بەرەبەیان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
بەرەبەیان لە بیاباندا
هێلکاری دابەشکاری بەرەبەیان
دیمەنێکی بەرەبەیان لە بەندەرێکی تایوان
پراگ لەکاتی بەرەبەیان دا
هێلکاری شیکاری بەرەبەیان و کازیوە

بەرەبەیان بریتیە لە کاتی پێش خۆرهەڵاتن ، کە نیشانەی سەرەتای ڕووناکییە، بە دەرکەوتنی ناراستەوخۆی تیشکی خۆر دەناسرێتەوە کە لە کەشی زەویدا بڵاوە، کاتێک ناوەندی پەپکەی خۆر گەیشتووەتە ١٨ پلە لە ژێر ئاسۆی چاودێری. ئەم ماوەیە تا هەڵاتنی خۆر دەخایەنێت ( کاتێک پەلی سەرەوەی خۆر ئاسۆ دەشکێنێت ) ، کاتێک تیشکی ڕاستەوخۆی خۆر تیڕۆژ بڵاو دەکاتەوە[١] .

جۆرەکانی بەرەبەیان[دەستکاری]

بەرەبەیان بە یەکەم دیمەنی ڕووناکی دەست پێدەکات و تا خۆر ئاسۆ دەشکێنێت بەردەوام دەبێت . لەکاتی بەرەبەیان ڕووناکی بەرەبەیان بەر لە خۆرهەڵاتن دابەش دەبێت بۆ سێ جۆر بەپێی بڕی تیشکی خۆر کە لە ئاسماندا هەیە ، کە بە دووری ی گۆشەیی ناوەندی خۆر ( پلە لە ژێر ئاسۆ ) ی بەیانی دیاری دەکرێت [٢]. ئەم جۆرانەش ئەستێرەناسی و دەریایی و شارستانین[٣]

بەرەبەیانی ئەستێرەناسی[دەستکاری]

بەرەبەیانی ئەستێرەناسی کاتێک دەست پێدەکات کە خۆر لە بەیانیدا ١٨ پلە لە ژێر ئاسۆدایە . بڕی تیشکی گەردونی خۆر کەم کەم زیاد دەکات ، تا خۆر دەگاتە ١٢ پلەی ژێر ئاسۆیی . لەم خاڵەدا بەشێکی زۆر کەم لە تیشکی خۆر ئاسمان ڕووناک دەکاتەوە و ئەستێرە کاڵەکان دەست دەکەن بە ونبوون . بەرەبەیانی ئەستێرەناسی زۆرجار جیاناکرێتەوە لە شەو، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە ژینگەیەکی پیسیان هەیە. بەرەبەیانی ئەستێرەناسی سەرەتای ڕووناکیی گەردونیە ، کە تا سەرەتای بەرەبەیانی دەریایی بەردەوام دەبێت[٤] .

بەرەبەیانی دەریایی[دەستکاری]

بەرەبەیانی دەریا کاتێک دەستپێدەکات کە ڕووناکی تەواو بۆ دەریاوانەکان هەیە ،بۆ جیاکردنەوەی ئاسۆ لە دەریادا . بەڵام ئاسمان زۆر تاریکە بۆ ئەنجامدانی چالاکی دەریاوانی . بە فەرمی لە بەرەبەیانەوە دەست پێدەکات کە خۆر ١٢ پلە لە ژێر ئاسۆدایە، ئاسمان ئەوەندە ڕووناک دەبێت کە بە ڕوونی خاک و ئاو لێک جیا دەکرێنەوە . بەرەبەیانی دەریایی نیشانەی دەستپێکردنی شەبەنگێکی دەریایی دەبێت کە تا بەرەبەیانی شارستانیی بەردەوام دەبێت .

بەرەبەیانی شارستانی[دەستکاری]

بەرەبەیانی شارستانی کاتێک دەستپێدەکات کە ڕووناکی پێویست بۆ زۆربەی سوچەکان هەیە تا جیابکرێنەوە، وە بە ئاسانی دەتوانی هەموو شت ببینرێت لە ژینگەی دەوروبەر . بە فەرمی کاتێک ڕوودەدات کە خۆر لە بەیانیدا ٦ پلە لە ژێر ئاسۆدایە.

ئەگەر ئاسمان ڕوون بێت ڕەنگی شین دەبێت و ئەگەر هەندێک هەور یان تەزی تێدا بێت ، دەکرێت ڕەنگی بڕۆنز و پرتەقاڵی و زەردی لێ بێت . هەندێک ئەستێرەو هەسارەی گەشی وەک ڤینۆس و ژوپیتەر لە بەرەبەیانی شارستانیدا بە چاوی ڕووتەوە دەبینرێن ئەم ساتە نیشانەی دەستپێکردنی بەرەبەیانی شارستانییە، کە تا خۆرهەڵاتن بەردەوام دەبێت .

کاریگەریەکانی هێلی پانی[دەستکاری]

ماوەی تیشک ( بۆ وێنە لە ماوەی بەرەبەیانی ئەستێرەناسیدا ) تا ڕادەیەک بەپێی شوێنی کەسەکە لەسەر هێڵی پانی جیاوازی هەیە : بۆ نموونە لە هێلی کەمەرەیی ماوەکەی پتر دەبێت لە ٧٠ خولەک ،وە ئەم ماوەیە درێژ دەبێتەوە بۆ چەند کاتژمێرێک لە خولگە جەمسەریەکان .

ناوچە کەمەرەییەکان[دەستکاری]

ماوەی بەرەبەیان لەسەر هێلی کەمەرەیی کورترینە . هەر قۆناغێکی بەرەبەیان ( ئەستێرەناسی و دەریایی و شارستانی ) تەنیا ٢٤ خولەک دەخایەنێت(کۆی هەرسێکی پتر لە حەفتا خولەک) . هەرچەند لە هێلی کەمەرەیی دوور بکەوینەوە ماوەی بەرەبەیان زۆرتر دەبێت.

هەرێمە جەمسەریەکان[دەستکاری]

ڕۆژ درێژتر دەبێت لەگەڵ نزیک بوونی وەرزی هاوین، لە کاتێکدا کە کاتی شەو درێژتر دەبێت لەگەڵ نزیک بوونی وەرزی زستان. ئەمە دەتوانێت کاریگەری شاراوەی هەبێت لەسەر کات و ماوەی بەرەبەیاندان. ئەم کاریگەرییە زیاتر لە جەمسەرەکان نزیکترە.

بازنەی جەمسەری ( لە ٦٦ ° ٣٤ ' باکوور یان باشوور ) بە کەمترین هێلی پانی دادەنرێت ،کە خۆر لە وەرزی هاویندا بەری دەکەوێت . بۆیە تیشکی گۆشەیی بازنەی جەمسەرییەکان یەکسانە بەگۆشەی تیشکی خۆری ناوچە کەمەرەییەکان (هاوینان).

لە نزیک وەرزی هاوین، گۆشەکانی تیشکی خۆر لە خوار ٥٤°٣٤ پلە دان، بۆیە دەبینین هێشتا کاتی شەو زۆرترە لە جەمسەرەکان(بەهاران)

.لەوەرزی هاوین گۆشەکانی تیشکی خۆر لەسەروی ٦٠°٣٤ پلەیە ، بۆیە دەبینین شەوەکانی هاوین لە جەمسەرەکان شەوانی تاریک نین بەم ماوەیە دەوترێت " شەوە ڕوناکەکان " کە وەک بەرەبەیان وان یان دەتوانین بڵێین بەرەبەیانن .

بەرەبەیان لە ئایندا[دەستکاری]

لە ئاینی ئیسلامدا، کازیوە ( یان " بەرەبەیانی درۆینە " ) ( بە عەرەبی: صبح کاذب ) بریتیە لە سپێدەی گەردوونی ( سحر ) یان بەرەبەیانی ڕاستەقینە ( بە عەرەبی :صبح صادق) (بە کوردی:بەربانگ)کە دەکاتە کاتی نوێژی بەیانی و کۆتایی پارشێو لە مانگی رەمەزاندا[٥] . لە ئاینی جولەکەییدا پرسیاری چۆنیەتی هەژمارکردنی بەرەبەیان ( بەعیبری Alos / Alot HaShachar ، یان Alos/Alot ) لەلایەن تەلمودەوە دروست دەبێت ، هەروەک چەندین ئاراستەی هەیە بۆ یاسای جولەکە ( وەک کاتی دەستپێکردنی گونجاو بۆ چەند فەرمانێکی دیاریکراوی ڕۆژ ، وەک نوێژ ) . خوێندنەوەی سادەی تەلمود ئەوەیە کە لەکاتی بەرەبەیان ٧٢ خولەک پێش خۆرهەڵاتن نوێژی بەیانی دەکەن، لە ئاینی جولەکەدا کاتێک خۆر ١٦پلە لە ژێر ئاسۆدایە،بانگی بەیانی دەدرێت[٦] . زۆرێک لە ئاینەکانی هیندوئەوروپی خواوەندێکی خۆریان هەیە، کە لە خودابوونی نێری خۆر جیاکراونەتەوە، ناوی ئەو لە PIE *h2ausos-وەرگیراوە، کە بەها وەرگیراوەکانی بریتین لە Eosی یۆنانی، ڕۆمانیەکان شەبەقی جەمسەریان هەیە و ئووشای هیندیەکانیش خۆرە هەروەها ئەڵمانییەکانیش *Austrōn- (دەستەواژەی جەژنی ئیستەر(هێلکە)) . لە کاتێکدا سورەیا و خۆر و ئەڕوشینای گالیسکەی خۆر نێرن . یوسا یەکێکە لە خوایە دیارەکانی بەرەبەیان لە کاتی بەرەبەیان هەروەها بە ( براهموورسام ) ناودەبرێن ( براهمە خودای دروست بوونە و موڕسام یەکەیەکی هیندووی کاتە ) ، وە بە کاتێکی نموونەیی بۆ ئەنجامدانی چالاکی ڕۆحی بە شێوەی مێدیتەو یۆگا دادەندرێت . لە هەندێک شوێنی هیندستان، لە کاتی فێستیڤاڵی چات، هەردوو ئۆشا و پراتیوشا (دووسک) لەگەڵ خۆر دا دەپەرسترێن.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

پەزوودان

سپێدە

تروسکە

بەربەیان

کازیوە

بوومەلێل

هەنگۆر

بەیان

پارشێو

بەربانگ

خۆرپەڕ

خۆرنشین

بوومەلێل

نیوەڕۆ

ئێوارە

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ https://www.timeanddate.com/astronomy/different-types-twilight.html
  2. ^ http://www.srh.noaa.gov/ffc/?n=gloss3
  3. ^ https://www.timeanddate.com/astronomy/dawn.html
  4. ^ https://www.timeanddate.com/astronomy/dawn.html
  5. ^ https://islamqa.org/hanafi/qibla-hanafi/35253
  6. ^ https://books.google.com/books/about/A_History_of_the_Jewish_People.html?id=2kSovzudhFUC