بەردی کلس
| بەردی کلس | |
|---|---|
 | |
| لقی | calcareous carbonate sedimentary rock، pure carbonate sedimentary rock |
| Associated hazard | limestone exposure |
| ماددەی بەکارھاتوو | calcite، aragonite |
| خەڵاتەکان | Rock of the Year |
| NIOSH Pocket Guide ID | 0369 |
بەردی کلس جۆرێکە لە بەردی نیشتووی کاربۆناتی کە سەرچاوەی سەرەکیی ماددەی کلسە. بەزۆری لە کانزاکانی کالیسایت و ئاراگۆنایت پێکھاتووە، کە شێوە کریستاڵییە جیاوازەکانی کاربۆناتی کلسن CaCO3. بەردی کلس کاتێک دروست دەبێت کە ئەم کانزایانە لە ناو ئەو ئاوەی کالیسیۆمی تواوەی تێدایە دەنیشێت. ئەمە دەکرێت لە ڕێگەی پڕۆسە بایۆلۆژی و نابایۆلۆژییەکانەوە ڕووبدات، ئەگەرچی پڕۆسە بایۆلۆژییەکان، وەک کۆبوونەوەی مەرجان و قاوغەکان لە دەریا، پێدەچێت بۆ ٥٤٠ ملیۆن ساڵی ڕابردوو گرنگتر بووبن.[١][٢] بەردی کلس زۆرجار فۆسیلی تێدایە کە زانیاری دەربارەی ژینگە کۆنەکان و پەرەسەندنی ژیان بە زانایان دەبەخشێت.[٣]
نزیکەی ٢٠٪ بۆ ٢٥٪ی بەردی نیشتوو بەردی کاربۆناتە، و زۆربەی ئەمەش بەردی کلسە.[٤][٣] بەردی کاربۆناتی ماوە بەزۆری دۆڵۆمایتە، بەردێکی نزیک لێیەوە، کە ڕێژەیەکی بەرزی کانزای دۆڵۆمایتی تێدایە، CaMg(CO3)2. بەردی کلسی مەگنیزیومی زاراوەیەکی کۆن و کەم پێناسەکراوە کە بۆ دۆڵۆمایت، بۆ بەردی کلسی خاوەن دۆڵۆمایتی بەرچاو (بەردی کلسی دۆڵۆمایتی)، یان بۆ ھەر بەردێکی کلسی تر کە ڕێژەیەکی بەرچاوی مەگنیزیۆمی تێدابێت بەکاردێت.[٥] زۆربەی بەردی کلس لە ژینگە دەریایییە کەم-قووڵەکاندا دروست بووە، وەک ڕەفە کیشوەرەکان یان پلاتفۆرمەکان، ئەگەرچی بڕی کەمتر لە چەندین ژینگەی تردا دروست بووە. زۆربەی دۆڵۆمایت دۆڵۆمایتی دووەمییە، کە بەھۆی گۆڕانی کیمیاییی بەردی کلسەوە دروست بووە.[٦][٣] بەردی کلس بەسەر ناوچە گەورەکانی ڕووی زەویدا دیارە، و لەبەر ئەوەی بەردی کلس کەمێک لە ئاوی باراندا دەتوێتەوە، ئەم دەرکەوتنانە زۆرجار دادەخورێن و دەبنە دیمەنی کارست. زۆربەی سیستمەکانی ئەشکەوت لە ژێرخانی بەردی کلسدا دەدۆزرێنەوە.
بەردی کلس چەندین بەکارھێنانی ھەیە: وەک کەرەستەیەکی خاوی کیمیایی بۆ بەرھەمھێنانی کلس کە بۆ چیمەنتۆ (پێکھاتەیەکی سەرەکیی کۆنکریت) بەکاردێت، وەک چەو بۆ بنکەی ڕێگاکان، وەک ڕەنگی سپی یان پڕکەرەوە لە بەرھەمەکانی وەک ھەویری ددان یان بۆیە، وەک ڕێکخەرێکی خاک، و وەک زیادکراوێکی جوانی باو بۆ باخچە بەردینەکان. پێکھاتەکانی بەردی کلس نزیکەی ٣٠٪ی کۆگاکانی پترۆڵی جیھانیان تێدایە.[٣]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Boggs، Sam (٢٠٠٦). Principles of sedimentology and stratigraphy (چاپی 4th). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall. لاپەڕە ١٧٧, ١٨١. ژپنک ٠-١٣-١٥٤٧٢٨-٣.
- ↑ Leong، Goh Cheng (٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥). Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. لاپەڕە ٦٢. ژپنک ٠-١٩-٥٦٢٨١٦-٠.
- 1 2 3 4 Boggs 2006.
- ↑ Blatt، Harvey؛ Tracy، Robert J. (١٩٩٦). Petrology: igneous, sedimentary, and metamorphic (چاپی 2nd). New York: W.H. Freeman. لاپەڕە ٢٩٥–٣٠٠. ژپنک ٠-٧١٦٧-٢٤٣٨-٣.
- ↑ Jackson، Julia A.، ed. (١٩٩٧). «Magnesian limestone». Glossary of geology (چاپی Fourth). Alexandria, Virginia: American Geological Institute. ژپنک ٠-٩٢٢١٥٢-٣٤-٩.
- ↑ Blatt، Harvey؛ Middleton، Gerard؛ Murray، Raymond (١٩٨٠). Origin of sedimentary rocks (چاپی 2d). Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. لاپەڕە ٤٤٦, ٥١٠–٥٣١. ژپنک ٠-١٣-٦٤٢٧١٠-٣.
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (نیسانی ٢٠٢٦) |