بێلمۆپان
| بێلمۆپان | |
|---|---|
| بە ئینگلیزی: Belmopan | |
 | |
| دامەزران | ١ی ئابی ١٩٧٠ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Belmopan |
| ناونراوە لەدوای | Belize River، Mopan River |
| ناسناوی خەڵک | Belmopanais، Belmopanaise |
| وڵات | بەلیز |
| پایتەختی | بەلیز، British Honduras |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Cayo District |
| پۆتانی شوێن | ١٧°١٥′٠″N ٨٨°٤٦′٣″W |
| سەرۆک | Khalid Belisle، Pablo Cawich |
| دانیشتووان | ٢٠٬٧٥٤ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٧٦ مەتر |
| خوشکەشارەکان | تایپێ |
| ڕووبەر | ٣٢٬٧٨٠٬٠٠٠ مەتری چوارگۆشە |
| وێبگە | http://www.belmopancityonline.com/ |
| کۆدی تەلەفۆن | 8 |
 | |
بێلمۆپان (/ˌbɛlmoʊˈpɑːn/) پایتەختی بەلیزە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٢٠ ھەزار و ٧٥٤ کەس بووە. [١] بێلمۆپان بچووکترین پایتەختە لە کیشوەری ئەمریکا (بەپێی ژمارەی دانیشتووان) و دووەم گەورەترین شوێنی نیشتەجێبوونە لە بەلیز، لە دوای پایتەختی پێشووی شاری بەلیز . وەک کۆمەڵگەیەکی پلان بۆ داڕێژراو لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراوە، یەکێکە لە نوێترین پایتەختە نیشتمانییەکانی جیھان. لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە، بێلمۆپان یەکێک بووە لە دوو شوێنی نیشتەجێبوون لە بەلیز کە پێگەی فەرمی شاریان بەدەستھێناوە، لەگەڵ شاری بەلیز.
بێلمۆپان دەکەوێتە ناوچەی کایۆ بە بەرزی ٧٦ مەتر (٢٤٩ پێ) لە ئاستی دەریاوە. [٢] بێلمۆپان تەنھا لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری بەلیز دروستکراوە، ٨٠ kiloمەتر (٥٠ mi) لە ناوخۆی پایتەختی پێشووەوە، بەندەری شاری بەلیز، دوای ئەوەی ئەو شارە نزیک بوو لە لەناوچوون بەھۆی زریانی ھاتی لە ساڵی ١٩٦١. [٢] [٣] حکوومەت لە ساڵی ١٩٧٠ گواسترایەوە بۆ بێلمۆپان. [٤] بینای ئەنجومەنی نیشتمانییەکەی بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە لە پەرستگایەکی مایاکانی پێش کۆلۆمبیا بچێت. [٥]
مێژوو
[دەستکاری]دوای ئەوەی گەردەلوولەی «ھاتی» لە ساڵی ١٩٦١دا نزیکەی ٧٥٪ی خانوو و شوێنە بازرگانییەکانی شاری بەلیزی نزم و کەناریی وێران کرد، حکوومەت پێشنیاری ھاندان و برەودان بە دروستکردنی شارێکی پایتەختی نوێی کرد.[٤] ئەم پایتەختە نوێیە لەسەر زەوییەکی باشتر دەبوو، پێویستی بە بووژانەوەی زەوی تێچووی زۆر نەدەبوو، و ناوچەیەکی پیشەسازیشی بۆ دابین دەکرا. لە ساڵی ١٩٦٢دا، لیژنەیەک ئەو شوێنەی ھەڵبژارد کە ئێستا بە بێڵمۆپان ناسراوە، کە ٨٢ kiloمەتر (٥١ mi) لە باشووری ڕۆژاوای پایتەختە کۆنەکە واتا شاری بەلیزەوەیە.[٤]
لەبەر ئەوەی بەلیز لە ساڵی ١٩٦٤دا داگیرگەیەکی بەریتانی بوو (کە بە ھۆندووراسی بەریتانی دەناسرا)، سەرۆک وەزیران جۆرج کادل پڕایس شاندێکی بۆ لەندەن سەرکردایەتی کرد بۆ گەڕان بەدوای پارە بۆ دابینکردنی داراییی پایتەختە نوێیەکە.[٦] ھەرچەندە ئەوان ئامادە نەبوون پابەند بن بە دابینکردنی داراییی پڕۆژەیەکی ئاوا گەورە، بەڵام حکوومەتی بەریتانیا ئارەزووی نیشان دا بەھۆی ژیریی دانانی پایتەخت لەسەر زەوییەکی بەرز کە لە شەپۆلەکانی زریان سەلامەت بێت. بۆ ھاندانی پابەندبوونی دارایی لەلایەن حکوومەتی بەریتانیاوە، سەرۆک وەزیران پڕایس و حکوومەتی پارتی یەکگرتووی گەل بانگھێشتی ئەنتۆنی گرینوود، وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری کۆمۆنوێڵس و داگیرگەکان، کرد بۆ سەردانی بەلیز. یەکێک لە دیارترین ساتەکانی ئەم سەردانە پەردە لادان بوو لەسەر مۆنۆمێنتێک لە مایل ٤٩ لەسەر شاڕێی جۆرج پڕایس. مۆنۆمێنتەکە تۆماری کردووە کە لۆرد گرینوود لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٥دا شوێنەکەی بۆ پایتەختە نوێیەکە تەرخان کردووە.
ئەو ناوەی بۆ پایتەختە نوێیەکە ھەڵبژێردرا، واتا بێڵمۆپان، لە یەکگرتنی دوو وشەوە وەرگیراوە: «بەلیز»، ناوی درێژترین ڕووبار لە وڵاتەکەدا، و «مۆپان»،[٧] یەکێک لە ڕووبارەکانی ئەم ناوچەیە، کە دەڕژێتە ناو ڕووباری بەلیزەوە. تێچووی خەمڵێنراوی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ئەم شارە نوێیە ٤٠ ملیۆن دۆلاری بەلیز بوو (٢٠.٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی). تەنھا ٢٠ ملیۆن دۆلاری بەلیز (١٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) بەردەست بوو، بەڵام جۆش و خرۆشەکە نەدەبوو لەدەست بچێت.[٨]
لە ساڵی ١٩٦٧دا، کارەکان دەستیان پێ کرد؛ قۆناغی یەکەمی شارە نوێیەکە لە ساڵی ١٩٧٠دا بە تێچووی ٢٤ ملیۆن دۆلاری بەلیز (١٢ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) تەواو بوو. لە ساڵی ١٩٧٠–٢٠٠٠ بەڕێوەبردنی بێڵمۆپان لەلایەن کۆمپانیای بونیاتنانەوە و گەشەپێدانەوە بەڕێوەدەبرا، کە بە «ڕیکۆندێڤ» دەناسرا.[٩] ڕیکۆندێڤ دەسەڵات و توانای پێدرابوو بۆ دابینکردن، یان بوونە ھۆی دابینکردنی ئەرکە شارەوانییەکانی پێویست بۆ بەڕێوەچوونی بێ کێشەی کار و ژێرخانی شارەکە.
لە سەرەتادا دوودڵی ھەبوو لە نێوان حکوومەتە بیانییەکان بۆ گواستنەوەی باڵوێزخانەکانیان بۆ بێڵمۆپان، چونکە ھەندێک گومان ھەبوو لەسەر ئەوەی ئایا شارە نوێیەکەی ناوخۆی وڵات بە ڕاستی دەبێتە پایتەختێکی کارا.[٨] کۆمیسیۆنی باڵای بەریتانیا لە ساڵی ١٩٨١دا کرایەوە کاتێک ھۆندووراسی بەریتانی وەک بەلیز سەربەخۆیی وەرگرت، و لە ساڵی ١٩٨٤دا گوازرایەوە بۆ شوێنی ئێستای. لە شوباتی ٢٠٠٥دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستی کرد بە دروستکردنی نووسینگەی باڵوێزخانەکەی لە بێڵمۆپان،[١٠] کە بە فەرمی لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا کرایەوە.[١١] مەکسیک، بەڕازیل، کۆستاریکا، ئێلسالڤادۆر، و ڤێنیزوێلا باڵوێزخانەیان لە بێڵمۆپان ھەیە، لەکاتێکدا ئیکوادۆر، چیلی، و کۆماری دۆمینیکان لە ڕێگەی کونسوڵگەوە نوێنەرایەتی دەکرێن. ھەرچۆنێک بێت، بە ھەبوونی چوار باڵوێزخانە و ٢٩ کونسوڵگە، پایتەختی پێشوو واتا شاری بەلیز تا ئێستا زۆربەی کۆمەڵگەی دیپلۆماسیی بیانیی وڵاتەکەی تێدایە.[١٢]
دیزاین
[دەستکاری]نەخشەی شارەکە لە دەوری ڕێگەی بازنەیی جێگیر دەبێت کە چێوەکەی تەنھا کەمێک لە ٤ کیلۆمەتر (٢.٥ میل) کەمترە. زۆربەی باڵەخانە حکوومییەکان لە ناوەوە یان لە دەوروبەری ڕێگەی بازنەییدا ھەڵکەوتوون، و ڕووبەرێکی زۆری ناو ڕێگەی بازنەیی بۆ زەویی پارکی تەرخان کراوە.[١٣]
باڵەخانەی کۆمەڵەی نیشتمانی ناوەندی دیزاینی شارەکەیە، کە تەلارسازییە بەردینە خۆڵەمێشییەکەی و قادرمە پانەکانی بە شێوەیەک دیزاین کراون کە لە پەرستگایەکی مایان بچێت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی میراتی کولتووریی نەتەوەکەیە.
باڵەخانە ڕەسەنەکان بە ھەواگۆڕکێیەکی بەرفراوان دیزاین کراون بۆ ئەوەی لەگەڵ کەشوھەوای خولگەییدا بگونجێن، ئەمەش بووەتە ھۆی دروستبوونی کاریگەریی کوناودەر لەسەر دیوارەکانی باڵەخانەکان.
جوگرافیا
[دەستکاری]بێڵمۆپان ٥٠ میل (٨٠ km) لە دەریای کارایبییەوە بەرەو ناوخۆیە و ٧٦ مەتر (٢٤٩ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە، لە نزیک دۆڵی ڕووباری بەلیز ھەڵکەوتووە و دیمەنێکی پێدەشتەکانی کێوی پاین ڕیدجی ھەیە. شارەکە لە کەنار شاڕێی ھەمینگبێردە. دوو کاتژمێر و نیو لە باشووری بێڵمۆپانەوە لە ڕێگەی وشکانییەوە پەناگەی ژیانی کێویی حەوزی کۆکسبکۆم ھەیە.[١٤]
ئاووھەوا
[دەستکاری]بێڵمۆپان خاوەنی کەشوھەوای وەرزیی خولگەیی (Am) لەژێر پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپندا. شارەکە خاوەنی وەرزی باراناوییەکی درێژە کە لە ئایارەوە تا کانوونی دووەم بەردەوام دەبێت و وەرزی وشکێکی کورتی ھەیە کە سێ مانگەکەی تری ساڵ دەگرێتەوە. وەک تایبەتمەندیی زۆرێک لەو شارانەی کە کەشوھەوای وەرزیی خولگەیییان ھەیە، بێڵمۆپان لە وەرزی وشکیشیدا ھەندێک بارانبارینی لێ دەبینرێت. ئازار و نیسان وشکترین مانگەکانی بێڵمۆپانن کە بە تێکڕا نزیکەی ٤٥ milliمەتر or ١٫٨ ئینچ بارانبارین لەو مانگانەدا دەبینرێت. وەک شاری بەلیز، ئەمانە مانگی تاڕادەیەک نائاسایین بۆ شارێک کە کەشوھەوای وەرزیی خولگەیی ھەبێت کە وشکترین مانگەکانی ساڵ بن. بە شێوەیەکی ئاسایی وشکترین مانگ بۆ شارێک کە ئەم جۆرە کەشوھەوایەی ھەبێت، مانگی دوای وەرچەرخانی زستانەیە، کە لە بێڵمۆپان دەبێتە کانوونی دووەم. تێکڕای پلەی گەرمی مانگانە بە درێژاییی ساڵ تاڕادەیەک جێگیرە، لە نێوان ٢٣ بۆ ٢٨ °C (٧٣٫٤ بۆ ٨٢٫٤ °ف) دایە.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «بێڵمۆپان (١٩٩١–٢٠٢٠)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٢٨٫٢ (٨٣) |
٢٩٫٧ (٨٥) |
٣١٫٢ (٨٨) |
٣٣٫٥ (٩٢) |
٣٤٫١ (٩٣) |
٣٢٫٧ (٩١) |
٣٢٫٢ (٩٠) |
٣٢٫٦ (٩١) |
٣٢٫٥ (٩١) |
٣١٫٢ (٨٨) |
٢٩٫٤ (٨٥) |
٢٨٫٦ (٨٣) |
٣١٫٣ (٨٨) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٢٣٫٧ (٧٥) |
٢٤٫٤ (٧٦) |
٢٥٫٥ (٧٨) |
٢٧٫٦ (٨٢) |
٢٨٫٦ (٨٣) |
٢٨٫٣ (٨٣) |
٢٧٫٧ (٨٢) |
٢٧٫٩ (٨٢) |
٢٧٫٩ (٨٢) |
٢٦٫٨ (٨٠) |
٢٥٫١ (٧٧) |
٢٤٫٢ (٧٦) |
٢٦٫٥ (٨٠) |
| نێونجی کەمترین پلە | ١٩٫١ (٦٦) |
١٩٫٢ (٦٧) |
١٩٫٨ (٦٨) |
٢١٫٧ (٧١) |
٢٣٫١ (٧٤) |
٢٣٫٨ (٧٥) |
٢٣٫٣ (٧٤) |
٢٣٫٢ (٧٤) |
٢٣٫٢ (٧٤) |
٢٢٫٥ (٧٣) |
٢٠٫٧ (٦٩) |
١٩٫٨ (٦٨) |
٢١٫٦ (٧١) |
| نێونجی باران بارین میلیمەتر | ١٣٥٫٢ (٥٫٣٢) |
٥١٫٣ (٢٫٠٢) |
٤٨٫٥ (١٫٩١) |
٤١٫٤ (١٫٦٣) |
١١٩٫٣ (٤٫٧) |
٢٥٩٫٩ (١٠٫٢٣) |
٢٤٥٫٣ (٩٫٦٦) |
٢٢٦٫١ (٨٫٩) |
٢٢١٫٨ (٨٫٧٣) |
٢٤٤٫٢ (٩٫٦١) |
٢٠١٫٩ (٧٫٩٥) |
١٣٤٫٩ (٥٫٣١) |
١٬٩٢٩٫٨ (٧٥٫٩٧) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان (≥ ١.٠ mm) | ١١ | ٦ | ٥ | ٣ | ٧ | ١٤ | ١٦ | ١٤ | ١٥ | ١٤ | ١٣ | ١٣ | ١٣١ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٧٠٫٥ | ١٨٩٫٣ | ٢٤١٫٨ | ٢٥٥٫٠ | ٢٤٨٫٠ | ١٨٩٫٠ | ٢٠١٫٥ | ٢٠٧٫٧ | ١٧١٫٠ | ١٨٢٫٩ | ١٦٥٫٠ | ١٥٠٫٠ | ٢٬٣٧١٫٧ |
| نێونجی ڕۆژانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٥٫٥ | ٦٫٧ | ٧٫٨ | ٨٫٥ | ٨٫٠ | ٦٫٣ | ٦٫٥ | ٦٫٧ | ٥٫٧ | ٥٫٩ | ٥٫٥ | ٥٫٠ | ٦٫٥ |
| سەرچاوە: National Meteorological Service of Belize (sun 1981–2010)[١٥][١٦] | |||||||||||||
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «2022 Census». Statistical Institute of Belize. ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 «TCA News Berita Terpercaya & Terupdate Saat Ini». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ «Weather Events: The Hurricane with Three Names». www.islandnet.com. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
- 1 2 3 «Belmopan - The Capital City of Belize». لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ «Travel to Central America: Belize». ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی ئازاری ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ «Exhibition highlights history of Belmopan». channel5belize.com. ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٤. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «Belmopan at MyBelizeAdventure.com : Destinations: Cayo : Belmopan». لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
- 1 2 Kearns، Kevin C. (١٩٧٣). «Belmopan: Perspective on a New Capital». Geographical Review. ٦٣ (2): ١٤٧–١٦٩. doi:١٠.٢٣٠٧/٢١٣٤٠٩. JSTOR ٢١٣٤٠٩.
- ↑ «About Belize». Casa Cayo Real Estate. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨. لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر) - ↑ «Groundbreaking Ceremony for New U.S. Embassy Compound». U.S. Embassy in Belize. ١٤ی شوباتی ٢٠٠٥. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
- ↑ «U.S. Embassy in Belmopan, Belize - Home». belize.usembassy.gov. لە ڕەسەنەکە لە ١ی شوباتی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
- ↑ «Embassies and Consulates around the World - EmbassyPages.com». embassypages.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «Belmopan map». Belmopan Belize. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Description of birding in Cockscomb Basin Jaguar Reserve, Belize». Exotic Birding tours. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
- ↑ «Climatology Information for a few stations across Belize». National Meteorological Service of Belize. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Climatology Information for a few stations across Belize». National Meteorological Service of Belize. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
