بەکر عەلی
بەکر عەلی | |
|---|---|
| لەدایکبوون | ١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٨ |
| مەرگ | ١ی ئەیلوولی ١٩٩٤ (٢٦ ساڵ ژیاوە) |
| ھۆکاری مەرگ | تیرۆرکردن |
| نەتەوە | کورد |
| پیشە | شاعیر، نووسەر، چاڵاکوان |
| ناسراوە بە | گوڵە سوورەکەی حامیە، شاعیری چەوساوەکان |
بەکر عەلی (١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٨ لە سلێمانی، عێراق – ١ی ئەیلوولی ١٩٩٤ لە سلێمانی) شاعیر، نووسەر و چالاکوانێکی ئارام و لەسەرخۆ بەڵام یاخیی[١] کوردی خاوەن ھەڵوێست بوو کە بە «گوڵە سوورەکەی حامیە» ناسرابوو؛[٢] نازناوێک کە هەم ئاماژە بوو بە داکۆکییە سەرسەختانەکەی لە هەژاران و هەم بە ناسکی و دڵداریی شیعرەکانی.[١] ژیانی تەرخان کردبوو بۆ داکۆکیکردن لە مافی ھەژاران و چەوساوەکان، بەتایبەتی دانیشتووانی گەڕەکی ھەژارنشینی «حامیە» لە سلێمانی.[٣] تیرۆرکردنی لە کاتی ڕابەرایەتیکردنی خۆپیشاندانێکی ھێمنانەدا، بووە یەکێک لە یەکەمین کردەوەکانی تیرۆری سیاسی دژی دەنگە ئازادەکان لە دوای ڕاپەڕین و وەک سیمبولی قوربانیدان لەپێناو ئازادیی ڕادەربڕیندا دەبینرێت.[٢]
ژیاننامە
[دەستکاری]بەکر عەلی لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٨ لە گەڕەکی کانێسکانی شاری سلێمانی لەدایک بووە.[٤] بەھۆی بارودۆخی سەختی ژیان و ھەژارییەوە، تەنھا تا پۆلی دووی ناوەندی خوێندووە، بەڵام ھەرگیز وازی لە خوێندنەوە و خۆپەروەردەکردن نەھێناوە.[٥] ھەژارییەکەی ئەوەندە سەخت بوو کە لە یاداشتەکانیدا ھاتووە ڕۆژێک لەبەر برسێتی چووەتە مەزادخانە بۆ فرۆشتنی پێڵاوەکانی، بەڵام پێڵاوەکانی نەفرۆشراون و ئەو ژەمە بە برسێتی ماوەتەوە.[٦]
ژیانی بنەماڵەکەی پڕ بووە لە کارەسات؛ لە ساڵی ١٩٨٩، دوو برای بە ناوەکانی ئاکۆ و عومەر بەھۆی ئەندامێتییان لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە زیندانی ئەبووغرێب لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لەسێدارە دران.[٤] بەر لە ڕاپەڕین، بەکر عەلی خۆیشی چەندین جار لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە دەستگیر کرابوو؛ لە ساڵی ١٩٨٧ بە تۆمەتی ھێنانی پێشمەرگە بۆ ناو شار لەلایەن «بەکری فاتە»وە، کە بە یەکێک لە جەللادەکانی ڕژێم لە سلێمانی ناسرابوو، دەستگیر کرا.[٥][٧] هەروەها دوای ئەوەی ڕەتی کردەوە لە بەرامبەر پارەدا بۆ «قادسیە»ی ڕژێم بنووسێت و وتبووی «من ویژدانم بۆ پارە نادۆڕێنم»، جارێکی تر دەستگیر کرایەوە.[٥] لە حوزەیرانی ١٩٩٣یش، لە کاتی ئەنجامدانی چالاکییەکدا بۆ یەکێتی، فیشەکێک بەر ڕانی کەوتووە و بریندار بووە.[٥]
کارەساتی بنەماڵەکەی بە تیرۆرکردنی خۆی کۆتایی نەھات؛ دایکی دوای ماوەیەک لە خەفەتی کوڕەکەی کۆچی دوایی کرد.[٦] ھەروەھا برایەکی تری کە پێشمەرگەی دێرین بوو، کاتێک ھەواڵی تیرۆرکردنی براکەی پێ گەیشت، لە شاری بانە لەسەر باڵەخانەیەک کەوتە خوارەوە و دواتر تووشی نەخۆشیی دەروونی بوو و لە ساڵی ٢٠٠٦ گیانی لەدەست دا.[٥]
چاڵاکییەکان
[دەستکاری]دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، بەکر عەلی بووە دەنگێکی بوێر و ڕەخنەگر لە دەسەڵاتی کوردی.[٢] دوای ئەوەی یەکێتیی بێکاران پشتیوانیی لە خەڵکی حامیە کرد، بەکر عەلی بووە یەکێک لە «ڕابەرە» دیارەکانی ڕێکخراوەکە و نوێنەری خۆڕسکی دانیشتووانی گەڕەکی حامیە (پارکی ئازادیی ئێستا)، کە گەڕەکێکی ھەژارنشین بوو و خانووەکانی لە قوڕ و چینکۆ دروست کرابوون.[٨] هەرچەندە بیروڕای چەپی هەبوو و نزیک بوو لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی دۆکیۆمێنتکراو نییە کە بیسەلمێنێت ئەندامی فەرمیی هیچ حیزبێک بووبێت.[٥]
لە ١ی ئایاری ١٩٩٤، لە یادی ڕۆژی جیھانیی کرێکاران لە یاریگای سلێمانی، بەکر عەلی وتارێکی مێژوویی پێشکەش کرد و ڕوو لە دەسەڵاتداران وتی:
ئێوە کە بیر لە گۆڕینی ئەو ژیانە (قوڕینە)مان ناکەنەوە بە ژیانێکی وەک ھی خۆتان (گوڵین)، بۆ ھێندەشمان پێ ڕەوا نابینن؟[٩]
ئەم وتارە کە دژایەتیی بڕیاری پارێزگاری ئەوکاتی سلێمانی بوو بۆ ڕووخاندنی خانووەکانی حامیە، دەنگدانەوەیەکی گەورەی ھەبوو و بووە ھۆی ئەوەی بکەوێتە ژێر ھەڕەشەی دەسەڵاتەوە.[٦][٣]
ھەڵوێستی ئەدەبی
[دەستکاری]بەکر عەلی باوەڕی وابوو کە شاعیر و نووسەر دەبێت لە سەنگەری گەلدا بێت. لە ساڵی ١٩٩٣، لە کۆڕێکی شیعریی یادی ڕاپەڕیندا، لە کاتێکدا ھەموو شاعیران شیعری نیشتمانییان دەخوێندەوە، ئەو شیعرێکی دڵداری خوێندەوە. دواتر لە یاداشتەکانیدا نووسیبووی:
من ھەرگیز خۆم بە کەڵەبابی بەر مایکرۆفۆن نەزانیوە... بەنیازیش نیم خۆم تەرشیح بکەم بۆ دەزگایەکی باڵا، تا شیعر و نەڕەنەڕ پاسپۆرتی ئەو خەونەم بن.[٩]
بەرھەمەکان
[دەستکاری]- ئەو شەوانەی لە پرچەکانت ڕەشترن: یەکەمین کۆمەڵە شیعری بوو کە لە ٣٤ لاپەڕەدا لە ساڵی ١٩٩٣ بڵاوی کردەوە.[٤]
- تریشقەکان: دەقێکی شانۆیی بوو کە دوو مانگ پێش تیرۆرکردنی لە ھەڵەبجە نووسی و پێشکەش کرا.[٢]
- خاک و خۆڵ: سەرنووسەری ئەم گۆڤارە بوو کە تەنھا چەند ژمارەیەکی کەمی لێ دەرچوو.[٤]
- کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز: دوای تیرۆرکردنی، کۆی شیعر و نووسینەکانی لەم کتێبەدا کۆکرانەوە.[١٠]
تیرۆرکردن
[دەستکاری]دوای وتارەکەی یەکی ئایار، گوشارەکان لەسەر بەکر عەلی زیاد بوون. بۆ ماوەیەک سلێمانی جێھێشت و ڕووی کردە ھەڵەبجە، ئەمەش وای کرد یەکێتی گومانی ئەوەی لێ بکات کە پەیوەندیی بە پارتییەوە کردبێت.[٥] لە ١٧ی ئابی ١٩٩٤، لە ماڵە قوڕینەکەی خۆیدا لە حامیە، لەلایەن ئاسایشی سلێمانییەوە دەستگیر کرا و بۆ ماوەی شەش ڕۆژ ئەشکەنجەیەکی توند درا.[٣][٩]
شیکاران پێیان وایە پاڵنەری سەرەکی بۆ لەناوبردنی، تێکەڵەیەک بووە لە خواستی ئەو چینە سەرمایەدارەی کە چاویان لەسەر زەوییەکانی حامیە بوو، لەگەڵ کەمئەزموونیی دەسەڵاتی کوردی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دەنگی ناڕازیی مەدەنیدا.[١١]
لە ڕۆژی ١ی ئەیلوولی ١٩٩٤، کاتێک دانیشتووانی حامیە بە ڕابەرایەتیی بەکر عەلی خۆپیشاندانێکی ھێمنانەیان بەرەو باڵەخانەی پارێزگای سلێمانی ڕێک خست،[١١] ھێزە ئەمنییەکان تەقەیان کرد بۆ بڵاوەپێکردنیان. بەپێی گێڕانەوەی شایەتحاڵان، چەکدارەکان شوێن بەکر عەلی کەوتن و لە پشتەوە برینداریان کرد، دواتر ئەفسەرێک گەیشتە سەری و دوو فیشەکی بە دەمییەوە نا و تیرۆری کرد.[٦] ئەو ئەفسەرە چەند مانگێک دواتر لە شەڕی ناوخۆدا کوژرا.[٦] دوو ڕۆژ دوای تیرۆرکردنی بەکر عەلیش، پیاوێکی تری دانیشتووی حامیە لە برساندا گیانی لەدەست دا.[٦]
دۆسییەکەی دوای تیرۆرکردن
[دەستکاری]کەیسی تیرۆرکردنی بەکر عەلی تا ئەمڕۆش بە کراوەیی ماوەتەوە و ھیچ کەسێک لەسەر ئەو تاوانە دادگایی نەکراوە.[٦] یەکێک لە ھۆکارەکان بۆ بەلاڕێدابردنی کەیسەکە، گۆڕانی ھەڵوێستی سیاسیی سالار عەزیز (پارێزگاری ئەوکات) بووە لەنێوان یەکێتی و گۆڕاندا، کە وای کردووە کەیسەکە ببێتە بابەتی موجامەلەی سیاسی.[١٢]
لە ساڵی ٢٠١٥، کاتێک بڕیار بوو چاپی دووەمی کتێبی «کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز» بڵاو بکرێتەوە، بەڕێوەبەرایەتیی کتێبخانە گشتییەکانی سلێمانی ژمارەی سپاردنی پێنەدا، بە بیانووی ئەوەی ناوی تۆمەتبارانی تێدا ھاتووە.[١٣]
جێگەی ئاماژەیە، لە ساڵی ٢٠٢١دا، ھەواڵ بڵاو بووەوە کە بەشێک لە پارکی ئازادی (شوێنی پێشووی حامیە) لەلایەن «تاقمێکی باڵادەستەوە» داگیر کراوە و باڵەخانەی لەسەر دروست دەکرێت، ئەمەش دوای بڕینەوەی ژمارەیەکی زۆر لە درەختەکانی پارکەکە.[١٤]
میرات
[دەستکاری]بەکر عەلی وەک دەستپێکی زنجیرەیەک تیرۆری سیاسی دژی ڕۆژنامەنووسان و دەنگە ئازادەکان لە هەرێمی کوردستان وێنا دەکرێت، کە دواتر کەسانی وەک سەردەشت عوسمان، سۆرانی مامە حەمە و کاوە گەرمیانی بوونە قوربانی.[٢] شێوازی کوشتنەکەی بەراورد کراوە بە تیرۆرکردنی شاعیری بەناوبانگی ئیسپانی فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا.[١٢]
باوەڕی قووڵی بەکر عەلی بە مانەوەی پەیامەکەی لەو قسەیەیدا ڕەنگی داوەتەوە کە بە دایکی وتبوو:
دایە گیان، کەسێک ئەم شیعرانەی من ئەخوێنێتەوە و ئەیانڵێتەوە، کە ھێشتا لە دایک نەبووە.[١٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 «پەیامێک لەیادی شەھیدکردنی بەکر عەلی دا». NRT2. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 «بەکر عەلی؛ گوڵاڵە سوورەکەی حامییە و شاعیرەکەی گەل - دۆسیە». Rojnews. ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 «ئاسایشی یەكێتی بۆچی بەكر عەلی تیرۆر كرد؟». Wishe. ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 «ئەمڕۆ ساڵیادی شەهید (بەکر عەلی)ی شاعیرە». Westganews. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 7 «30 ساڵ بەسەر شەهیدکردنی بەکرعەلی شاعیردا تێپەردەبێت». KNNC. ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 7 «بەکر عەلی؛ جەنگاوەرێکی برسی کە شەڕی لەپێناو هەژاراندا». Mewda Media. ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «بەکر عەلی، یەکەمین شاعیری تیرۆرکراو». Awene. ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «لەیادی هاوڕێ "بەکر عەلی" تێکۆشەرو شاعیری بێبەشاندا». Bopeshawa. ٣١ی ئابی ٢٠٢٠. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 «بەکر عەلی، یەکەمین شاعیری تیرۆرکراو». Ashte.org. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 «بەکر عەلی.. شاعیرێکی یاخی ڕەشەبای غەدر ھەڵیوەراند». Politicmedia. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 «بەکر عەلی شاعیر و نوسەر بۆ تیرۆر کرا ؟». Ashte.org. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 «کوشتنی بەکر عەلی و لۆرکای شاعیر ! – كولتور مهگهزین». Kultur Magazine. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «وەزارەتی ڕۆشنبیری جارێکیتر بەکر عەلی شاعیر دەکوژنەوە! – كولتور مهگهزین». Kultur Magazine. ٢٩ی ئابی ٢٠١٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «ئەو زەوییەی سلێمانی كە بەكر عەلیی شاعیری لەسەر كوژرا لە لایەن تاقمێكی باڵادەستەوە داگیر دەكرێت». Basnews. ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
