جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «پارمێنیدس»

Jump to navigation Jump to search
بەبێ کورتەی دەستکاری
(وتاری نوێی فەیلەسووف)
 
{{زانیاریدانی فەیلەسووف
'''پارمێنیدس''' (بە [[ئینگلیزی]]: Parmenides) لە دوو سەدەى (5-6) ى پێش زایینیدا ژیاوەو فەیلەسوفێكى یۆنانیە و سەر بە فێرگەى ئیلیاییەكانە، بنچینەى فەلسەفەكەى لەسەر (ڕەهەندى ڕاستیەتى) بیناكرد، كە ئەم ڕەهەندەش پێى وایە كە كە جیهان نەگۆڕە و هەبوونیش ڕاستیەكە هەتاهەتایە نەگۆڕە، بۆ ڕەهەندى بەرامبەریش (واتە ڕەهەندى بیروڕا) كە هێراكایتس و هاوڕێیانى بیردۆزەكانى خۆیان سەبارەت بە ئەستێرەناسى و سروشت و میتۆلۆژیا خستەڕوو، بەدیدى پارمنیدس سروشت لە دوو توخمەوە سەرچاوە دەگرآ، كە یەكەمیان بریسكەدار و چالاك و گڕدارە و ئەویتریان كز و تاریكە و بەمەش فەیلەسوفانەى دى و پاش شیكردنەوەى فەلسەفەكەیان، پارمنیدس وەك باوكى میتافیزیكا لە یۆنانى كۆندا دەخەمڵێنن.
| ناو = پارمێنیدس <br> Parmenides <br> Παρμενίδης
پارمنیدس بوون بە شتێكى هەمەكى دادەنێت و پێى وایە نەگۆڕەو نەجوڵاوە، چونكە كاتێك بوون دەگۆڕێت، دەبێت لەفۆڕمێكەوە بۆ فۆڕمێكى تر بێت وەك گەرمكردنى ئاو و بوونى بە هەڵم، كاتێك ئەویش دەڵێت كە بوون ناگۆڕێت، ئەگەر بێت و بگۆڕێت دەبێت ببێت بە شتێك كە بەدەربێت لەبوون، گریمان ببێت بە نەبوون، بەڵام ئەو باوەڕى بە نەبوون نییە كەواتە گۆڕانەكە بەبوونەوە بۆ بوونە و ئەمەش گۆڕان نییە، ئەو بوونەى كە پارمینیدز باسى دەكات لە بوونێكى هەمەكیەو هەموو بابەتێكى هەمەكیش تەنیا لەڕێگەى هۆشەوە پەی دەزانرێت و هەست پەى پێنابات و نایدۆزێَتەوە، چونكە ئەم فەیلەسوفە بەهەموو شێوەیەك هەستەكان ڕەتدەكاتەوە و بە بڕواى ئەو (هەبوون هەیەو ناتوانیت بڵێیت نییە، نەبوونیش نییە و ناتوانیت بڵێیت هەیە و بیرى لێبكەیتەوە).كەواتە ئەوان كاتێك كە هەست ڕەتدەكەیتەوە بڕواشیان بەهیچ گۆڕانێكى ڕادیكاڵى و ئەبستراكتى و ڕیشەی نییە و بوون هەیە و هەر بەرەو بوون دەڕوات و لەبەرئەوەى نەبوونیشى نییە كەواتە هەر لەبووندا دەمێنێتەوە.
| وێنە = Parmenides.jpg
پارمینیدس باوەڕى وایە بۆ زانین دوو ڕێگا هەیە:
| قەبارەی وێنە =
یەكەمیان هەستە كە ڕێگاى گومانە و پێى ناوترێت زانین. دووەمیشیان ئەقڵە و یەقینە و دەتوانرێت بزانین پشتى پێببەسترێت. هیراكلیتس گشت ئەو ڕەئانە ڕەتدەكاتەوە كە پێى وایە بوون لەنەبوونەوە دروست دەبێت و نەبوونیش لەنەبوون وە یان نەبوون هەر نییە هەروەك دەڵێت (تەنیا یەك ڕێگەمان ماوە كە دەربارەى بدوێین، ئەویش ئەوەیە كە هەبوون هەیە و چەند بەڵگە و نیشان بەدەستەوەیە كە ئەو هەبوونە نەدروست دەبێت و نە دەگۆڕێت و نە تێك دەچێت و نە لەناو دەچێت، چونكە یەك شتە، نابزوێت و، كۆتایى نییە…)
| لێدوان =
| سەردێڕ = پارمێنیدس
| ناوەکانی تر =
| ناوی کاتی لەدایکبوون =
| ڕێکەوتی لەدایکبوون =
| شوێنی لەدایکبوون =
| ڕێکەوتی مردن =
| شوێنی مردن =
| هۆکاری مردن =
| نیشتەجێ =
| نەتەوە =
| سەردەم = سەرەتای فەلسەفەی سوقراتی
| ناوچە = [[فەلسەفەی ڕۆژئاوایی]]
| ئایین =
| قوتابخانە =
| بایەخە سەرەکییەکان = [[مێتا فیزیا]]، [[زانستی بوون]]
| کتێبەکان =
| بیرۆکە گرنگەکان = فەلسەفەی چارەنووسی، ڕاستی بنچینەیی
| کاریگەر بووە بە =
| کاریگەری بووە لەسەر = [[سوقرات]]، [[ئەرەستوو]]، [[ئەفلاتوون]]
| ئیمزا =
| لێدوانی ئیمزا =
| ماڵپەڕ =
}}
'''پارمێنیدس''' (بە [[ئینگلیزی]]: Parmenides) لە دوو سەدەىسەدەی (5٥-6٦) ىی پێش زایینیدا ژیاوەوژیاوە فەیلەسوفێكىو فەیلەسوفێکی [[یۆنانی|یۆنانیە]] و سەر بە فێرگەىفێرگەی ئیلیاییەكانە،ئیلیاییەکانە، بنچینەىبنچینەی فەلسەفەكەىفەلسەفەکەی لەسەر (ڕەهەندىڕەھەندی ڕاستیەتىڕاستیەتی) بیناكرد،بیناکرد، كەکە ئەم ڕەهەندەشڕەھەندەش پێىپێی وایە كەکە كەکە جیهانجیھان نەگۆڕە و هەبوونیشھەبوونیش ڕاستیەكەڕاستیەکە هەتاهەتایەھەتاھەتایە نەگۆڕە، بۆ ڕەهەندىڕەھەندی بەرامبەریش (واتە ڕەهەندىڕەھەندی بیروڕا) كەکە هێراكایتسھێراکایتس و هاوڕێیانىھاوڕێیانی بیردۆزەكانىبیردۆزەکانی خۆیان سەبارەت بە ئەستێرەناسى[[ئەستێرەناسی]] و [[سروشت]] و میتۆلۆژیا خستەڕوو، بەدیدىبەدیدی پارمنیدسپارمێنیدس [[سروشت]] لە دوو توخمەوە سەرچاوە دەگرآ،دەگرا، كەکە یەكەمیانیەکەمیان بریسكەداربریسکەدار و چالاكچالاک و گڕدارە و ئەویتریان كزکز و تاریكەتاریکە و بەمەش فەیلەسوفانەىفەیلەسوفانەی دىدی و پاش شیكردنەوەىشیکردنەوەی فەلسەفەكەیان،فەلسەفەکەیان، پارمنیدسپارمێنیدس وەكوەک باوكىباوکی میتافیزیكامیتافیزیکا لە یۆنانى[[یۆنانی کۆن|یۆنانی كۆنداکۆندا]] دەخەمڵێنن.
 
 
پارمنیدسپارمێنیدس بوون بە شتێكىشتێکی هەمەكىھەمەکی دادەنێت و پێىپێی وایە نەگۆڕەو نەجوڵاوە، چونكەچونکە كاتێكکاتێک بوون دەگۆڕێت، دەبێت لەفۆڕمێكەوەلەفۆڕمێکەوە بۆ فۆڕمێكىفۆڕمێکی تر بێت وەكوەک گەرمكردنىگەرمکردنی ئاو و بوونىبوونی بە هەڵم،ھەڵم، كاتێكکاتێک ئەویش دەڵێت كەکە بوون ناگۆڕێت، ئەگەر بێت و بگۆڕێت دەبێت ببێت بە شتێكشتێک كەکە بەدەربێت لەبوون، گریمان ببێت بە نەبوون، بەڵام ئەو باوەڕىباوەڕی بە نەبوون نییە كەواتەکەواتە گۆڕانەكەگۆڕانەکە بەبوونەوە بۆ بوونە و ئەمەش گۆڕان نییە، ئەو بوونەىبوونەی كەکە پارمینیدز باسىباسی دەكاتدەکات لە بوونێكىبوونێکی هەمەكیەوھەمەکیەو هەمووھەموو بابەتێكىبابەتێکی هەمەكیشھەمەکیش تەنیا لەڕێگەىلەڕێگەی هۆشەوەھۆشەوە پەی دەزانرێت و هەستھەست پەىپەی پێنابات و نایدۆزێَتەوە، چونكەچونکە ئەم فەیلەسوفە بەهەمووبەھەموو شێوەیەكشێوەیەک هەستەكانھەستەکان ڕەتدەكاتەوەڕەتدەکاتەوە و بە بڕواىبڕوای ئەو (هەبوونھەبوون هەیەوھەیەو ناتوانیت بڵێیت نییە، نەبوونیش نییە و ناتوانیت بڵێیت هەیەھەیە و بیرىبیری لێبكەیتەوەلێبکەیتەوە).كەواتەکەواتە ئەوان كاتێكکاتێک كەکە هەستھەست ڕەتدەكەیتەوەڕەتدەکەیتەوە بڕواشیان بەهیچبەھیچ گۆڕانێكىگۆڕانێکی ڕادیكاڵىڕادیکاڵی و ئەبستراكتىئەبستراکتی و ڕیشەی نییە و بوون هەیەھەیە و هەرھەر بەرەو بوون دەڕوات و لەبەرئەوەىلەبەرئەوەی نەبوونیشىنەبوونیشی نییە كەواتەکەواتە هەرھەر لەبووندا دەمێنێتەوە.
 
 
پارمینیدس باوەڕىباوەڕی وایە بۆ زانین دوو ڕێگا هەیەھەیە:
یەكەمیانیەکەمیان هەستەھەستە كەکە ڕێگاىڕێگای گومانە و پێىپێی ناوترێت زانین. دووەمیشیان ئەقڵە و یەقینە و دەتوانرێت بزانین پشتىپشتی پێببەسترێت. هیراكلیتسھیراکلیتس گشت ئەو ڕەئانە ڕەتدەكاتەوەڕەتدەکاتەوە كەکە پێىپێی وایە بوون لەنەبوونەوە دروست دەبێت و نەبوونیش لەنەبوون وە یان نەبوون هەرھەر نییە هەروەكھەروەک دەڵێت (تەنیا یەكیەک ڕێگەمان ماوە كەکە دەربارەىدەربارەی بدوێین، ئەویش ئەوەیە كەکە هەبوونھەبوون هەیەھەیە و چەند بەڵگە و نیشان بەدەستەوەیە كەکە ئەو هەبوونەھەبوونە نەدروست دەبێت و نە دەگۆڕێت و نە تێكتێک دەچێت و نە لەناو دەچێت، چونكەچونکە یەكیەک شتە، نابزوێت و، كۆتایىکۆتایی نییە…)
 
 
[[ext:Parménidi]]
[[eu:Parmenides]]
[[fa:پارمنیدسپارمێنیدس]]
[[fo:Parmenides]]
[[fr:Parménide]]

مێنۆی ڕێدۆزی