و بە‎رە‎نگاربە‌رە‌نگار بوونە‎وە‎یبوونە‌وە‌ی حیزبی بە‎عسبە‌عس لە گەڵ ھە‎رھە‌ر چەشنە چالاکی فە‎رھە‎نگیفە‌رھە‌نگی کورد، لەمپەڕێکی گەورە بوو لەبەرھەمبەر نووسە‎رانینووسە‌رانی کورد. ئیبراھیم ئە‎حمە‎دئە‌حمە‌د لە ساڵی ١٩٥٦ رۆمانی (ژانی گە‎لگە‌ل) ی نووسی، بە‎ڵام بە‎ھۆیبە‌ھۆی فە‎زایفە‌زای ناخۆش و ئیستبدادی حیزبی بە‎عسبە‌عس تا ساڵی ١٩٧٢ نە‎یتوانینە‌یتوانی بڵاوی کاتە‎وەکاتە‌وە. ئیبراھیم ئە‎حمە‎دئە‌حمە‌د بە‎شێکبە‌شێک لە ڕۆمانە‎کە‎یڕۆمانە‌کە‌ی لە رۆژنامەی رزگاری لە سلێمانی بڵاو کردە‎وەکردە‌وە وە بۆ رزگار بوون لە سانسۆر و پێشگیری، پێشکە‎شیپێشکە‌شی کرد بە شە‎ڕڤانانی ئە‎لجە‎زایە‎ریئە‌لجە‌زایە‌ری. بە‎شێکیبە‌شێکی زۆر لە نووسە‎رانینووسە‌رانی کورد بە‎ھۆیبە‌ھۆی نە‎بوونینە‌بوونی فە‎زایە‎کیفە‌زایە‌کی ئارام و بێ دە‎ردە‎سە‎ردە‌ردە‌سە‌ر بە‎رھە‎مە‎کانیانبە‌رھە‌مە‌کانیان لە ئووروپا چاپ دە‎کرتدە‌کرت. ئە‎مەشئە‌مەش یە‎کێکیە‌کێک لە ھۆیە ھە‎رەھە‌رە گرینگە‎کانیگرینگە‌کانی ئاشنا نە‎بۆنینە‌بۆنی خە‎ڵکی کورد لە‎گە‎ڵلە‌گە‎ڵ بە‎شیکیبە‌شیکی زۆر لە ئە‎دە‎بیاتیئە‌دە‌بیاتی نووسراوی کورد بوو. ڕە‎حیمڕە‌حیم قازی لە کوردە‎کانیکوردە‌کانی کوردستانی ئێران یە‎کە‎مینیە‌کە‌مین ڕۆمانی بە ناوی [[ڕۆمانی پێشمەرگە|پێشمەرگە]] لە ساڵی ١٩٦١ لە بەغدا بڵاوکردوە، ئەوە لەحاڵێکدایە کە رۆمانەکەی چەندین ساڵ پێش ١٩٦١ نووسرااوە بەڵام بەهۆیبەھۆی نەبوونی دەرفەتی شیاو لەو کاتەدا نەیدەتوانی بڵاوی کاتەوە. مارف خە‎زنە‎دارخە‌زنە‌دار و جە‎مالجە‌مال نە‎بە‎زنە‌بە‌ز لە‎ولە‌و نووسە‎رانەنووسە‌رانە بوون کە بە‎رھە‎مە‎کانیانبە‌رھە‌مە‌کانیان لە ئاڵمان و مۆسکۆ بڵاوکردوە. لە دووا دە‎یە‎‎یدە‌یە‌ی ھە‎شتاھە‌شتا ڕۆمانی کوردی بە سە‎قامێکیسە‌قامێکی زیاتر و شێوازگە‎لیشێوازگە‌لی چڕ و پڕتر ھاتە کایە‎وەکایە‌وە. لە لایە‎کلایە‌ک فە‎زایفە‌زای ئارامی سیاسی و لە‎لایە‎کی‎ترلە‌لایە‌کی‌تر زیاد بوونی رێژە‎یرێژە‌ی خوێنە‎رانیخوێنە‌رانی کوردی زان و کوردی نووس، بوو بە‎ھۆیبە‌ھۆی ئە‎وەئە‌وە کە نووسە‎رانی نووسە‌رانی کورد لە ناوە‎ڕۆک و فۆرم‌دا چە‎شنە‎گە‎لیچە‌شنە‌گە‌لی ئە‎دە‎بیئە‌دە‌بی جیاواز بە‎ئە‎زموونبە‌ئە‌زموون دە‎ربێنندە‌ربێنن. گێڕانە‎وە‎یگێڕانە‌وە‌ی کێشە‎گە‎لیکێشە‌گە‌لی کۆمە‎لایە‎تیکۆمە‌لایە‌تی- سیاسی بە شێوازی (ڕیالیسمی سێحراوی) بۆ بە‎ختیارعە‎لیبە‌ختیارعە‌لی و سووریالیسم بۆ شێرزاد حە‎سە‎نحە‌سە‌ن دە‎رە‎تانێکیدە‌رە‌تانێکی فۆرمی، بۆ رزگاری لە شێوازە‎کانیشێوازە‌کانی پێشوو بوو. ھە‎نووکەھە‌نووکە ناوە‎ڕۆکی بە‎َشێکیبەَشێکی زۆر لە ڕۆمانی کوردی گێڕانە‎وە‎یگێڕانە‌وە‌ی کێشە‎گە‎لیکێشە‌گە‌لی پە‎نابە‎رایە‎تی،پە‌نابە‌رایە‌تی، ڕە‎خنەڕە‌خنە لە توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان، عە‎شقعە‌شق و ھە‎ستە‎کانیھە‌ستە‌کانی مرۆڤ و نیشان‎دانینیشان‌دانی فە‎زایفە‌زای تە‎متە‌م گرتووی ژیانی مرۆڤە. شێرزاد ھە‎ینیھە‌ینی لە ڕۆمانی (سوتانی بە‎فربە‌فر) و ئە‎نورئە‌نور محە‎مە‎دمحە‌مە‌د لە ڕۆمانی (سە‎گسە‌گ دۆست) باس لە کێشە‎گە‎لیکێشە‌گە‌لی پە‎نابە‎رانپە‌نابە‌ران دە‎کە‎ندە‌کە‌ن. شێرزاد حە‎سە‎نحە‌سە‌ن لە ڕۆمانی (حە‎سارحە‌سار و سە‎گە‎کانیسە‌گە‌کانی باوکم) بە‎ربە‌ر ھە‎ڵستی -باوک سالاری- دە‎بێتە‎وەدە‌بێتە‌وە و، بە مێتۆدی دە‎رووندە‌روون شیکاری فرۆیدی تاوتۆی خە‎سارە‎کانیخە‌سارە‌کانی ئە‎مئە‌م کێشە‎یەکێشە‌یە دە‎کادە‌کا. کاروان عومە‎رعومە‌ر کاکەسوور لە ڕۆمانی (ماسی) خۆشە‎ویستیخۆشە‌ویستی کچێک بە دایکی لە نامە‎کانی‎دانامە‌کانی‌دا نیشان دە‎داتدە‌دات. عە‎تاعە‌تا نە‎ھایینە‌ھایی لە ڕۆمانی (گوڵی شۆران) دا بە یارمە‎تییارمە‌تی لە بە‎ستێنیبە‌ستێنی چیرۆکی (لاس و خە‎زاڵخە‌زاڵ) باس لە مرۆڤێک دە‎کادە‌کا کە بۆ گە‎یشتنگە‌یشتن بە ھیواکانی سە‎فرسە‌فر دە‎کاتدە‌کات و لە‎گە‎ڕانە‎وەلە‌گە‎ڕانە‌وە دا تووشی قە‎یرانقە‌یران و ناکۆکی دە‎بێتەوەدە‌بێتەوە. فە‎تاحفە‌تاح ئە‎میریئە‌میری لە دوو ڕۆمانی (ھاوارەبەرە) و (میرزا) بە کە‎ڵک وە‎رگرتنوە‌رگرتن لە زارە‎وە‎یزارە‌وە‌ی ناوچە‎یی،ناوچە‌یی، ژیانی خە‎ڵکی لادێ لە مە‎زرامە‌زرا و ھە‎ڵسوو کە‎وتە‎کانیانکە‌وتە‌کانیان باس دە‎کاتدە‌کات.<ref>ڕۆمانی کوردی، ئاوێنەی کەسایەتی خاوەن کێشە، [[کاوان محەمەدپوور]]</ref>
 
== پەراوێزەکان ==
== سەرچاوەکان ==
{{پەراوێز}}
 
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}

مێنۆی ڕێدۆزی