بەرسیسا

بەرسیسا (بە عەرەبی: برصیصا) ڕاھیب و عابیدێک بوو لە بەنی ئیسرائیل، کە لە پەرتووکەکانی ئیسلامدا ناوی ھاتووە و باوەڕ وایە کە مەبەست لە ئایەتەکانی ١٦ و ١٧ی سوڕەتی حەشر بێت: ﴿كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ ۝١٦ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ ۝١٧﴾ [حەشر:١٦–١٧] (کوردی: ١٦- (نێوانی دووڕووەکان له گەڵ جووەکان) وەك شەیتان وایه که هانی ئادەمیزاد دەدات له ڕێی خەیاڵ و وەسوەسەوە؛ پێی دەڵێت: وەره کافربه (به جوانکردنی هەموو جۆره تاوانێک که خوا پێی ناخۆشە)، جا کاتێك که کافر بوو (واته ئەو کارانەی ئەنجام دا که شەیتان پێی ڕازیە) پێی دەڵێت: بەڕاستی من بەریم له تۆ من له پەروەردگاری جیهانیان دەترسم!!.  ١٧- سەرئەنجامی هەردووکیان (شەیتان و ئادەمیزادی کافر) ئەوەیه که هەردوو له دۆزەخدا بۆ هەمیشە، بەنەمریی دەمێننەو، ئەوەش پاداشتی ستەمکارانە.). بەرسیسا پەرستراوترین و زاھیدترینی خەڵکی سەردەمی خۆی بوو و ساڵانێکی درێژ لە پەرستگاکەیدا خەریکی پەرستنی خودا بوو و ھیچ تاوانێکی نەدەکرد تا ئەوەی شەیتان داوێنپیسی لەگەڵ ژنێکدا لەبەرچاو شیرین کرد و کاتێک ژنەکە دووگیان بوو بڕیاری کوشتنی دا و شاردییەوە پاشان شەیتان ھەڵخەڵەتاندی تا کڕنۆشی بۆ ببات و لەسەر بێبڕوایی (کوفر) مرد.

چیرۆکی بەرسیسا لە ئیسلامدا

چیرۆکی بەرسیسا لە زۆربەی پەرتووکەکانی ئیسلام و لە تەفسیری ئایەتەکانی ١٦ و ١٧ی سووڕەتی حەشردا لای زۆربەی موفەسیران ھاتووە. ئیبن کەسیر لە تەفسیرەکەیدا لە ڕیوایەتی تەبەری لە ئیبن مەسعوودەوە ھێناوییەتی و پاشان دەڵێت: «بە ھەمان شێوە لە ئیبن عەباس، تاووس و موقاتلی کوڕی حەیانیشەوە ڕیوایەت کراوە». ھەروەھا زەھەبی لە پەرتووکی «سیر أعلام النبلاء» دا لە ژیاننامەی تاووسی کوڕی کیسانی یەمانیدا ھێناوییەتی. ھەروەھا مەززی لە پەرتووکی «تھذیب الکمال فی أسماء الرجال» دا ھێناوییەتی. ھەروەھا قورتوبی لە تەفسێرەکەیدا لە ئیبن عەبباسەوە گێڕاوییەتییەوە.

موفەسیران لەبارەی ئەم ئایەتەوە: (کَمَثَلِ الشَّیْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّھَ رَبَّ الْعَالَمِینَ ۝١٦ فَکَانَ عَاقِبَتَھُمَا أَنَّھُمَا فِی النَّارِ خَالِدَیْنِ فِیھَا وَذَلِکَ جَزَاءُ الظَّالِمِینَ ۝١٧) ڕیوایەتیان کردووە کە لەبارەی بەرسیسای ڕاھیبەوە دابەزیوە:

گێڕانەوەی ئیبن عەبباس

• لە ئیبن عەباسەوە ڕیوایەت کراوە لە بارەی ئەم ئایەتەوە دەڵێت:

> «خودای گەورە ئەمەی وەک پەند/مەسەلێک بۆ دووڕووەکانی (منافقەکانی) جوولەکە ھێناوەتەوە. ئەمەش کاتێک بوو کە خودای گەورە فەرمانی بە پێغەمبەرەکەی (د. خ) کرد کە بەنوو نەزیر لە مەدینە دەربکات؛ منافقەکان بە نھێنی پەیامیان بۆ ناردن کە لە دیار و ماڵەکانی خۆتان دەرمەچن، چونکە ئەگەر شەڕتان لەگەڵ بپێچن ئێمەش لەگەڵتانین، و ئەگەر دەرکران ئێمەش لەگەڵتان دەردەچین. کاتێک جەنگیان لەگەڵ پێغەمبەر (د. خ) کرد، منافقەکان پشتیان تێکردن و بێبەری بوونی خۆیانیان لێ دەربڕی—ڕێک ھەروەک چۆن شەیتان بێبەری بوونی خۆی لە بەرسیسای عابید دەربڕی پاش ئەم ڕووداوە، ڕاھیبەکان ئیتر نەیانەدەتوانی بگەڕێن یان ھەڵسوکەوت بکەن مەگەر بە بەکارھێنانی [تەقییە] (پاراستنی خۆ و شاردنەوەی باوەڕ) و پۆشینی نھێنی نەبێت. ھەروەھا خەڵکانی بەدڕەفتار و داوێنپیس تەماحیان خستە سەر زانا ئایینییەکان (الأحبار) و تۆمەتی ناشرین و بوختانیان بۆ دەبەستن، تا ئەو کاتەی بەسەرھاتی جورەیجی ڕاھیب ڕوویدا و خودای گەورە بێبەری بوونی ئەوی لە تۆمەتەکان سەلماند؛ پاش ئەوە ڕاھیبەکان دڵنیا ببوونەوە، ڕوویان کردەوە جەماوەر و لەناو خەڵکدا دەرکەوتنەوە.».

گێڕانەوەی ئیبن مەسعوود

لە عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوودەوە لەبارەی ڕوونکردنەوەی ئایەتەکەوە دەڵێت: «ژنێک ھەبوو مەڕی دەلەوەراند و چوار برای ھەبوو، شەوانە دەچووە پەرستگای ڕاھیبێک. ڕاھیبەکە ھاتە خوارەوە و داوێنپیسی لەگەڵ کرد و دووگیان بوو. شەیتان ھاتە لای و پێی وت: بیکوژە و پاشان بینێژە، چونکە تۆ پیاوێکی باوەڕپێکراویت و قسەت دەبیسترێت؛ کچەکەی کوشت و ناشتی. پاشان شەیتان لە خەودا چوو بۆ لای براکانی و پێی وتن: ڕاھیبی پەرستگاکە داوێنپیسی لەگەڵ خوشکەکەتان کردوە، کاتێک دووگیانی کرد کوشتی و لە فڵان شوێن ناشتی. بەیانییەکەی یەکێکیان وتی: بە خودا دێشەو خەوێکم بینیوە نازانم بۆتان بگێڕمەوە یان وازی لێ بھێنم؟ وتیان: نەخێر بگێڕەوە. کاتێک گێڕایەوە، برایەکی تریان وتی: بە خودا منیش ڕێک ھەمان خەوم بینیوە، ئەوی دیکەشیان وتی: منیش ڕێک ھەمان خەوم بینیوە! وتیان: بە خودا ئەمە بێ ھۆکار نییە. چوونە لای پاشاکەیان و سکاڵایان لە ڕاھیبەکە کرد، ھاتن لە پەرستگاکەی ھێنایانە خوارەوە و بردیان. لە ڕێگەدا شەیتان ھاتە لای و پێی وت: من تۆم خستە ئەم بارودۆخەوە و بێجگە لە من کەس ڕزگارت ناکات، تەنھا یەک کڕنۆشم بۆ ببرە لەم بەڵایە ڕزگارت دەکەم. ڕاھیبەکە کڕنۆشی بۆ برد، کاتێک بردیانە بەردەم پاشا، شەیتان بێبەری بوونی خۆی لێی دەربڕی و ڕاھیبەکە گیرا و کوژرا».

گێڕانەوەی عەلی کوڕی ئەبووتالیب

تەبەری لە عەلییەوە دەگێڕێتەوە: > «ڕاھیبێک شەست ساڵ پەرستشی کردبوو، شەیتان ویستی ھەڵخبەڵەتێنێت بەڵام نەیتوانی. ڕووی کردە ژنێک و شێتی کرد کە چوار برای ھەبوو. بە براکانی وت: بچنە لای ئەم قەشەیە تا دەرمانی بکات. ھێنایانە لای. کاتێک لەلای بوو ڕۆژێک لە ڕۆژان سەرنجی ڕاکێشا و داوێنپیسی لەگەڵ کرد و دووگیان بوو، پاشان کوشتی. براکانی ھاتن، شەیتان بە ڕاھیبەکەی وت: من ھاوڕێی تۆم، من ئەمەم بەسەر ھێنایت، گوێڕایەڵیم بکە ڕزگارت دەکەم، کڕنۆشێکم بۆ ببرە. کڕنۆشی بۆ برد، شەیتان وت: «إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّھَ رَبَّ الْعَالَمِینَ»، و ئەوەش وتەی خودایە کە دەفەرموێت: ﴿کَمَثَلِ الشَّیْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّھَ رَبَّ الْعَالَمِینَ ۝١٦ فَکَانَ عَاقِبَتَھُمَا أَنَّھُمَا فِی النَّارِ خَالِدَیْنِ فِیھَا وَذَلِکَ جَزَاءُ الظَّالِمِینَ ۝١٧﴾».

گێڕانەوەی قورتوبی

قورتوبی لە تەفسێرەکەیدا لە ئیبن عەباسەوە دەگێڕێتەوە: > «بەرسیسا ڕاھیبێک بوو لە سەردەمی فەترەتدا (نێوان دوو پێغەمبەر)، حەفتا ساڵ لە پەرستگاکەی خۆیدا پەرستشی کردبوو و بۆ چاوتروکانێکیش سەرپێچی خودای نەکردبوو، تاوەکو ئیبلیسی ماندوو کرد. ئیبلیس دەستەی شەیتانە یاخییەکانی کۆکردەوە و وتی: 'ئایا کەسێک لە ئێوە ھەیە کە شەڕی بەرسیسام بۆ ئۆقرە ببات؟' شەیتانێک بە ناوی «ئەلئەبییەز» (الأبیض) -کە ھەوڵی خەڵەتاندنی پێغەمبەرانیشی دەدا- وتی: 'من بۆت دەکەم'. بەرسیسا ڕاھیبێک بوو لە سەردەمی فەترەتدا (نێوان دوو پێغەمبەر)، حەفتا ساڵ لە پەرستگاکەی خۆیدا پەرستشی کردبوو و بۆ چاوتروکانێکیش سەرپێچی خودای نەکردبوو، تاوەکو ئیبلیسی ماندوو کرد. ئیبلیس دەستەی شەیتانە یاخییەکانی کۆکردەوە و وتی: 'ئایا کەسێک لە ئێوە ھەیە کە شەڕی بەرسیسام بۆ ئۆقرە ببات؟' شەیتانێک بە ناوی «ئەلئەبییەز» (الأبیض) -کە ھەوڵی خەڵەتاندنی پێغەمبەرانیشی دەدا- وتی: 'من بۆت دەکەم'. پاشان ئەلئەبییەز چوو بۆ لای ئیبلیس و وتی: 'بە خودا، پیاوەکەم لەناو برد!'پاشان چووە سەر پیاوێک و خنکاندی، دواتر لەسەر شێوەی مرۆڤ چوو بۆ لای خێزانەکەی و وتی: 'کەسەکەتان شێتبووە، ئایا دەرمانی بکەم؟' وتیان: 'بەڵێ'. وتی: 'من بەرگەی شەیتانەکەی ناگرم، بەڵام بیبەن بۆ لای بەرسیسا، چونکە لای ئەو ناوی مەزنی خودا (اسم اللە الأعظم) ھەیە کە ئەگەر داوای پێ بکرێت دەیدات و ئەگەر نزای پێ بکرێت وەڵام دەداتەوە'. ئەوانیش ھێنایانە لای و بەرسیسا بەو نزایانە نزا کات و شەیتانەکە لە پیاوەکە دوورکەوتەوە. پاشان ئەلئەبییەز ھەمان کاری لەگەڵ خەڵکی تردا دەکرد و ڕێنمایی دەکردن بۆ لای بەرسیسا و ئەوانیش چاک دەبوونەوە. دواتر چوو بۆ لای کچێکی شازادە لە کچانی پاشایان کە سێ برای ھەبوو. باوکیان پاشا بوو و مردبوو و برایەکەی (مامی کچەکە) بووبووە پاشای بەنی ئیسرائیل. ئەلئەبییەز کچەکەی ئازار دا و خنکاندی، پاشان لەسەر شێوەی پزیشکێک چوو بۆ لایان تا دەرمانی بکات و وتی: 'شەیتانەکەی یاخییە و بەرگەی ناگیرێت، بەڵام بیبەن بۆ لای بەرسیسا و لەلای دای بنێن، تا کاتێک شەیتانەکەی ھات نزا بکات و چاک ببێتەوە'. وتیان: 'ئەو لەم کارەدا وەڵاممان ناداتەوە'. وتی: 'پەرستگایەکی بچووک لە تەنیشت پەرستگاکەی دروست بکەن و لەوێ دای بنێن و بڵێن: ئەمە ئامانەتێکە لای تۆ و بۆ خێر و پاداشت ڕای بگرە'. داوایان لە بەرسیسا کرد بەڵام ڕەتی کردەوە، کەچی ئەوان پەرستگاکەیان دروست کرد و کچەکەیان لەوێ دانا. کاتێک بەرسیسا لە نوێژەکەی بووەوە، کچەکەی بینی و سەرنجی جوانییەکەی ڕاکێشا و دەستەوەسان بوو. شەیتان ھات و کچەکەی خنکاند؛ بەرسیسا لە نوێژ بووەوە و نزای بۆ کرد و شەیتان لە کچەکە دوورکەوتەوە. پاشان بەرسیسا گەڕایەوە سەر نوێژەکەی و شەیتان دیسان ھاتەوە و خنکاندی و جەستەی کچەکەی ڕووت دەکردەوە و دەستدرێژی بۆ دەبرد لەبەرچاوی بەرسیسا. پاشان شەیتان ھاتە لای بەرسیسا و وتی: 'وای بۆ تۆ! داوێنپیسی لەگەڵدا بکە، چونکە وێنەی ئەمە نادۆزیتەوە لەھیچ شوێنێک، خۆ پاشانیش دەتوانی تەوبە بکەیت!'. بەردەوام بوو لە خەڵەتاندنی تاوەکو بەرسیسا داوێنپیسی لەگەڵ کرد و کچەکە دووگیان بوو و سکپڕییەکەی دیار بوو. شەیتان بە بەرسیسای وت: 'وای بۆ تۆ! ئابڕووت چوو! ئایا دەتەوێت بیکوژیت و پاشان تەوبە بکەیت تا ئابڕووت نەچێت؟ کێشەش نییە ئەگەر ھاتن و لێیان پرسیت بڵێ: شەیتانەکەی ھات و بردی! بەرسیسا کچەکەی کوشت و بە شەودا ناشتی. شەیتانیش گۆشەیەکی پۆشاکی کچەکەی ھێشتەوە تا لە دەرەوەی خۆڵەکە دیار بێت، و بەرسیسا گەڕایەوە سەر نوێژەکەی. پاشان شەیتان لە خەودا چوو بۆ لای براکانی و وتی: 'بەرسیسا ئاوای لە خوشکەکەتان کرد، و کوشتی و لە فڵان چیا ناشتی’. ئەوان ئەمەیان بە لاوە زۆر گەورە بوو، چوونە لای بەرسیسا و وتیان: 'خوشکەکەمان چی لێھات؟' وتی: 'شەیتانەکەی ھات و بردی'. بڕوایان پێ کرد و ڕۆیشتن. دواتر شەیتان دیسانەوە لە خەودا ھاتە لای براکانی و وتی: 'ئەو لە فڵان شوێن نێژراوە و گۆشەی کراسەکەی لە دەرەوەی خۆڵەکەیە'. ئەوانیش چوون و دۆزییانەوە، پەرستگاکەی بەرسیسایان ڕووخاند و ھێنایانە خوارەوە و خنکاندیان (ئەشکەنجەیان دا)، و بردیان بۆ لای پاشا. بەرسیسا دانی بە تاوانەکەیدا نا و پاشاش فەرمانی کوشتنی دا. کاتێک لە سێدارە درا (یان لەخاچ درا)، شەیتان ھاتە لای و وتی: 'ئایا دەمناسیتەوە؟' بەرسیسا وتی: 'نەخێر بە خودا'. وتی: 'من ھەمان ھاوڕێی تۆم کە نزاکانم فێر کردیت! ئایا لە خودا نەترسات؟ ئایا شەرمت نەکرد کاتێک پەرستراوترینی بەنی ئیسرائیل بوویت؟! پاشان کردارەکانت بەس نەبوو تا خۆت ئابڕووی خۆتت برد و دانت پێدا نا و ئابڕووی کەسانی ھاوشێوەی خۆتت برد لە خەڵکی؟ ئەگەر لەسەر ئەم حاڵەتە بمرێت، ھیچ کەسێک لە ھاوشێوەکانت لەدوای تۆ ڕزگاری نابێت!'. بەرسیسا وتی: 'چ بکەم؟' وتی: 'لە یەک شتدا گوێڕایەڵیم بکە تا لەدەستیان ڕزگارت بکەم و چاویان پۆش بکەم'. وتی: 'ئەو شتە چییە؟' وتی: 'یەک کڕنۆشم بۆ ببرە'. بەرسیسا وتی: 'دەیبەم'، و کڕنۆشی بۆ برد لەجێی خودا. شەیتانیش وتی: 'ئەی بەرسیسا، من ھەر ئەمەم لە تۆ دەویست! سەرەنجامی کارەکانت ئەوە بوو کە بێبڕوا بوویت بە پەروەردگارت. ئێستاش من لە تۆ بێبەریم، من لە خودای پەروەردگاری جیھانیان دەترسم!'».