بەلاتینیکردنی زمانی کوردی
بە ڕۆمانیکردن یان لاتینیکردنی زمانی کوردی[ئ] بریتییە لە نووسینەوەی زمانی کوردی، کە بە شێوەیەکی نەریتی بە ھەردوو ڕێنووسی عەرەبی و لاتینی دەنووسرێت، بۆ ئەلفوبێیەکی لاتینیی ستاندارد. پەرەسەندنی سیستەمی بەڕۆمانیکردنی کوردی پاڵپشتی لە پێویستیی پەیوەندیی دیجیتاڵی و لێکۆڵینەوەی زمانەوانی و بۆ کوردزمانەکان و کوردزمانەکانی کۆمەڵگاکانی ڕەوەند یا دیاسپۆرا دەکات.[١] ئەم سیستەمانە ھەوڵدەدەن بۆ پاراستنی وردبینی و یەکدەنگیی فۆنێتیک لە سەرانسەری زاراوە جۆراوجۆرەکانی زمانی کوردیدا.[٢]
پێشینەی مێژوویی
[دەستکاری]ھەوڵەکان بۆ ستانداردکردنی زمانی کوردی بە ڕێنووسێکی لاتینی لە سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکرد، کە بەھۆی خواستی دروستکردنی سیستەمێکی نووسینی یەکگرتووەوە بوو کە بتوانێت پردێک لە جیاوازییە زاراوەیییەکان دروست بکات و شووناسێکی یەکگرتووی کورد بەرەوپێش ببات. گونجاندنی ڕێنووسی لاتینی بۆ زمانی کوردی لە ژێر کاریگەریی بەکارھێنانی لە زمانەکانی تری وەک عەرەبی و تورکی و زمانە ئێرانییەکان لە ناوچەکەدا بوو، کە لەو کاتەدا لە ڕێنووسی عەرەبیش دوور دەکەوتنەوە.[٣][٤]
میر جەلادەت بەدرخان، نووسەر و زمانزان و دیپلۆماتکارێکی کورد بوو، یەکەم کەس بوو کە ڕێنووسی لاتینی ھێنایە ڕۆژھەڵاتی نێوەڕاست و بۆ کوردی بەکاری ھێنا، شانبەشانی ڕێنووسی عەرەبی لە ساڵانی ١٩٢٠-١٩٣٠ەوە،[٥][٦][٧] ئەم ڕێنووسە نوێیە لاتینییە بە ھاوار ناسرا.[٨]
سیستەمی بەڕۆمانکردنی ئەکادیمیای کوردی
[دەستکاری]سیستەمی ئەکادیمیای کوردی یەکێکە لەو سیستەمە بەڕۆمانکردنانەی کە بۆ کوردی بەکاردێت. جەخت لەسەر وردبینیی فۆنێتیک دەکاتەوە، کەڵکوەرگرتن لە پیتە لاتینیەکان لەگەڵ دیاکریتیک بۆ نوێنەرایەتی فۆنۆلۆژیی ناوازەی کوردی. ئەم سیستەمە بە تایبەتی بۆ مەبەستی زمانەوانی و پەروەردەیی بەسوودە، ڕێنمایی ڕوون و چۆنیەتیی بێژەکردنی وشەی کوردی بە وردی پێشکەش دەکات.[٩][٣]
ئەم خشتەیەی خوارەوە نووسینەوەی دەنگەکانی زمانی کوردی بۆ ڕێنووسی لاتینی نیشاندەدات، ڕێنووسی عەرەبیی ھاوتا و دەنگە فۆنێتیکییەکان و وشەی نموونەیی بۆ ھەر پیتێک نیشان دەدات.
| بەڕۆمانکردن (لاتینی) | نووسینی عەرەبی
(کوردیی سۆرانی) |
دەنگ | وشە نموونەیەک |
|---|---|---|---|
| ئ | /æ/ | ئاوارە (aware) | |
| a[ا] | ا | /ɑ/ | باران (baran) |
| b | ب | /b/ | بەفر (befir) |
| c | ج | /ʤ/ | جاران (caran) |
| ç | چ | /ʧ/ | چاو (çaw) |
| d | د | /d/ | دەنگ (deng) |
| 'e یان ɥ و ϥ یانیش ɦ و ʕ | ع | /ʕ/ | عەشیرەت ('eşîret) یان (ϥeşîret) |
| e[ب] | ە | /e/ | ئەمە (eme) |
| ê | ێ | /ɛ/ | گوێ (giwê) |
| f | ف | /f/ | فڕین (fiřîn) |
| g | گ | /ɡ/ | گەرمی (germî) |
| ğ | غ | /ɣ/ | غاردان (ğardan)، برغوو (birğû) |
| h | ھ | /h/ | ھەزار (hezar) |
| ĥ[پ] یان ħ یان ḥ | ح | /ħ/ | حەوت (ħewit یان ḥewit و ħewit) |
| i[ت] | 'بزرۆکە'[١٠] | /i/ | ئاگر (agir) |
| î | ی | /iː/ | چیرۆک (çîrok) |
| j | ژ | /ʒ/ | ژمارە (jimare) |
| k | ک | /k/ | کوردی (Kurdî) |
| ll یان ł یان ḷ | ڵ | /ɫ/ | لێڵ (lêll یان lêł یان lêḷ) |
| l | ل | /l/ | لەیلا (leyla)[ج] |
| m | م | /m/ | مەزن (mezin) |
| n | ن | /n/ | نەورۆز (newroz) |
| o | ۆ | /o/ | خۆشی (xoşî) |
| p | پ | /p/ | پڕ (piř) |
| q | ق | /q/ | قسە (qise) |
| r | ر | /ɾ/ | کرم (kirim) |
| ř | ڕ | /ʀ/ | ڕێگا (řêga) |
| s | س | /s/ | سەرکەوتن (serkewtin) |
| ş | ش | /ʃ/ | شاخ (şax) |
| t | ت | /t/ | تەمەن (temen) |
| u | و | /ʊ/ | کوڕ (kuř) |
| û | وو | /uː/ | بەستوو (bestû) |
| v | ڤ | /v/ | ڤەداندەر (vedander) |
| w | و | /w/ | وەرگرتن (wergirtin) |
| x | خ | /x/ | خاک (xak) |
| y | ی | /j/ | یار (yar) |
| z | ز | /z/ | زەرد (zerd) |
گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان
[دەستکاری]بەھۆی جۆراوجۆریی شێوەزارە کوردییەکانەوە، گونجاندنە ناوچەیییەکان بۆ ڕۆمانکردن بوونیان ھەیە، کە ڕەنگدانەوەی جیاوازیی بێژەکردنە. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی ھەندێک جیاوازی لە فۆڕمەکانی ڕۆمانیکردنی پەسەندکراو لە سەرانسەری ناوچەکاندا، چوونکە دامەزراوە زمانەوانییە جیاوازەکان ھەوڵدەدەن پراکتیکەکانی ڕۆمانیکردن بگونجێنن کە بەباشترین شێوە ڕەنگدانەوەی زاراوەی ناوخۆییی خۆیان بن.[١١]
بەکارھێنانی پراکتیکی
[دەستکاری]بەکارھێنانی زمانی کوردی ڕۆمانیکراو لە پەیوەندیی دیجیتاڵیدا زۆرە، بەتایبەتی لەناو کۆمەڵگە ڕەوەندە کوردییەکان، کە کیبۆردەکانی بنەمای لاتینییان زیاتر دەست پێدەگات.[١١] سەرەڕای ئەوەش، حکوومەتی بەڕیتانیا سیستەمێکی ڕۆمانیکردنی کردەیی بۆ مەبەستی کارگێڕی پەرەپێداوە، کە بۆ ئاسانکردنی نووسینەوەی کوردی بەبێ بەکارھێنانی دیاکریتیک داڕێژراوە.[١٢][١٣]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Sheyholislami، J. (٦ی حوزەیرانی ٢٠١١). Kurdish Identity, Discourse, and New Media (بە ئینگلیزی). Springer. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-١١٩٣٠-٧.
- ↑ Minorsky، V. (١٩٣٣). «Remarks on the Romanized Kurdish Alphabet». Journal of the Royal Asiatic Society (بە ئینگلیزی). ٦٥ (3): ٦٤٣–٦٥٠. doi:١٠.١٠١٧/S١٣٥٦١٨٦٣٠٠٥٠٠٠٥٤. ISSN ١٣٥٦-١٨٦٣.
- 1 2 «Romanization of the Kurdish alphabet | kurdish Academy». Kurdish Academy. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ Korangy، Alireza؛ Mortezaee، Mahlagha (٤ی تەممووزی ٢٠٢٣). Essays on Modern Kurdish Literature (بە ئینگلیزی). Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ژپنک ٩٧٨-٣-١١-٠٦٣٤٦٨-٦.
- ↑ Mabry، Tristan James (٦ی شوباتی ٢٠١٥). Nationalism, Language, and Muslim Exceptionalism (بە ئینگلیزی). University of Pennsylvania Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٢٢-٩١٠١-٨.
- ↑ «Seventy-one years since the passing of Mir Jaladat Badirkhan-ARK NEWS». www.arknews.net (بە ئینگلیزی). لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ Bic0475 (٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٨). «Mir Celadet Alî Bedirxan (1893-1951), Konê Reş». Koerdisch Instituut Brussel. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر) - ↑ Behn، Wolfgang (١٩٧٧). The Kurds in Iran: A Selected and Annotated Bibliography (بە ئینگلیزی). Mansell. ژپنک ٩٧٨-٣-٧٩٤٠-٧٠٠٧-٧.
- ↑ Kurdipedia https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?id=92518&document=0001.PDF. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ «Wayback Machine». ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- 1 2 (بە ئینگلیزی) https://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/kurdish.pdf. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی<ref>ی ھەڵە؛ ناوی «LOC1» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا - ↑ UK Government. ٢٠٢٢ https://assets.publishing.service.gov.uk/media/636cd877e90e07618b9f499c/ROMANIZATION_OF_KURDISH_2022.pdf. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ «Kurdish Romanization | PDF | Arabic | Orthography». Scribd. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]| شێوەزارەکان | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ئەلفوبێکان | |||||
| ڕێکخراوەکان | |||||
| زمانەوانان |
| ||||
| پەیوەندیدار | |||||
- ↑ کوردی: لاتینی کوردی, Latînî Kurdî
- ↑ Long vowel
- ↑ Short vowel
- ↑ Rarely used
- ↑ Biziroke (Consonant) in Kurdish, exists and is used only in the Kurmanji and Latin script, and has no appearance in Central Kurdish
- ↑ Common Middle Eastern name
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە