مێکانیکی کوانتۆم: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

Jump to navigation Jump to search
شائەمراز
ب (Ibrahim N. Qader پەڕەی مێکانیک کوانتۆمی گواستەوە بۆ مێکانیکی کوانتۆم: بزوێنی ی کەم بوو)
(شائەمراز)
[[پەڕگە:Hydrogen Density Plots.png|وێنۆک|upright=1.3|چەپ]]
'''میکانیکی کوانتەم''' لقێکە لە زانستی [[فیزیا]]ی نوێ کە باس لە تەنۆلکە بچوکەکان دەکات کە قەبارەکەیان بەقەدەر گەردیلەیەکە و کاریگەریەکانی کوانتەم لە ١٠ نانۆ بەرەوخوار دەست پێدەکات. میکانیکی کوانتەم لقێکی نوێی فیزیایەکە لە سەدەی بیست سەریھەڵدا و چەندین فیزیایی بەناوبانگی وەک [[ماکس پلانک]] و [[ئەلبەرت ئاینشتاین|ئەنیشتاین]]، شڕۆدینگەر، هایزێنبێرگ،ھایزێنبێرگ، دیراک، نێلز بۆڕ و هتدھتد دەستێکی باڵایان ھەبوو لەم تیۆریە.<ref>Chester, Marvin (1987) Primer of Quantum Mechanics. John Wiley. ISBN 0-486-42878-8</ref>
 
==مێژوو==
سەرەتای سەرهەڵدانی ئەم بیردۆزە بۆ سەرەتای سەدەی بیست دەگەڕێتەوە. کاتێک لە کۆتایی سەدەی نۆزدە فیزیای کلاسیک نەیتوانی ڕاڤەی چەند دیاردەیەکی فیزیایی بکات (وەک تیشک دانەوەی [[تەنی ڕەش]]) زانایان بیریان لە بەدیلێک کردەوە.
ماکس پلانک توانی بە شێوەی تاقیکردنەوە بگات بە هاوکێشەیەک کە بە تەواوی تەریب بوو لەگەڵ داتا تاقیگەییەکان. بەڵام هاوکۆلکەیەک لە هاوکێشەکەی دا بوو کە پێویستی بە ڕاڤە کردن بوو لەڕێی ماتماتیکیەوە. لە کۆتایی دا ئەم هاوکۆلکەیە ناوی لێنرا بە [[نەگۆڕی پلانک]]. یەکێک لەم شتە جیاوازانەی کە پلانک لە ڕاڤە ماتماتیکیەکەی دا بانگەشەی بۆ دەکرد ئەوە بوو کە تەنانەت ووزەی دەردراو بەشێوە شەپۆلی کارۆموگناتیسی لەلایەن تەنی ڕەشەوە لە یەکەی یەکپارچە پێک هاتوە کە پێی دەگوترێ کوانتا (Quanta). دواتر بەسود وەرگرتن لەم بیردۆزە نوێیە ئەڵبێرت ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٠٥ توانی ڕاڤەی ماتماتیکی بۆ دیاردەی [[دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی|کارۆڕوناکی]] (photoelectric effect) بکات.<ref>Einstein, A. (1905). Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?. ''Annalen der Physik'', ''323''(13), 639-641.</ref> کوانتای ڕووناکیش ناوی لێنرا [[فۆتۆن]].
دواتر لە ڕێی هەندێ تاقیکردنەوەی تر و سود وەرگرتن لە بیردۆزی کوانتەم چەندین نەهێنی تر دۆزرانەوە. بۆ نمونە پەیکەری گەردی و پێکهاتەکانی و چەندین سیفاتی نوێی [[ئەلێکتڕۆن]] و [[پرۆتۆن|پڕۆتۆن]] و [[نیۆتڕۆن]] دۆزرانەوە.
 
== مێژوو ==
سەرەتای سەرهەڵدانیسەرھەڵدانی ئەم بیردۆزە بۆ سەرەتای سەدەی بیست دەگەڕێتەوە. کاتێک لە کۆتایی سەدەی نۆزدە فیزیای کلاسیک نەیتوانی ڕاڤەی چەند دیاردەیەکی فیزیایی بکات (وەک تیشک دانەوەی [[تەنی ڕەش]]) زانایان بیریان لە بەدیلێک کردەوە.
ماکس پلانک توانی بە شێوەی تاقیکردنەوە بگات بە هاوکێشەیەکھاوکێشەیەک کە بە تەواوی تەریب بوو لەگەڵ داتا تاقیگەییەکان. بەڵام هاوکۆلکەیەکھاوکۆلکەیەک لە هاوکێشەکەیھاوکێشەکەی دا بوو کە پێویستی بە ڕاڤە کردن بوو لەڕێی ماتماتیکیەوە. لە کۆتایی دا ئەم هاوکۆلکەیەھاوکۆلکەیە ناوی لێنرا بە [[نەگۆڕی پلانک]]. یەکێک لەم شتە جیاوازانەی کە پلانک لە ڕاڤە ماتماتیکیەکەی دا بانگەشەی بۆ دەکرد ئەوە بوو کە تەنانەت ووزەی دەردراو بەشێوە شەپۆلی کارۆموگناتیسی لەلایەن تەنی ڕەشەوە لە یەکەی یەکپارچە پێک هاتوەھاتوە کە پێی دەگوترێ کوانتا (Quanta). دواتر بەسود وەرگرتن لەم بیردۆزە نوێیە ئەڵبێرت ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٠٥ توانی ڕاڤەی ماتماتیکی بۆ دیاردەی [[دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی|کارۆڕوناکی]] (photoelectric effect) بکات.<ref>Einstein, A. (1905). Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?. ''Annalen der Physik'', ''323''(13), 639-641.</ref> کوانتای ڕووناکیش ناوی لێنرا [[فۆتۆن]].
دواتر لە ڕێی هەندێھەندێ تاقیکردنەوەی تر و سود وەرگرتن لە بیردۆزی کوانتەم چەندین نەهێنینەھێنی تر دۆزرانەوە. بۆ نمونە پەیکەری گەردی و پێکهاتەکانیپێکھاتەکانی و چەندین سیفاتی نوێی [[ئەلێکتڕۆن]] و [[پرۆتۆن|پڕۆتۆن]] و [[نیۆتڕۆن]] دۆزرانەوە.
 
== سەرچاوەکان ==
{{reflistسەرچاوەکان|٢}}
 
{{تووڵی دەروازە|فیزیک}}
 
{{فیزیک-کۆلکە}}
 

مێنۆی ڕێدۆزی