بەردینناسی
 |
بەردینناسی (بە ئینگلیزی: Paleontology، کە بە کۆنزیندەوەرناسیش ناسراوە) ئەو لقە زانستییەیە کە لێکۆڵینەوە لە ژیانی کۆن و پێش مێژوو دەکات، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی خوێندنەوەی پاشماوە بەردینەکانەوە، کە پێیان دەوترێت فۆسیل (fossil) واتا ئەو زیندەوەرانەی کە نەماون بەڵام پاشماوەکانیان بوون بە بەرد.
ئەم زانستە ھەوڵ دەدات وەڵامی پرسیارە بنەڕەتییەکانی وەک "ژیان کەی و چۆن دەستی پێکرد؟"، "زیندەوەرەکان بە درێژایی مێژوو چۆن گۆڕاون؟"، و "ژینگەی زەوی لە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر چۆن بووە؟" بداتەوە. بەردینناسی وەک پردێک وایە لە نێوان دوو زانستی سەرەکی: ژینناسی (زانستی ژیان) و زەویناسی (زانستی زەوی). زانایانی ئەم بوارە پێیان دەوترێت بەردینناس (paleontologist).
مێژووی بەردینناسی
[دەستکاری]ھەرچەندە مرۆڤ لە سەردەمە کۆنەکانەوە پاشماوەی بەردینی دۆزیوەتەوە، بەڵام زانستی بەردینناسی وەک لقێکی سەربەخۆ لە سەدەی ١٨ و ١٩دا پەرەی سەند.
جۆرج کوڤیێ (Georges Cuvier): زانایەکی فەڕەنسی بوو کە لە سەرەتای سەدەی ١٩دا بۆ یەکەم جار بیرۆکەی **"لەناوچوون" (extinction)**ـی سەلماند. واتە، ئەو تێگەیشت کە ھەندێک زیندەوەر لە ڕابردوودا ژیاون و ئێستا بە تەواوی لەسەر زەوی نەماون.
سەدەی ١٩: ئەم سەدەیە بە "سەردەمی زێڕینی بەردینناسی" دادەنرێت. دۆزینەوەی دایناسۆرە گەورەکان لە ئەمریکا و ئەورووپا، حەز و کنجکۆڵیی خەڵکی بۆ ئەم زانستە زیاد کرد. ھەروەھا ئەم دۆزینەوانە بەڵگەیەکی زۆر گرنگیان بۆ بیردۆزی پەرەسەندنەکەی چارڵز داروین دابین کرد.
دوو بەناوبانگترین زانا بەردینناسەکانی مێژوو بریتین لە ئۆسنیێڵ چارڵز مارش و ئێدوارد درینکەر کۆپ کە زۆرترین دۆزینەوەیان ھەیە لە جیھانی خشۆکەکان و دایناسۆرەکاندا.
لقە سەرەکییەکانی بەردینناسی
[دەستکاری]
بەردینناسی چەندین لقی پسپۆڕیی ھەیە، گرنگترینیان ئەمانەن:
بەردینناسیی بڕبڕەداران (Vertebrate Paleontology): بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە پاشماوەی ئەو زیندەوەرانەی بڕبڕەی پشتیان ھەبووە، وەک دایناسۆرەکان، شیردەرە کۆنەکان، خشۆکە دەریایی و ئاسمانییەکان، و ماسییەکان.
بەردینناسیی بێبڕبڕەداران (Invertebrate Paleontology): لێکۆڵینەوە لە پاشماوەی ئەو زیندەوەرانە دەکات کە بڕبڕەی پشتیان نەبووە. ئەمە گەورەترین لقی بەردینناسییە و زیندەوەرانی وەک ئەمۆنایتەکان (نەرمەلۆکێکی شێوە قاوغی لەناوچوو)، ترایلۆبایتەکان، و مێرووە کۆنەکان دەگرێتەوە.
ڕووەکناسیی کۆن (Paleobotany): تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لە پاشماوەی بەردینی ڕووەکە کۆنەکان، لە قەوزە یەک خانەییەکانەوە تا دارستانە زەبەلاحەکانی سەردەمی کاربۆنیفرۆس.
وردەبەردینناسی (Micropaleontology): لێکۆڵینەوە لە پاشماوە بەردینە مایکرۆسکۆپییەکان دەکات. واتە، ئەو زیندەوەرە یەک خانە یان فرەخانە بچووکانەی کە تەنھا بە مایکرۆسکۆپ دەبینرێن.
شێوازەکانی کارکردن لە بەردینناسیدا
[دەستکاری]کاری گۆڕەپانی (Fieldwork): بەردینناسەکان دەچنە ئەو ناوچانەی کە بەردی نیشتووی تێدایە (ئەو بەردانەی لە چین چین پێکدێن) و بەدوای پاشماوەی بەردیندا دەگەڕێن.
ھەڵکۆڵین (Excavation): کاتێک پاشماوەیەک دەدۆزرێتەوە، بە شێوەیەکی زۆر ورد و زانستی ھەڵدەکۆڵرێت و دەگوازرێتەوە بۆ تاقیگە.
دیاریکردنی تەمەن (Dating): بۆ زانینی تەمەنی پاشماوە بەردینەکان، دوو ڕێگەی سەرەکی بەکاردێت:
تەمەنی ڕێژەیی (Relative Dating): بە بەراوردکردنی چینی بەردەکان. ئەو چینەی لە خوارەوەیە، کۆنترە لەوەی لە سەرەوەیە.
تەمەنی ڕەھا (Absolute Dating): بەکارھێنانی ڕێگەی تیشکپێوان (radiometric dating). واتە، پێوانەکردنی ڕێژەی شیبوونەوەی ئەو توخمە تیشکدەرانەی کە بە شێوەی سروشتی لەناو بەردەکاندا ھەن بۆ دیاریکردنی تەمەنیان بە ملیۆنان ساڵ.
دووبارە بنیاتنانەوە (Reconstruction): دوای پاککردنەوە و لێکۆڵینەوە لە ئێسکەکان، بەردینناسەکان ھەوڵ دەدەن ئێسکەپەیکەرەکە دووبارە بنیات بنێنەوە و وێنای ئەوە بکەن کە زیندەوەرەکە لە کاتی ژیانیدا شێوەی چۆن بووە.
گرنگیی بەردینناسی
[دەستکاری]١. یارمەتیمان دەدات لە مێژووی ژیان لەسەر زەوی تێبگەین.
٢.بەڵگەی سەرەکی و حاشاھەڵنەگر بۆ بیردۆزی پەرەسەندن دابین دەکات.
٣. یارمەتیدەرە لە تێگەیشتن لە کەشوھەوای کۆنی زەوی و چۆنیەتیی گۆڕانی بە درێژایی مێژوو.
٤. لە بواری دۆزینەوەی سەرچاوە سروشتییەکاندا گرنگە، وەک نەوت و گاز، چونکە پاشماوەی ھەندێک زیندەوەری مایکرۆسکۆپی نیشانەی بوونی ئەم سەرچاوانەن.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فەڕەنسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
