بێتەنورێ

بێتەنورێ
بێتەنورێ
گوند
	گوندی بێتەنورێ
	بێتەنورێ جێگەی لە باشووری کوردستاندا بێتەنورێ جێگە لە عێراقدا بێتەنورێ جێگە لە ئاسیادا
	پۆتانەکان: 37°12′03″N 43°28′08″E / 37.2009°N 43.46889°Eپۆتانەکان: 37°12′03″N 43°28′08″E / 37.2009°N 43.46889°E
وڵات	عێراق
ھەرێم	کوردستان; باشووری کوردستان
پارێزگا	پارێزگای دھۆک
قەزا	قەزای ئامێدی
ناحیە	ناحیەی کانی ماسێ
بەرزایی	١١٨٦ مەتر (٣٬٨٩١ پێ)
زمان و ئایین
• زمان	کوردی(کرمانجی) و سریانی
• ئایین	مەسیحی
• ب پ م(٢٠١٧)	٠٬٧٥٨; بەرز · ٢٦مین
ناوچەی کاتی	UTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی)
• ھاوین (DST)	UTC+٤:٣٠ (ھاوین)
تەلەفۆن	٠٠٩٦٤

بێتەنورێ (بە عەرەبی: بیت نوري)، (بە ئینگلیزی: Betanure، بە سوریانی: ܒܝܬ ܬܢܘܪܐ) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی کانی ماسێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق.^[٤]^[٥]^[٦] دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی کانی ماسێ بە دووری (٥)کم.^[٧]

ناو

ناوی گوندەکە لە تێکەڵەیەک لە زمانی ئارامی نوێ پێکھاتووە بێ و تەنورێ، بە واتای "ماڵ (یان شوێنی) فڕنی نانخواردنی زەوی". غەیرە جولەکەکان پێیان دەگوت گودایا بە واتای "لە کوێ جولەکەکان لێیە".^[٨]

مێژوو

بەپێی نەریتی ناوچەکە، ئەو گوندە لە دوای دیلبوونی بابل لە سەدەی شەشەمی پێش زایین لەلایەن جوولەکەکانەوە نیشتەجێکرابوو. جوولەکەکانی بێتەنورێ لەلایەن کەنیسەیەکەوە کە لە سەدەی ١٠دا دروستکرابوو، بێث میدراش و ئەشکەوتێک خزمەتیان دەکرد، کە بە شێوەیەکی نەریتی پێغەمبەر ئیلیا لەناو ئەو ئەشکەوتەدا ماوەتەوە. پێیان وابوو دانیشتوانی گوندەکە لەلایەن پێغەمبەر ئیلیا ڕێنمایی کراون کە کەنیسە و مەزارگەی ئەشکەوت دروست بکەن. ئەوان بە زاراوەی جوولەکەکانی نیو-ئارامیکی قسەیان دەکرد کە ناوی بێتەنورێ، کە جۆرێکی ناوخۆییە لە زمانی نیوئارامیکی باکووری ڕۆژھەڵات.^[٩]

بێتەنورێ بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٦دا لە نامەیەکی ڕابی یەعقوب بن یاھودا میزراحی، سەرۆکی یەشیڤایەک لە مووسڵ ئیسپاتی کراوە، بۆ کەسایەتییە دیارەکانی جوولەکەکانی ئامێدی لە بانگەوازێکدا بۆ پشتیوانی دارایی، کە بەو شێوەیە لێکدراوەتەوە کە گوندەکە تا ئەم کاتە ئاوەدان و بە باشی دامەزراوە.^[١٠] گوندەکە ناوبەناو ناوەکەی بە قەرز داوە بە کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی ئەپستۆریای بەرواری و یەھباڵاھا وەک قەشەی بێث بێتەنورێ لە ساڵی ١٦٠٧دا باس دەکرێت.^[١١] قەشەیەکی بێث تانورا بە ناوی یەحباڵاھا لە ساڵی ١٧٣١ تۆمار کراوە و قەشە سەرەکییەکەی بێث تانورا لە ساڵانی ١٨١٧ و ١٨٢٩ و ١٨٣١دا ئیسپاتی کراوە. گەشتیارێکی جولەکە جەی جەی بنیامین لە ساڵی ١٨٤٨ سەردانی گوندەکەی کردووە، و تۆماری کردووە کە نزیکەی ٣٠ خێزانی جولەکە تێیدا نیشتەجێن.

لە ساڵی ١٨٨١دا، بێتەنورێ نزیکەی ٤٠ یان ٥٠ خێزانی جولەکە تێیدا نیشتەجێ بوون. ھێرشێک بۆ سەر گوندەکە لەلایەن کوردانی ھۆزی پینانشیەوە لە ساڵی ١٨٨٥ بووە ھۆی مردنی چەند جولەکەیەک، و بووە ھۆی ئەوەی دانیشتوانی گوندەکە پەنا ببەنە نێو گوندەکانی نزیکەوە. مەسیحییەکانی گوندی بێشیلێ دراوسێ دەستوەردانیان کرد بۆ پاراستنی بێتانورە لە دژی کورد، بەڵام بەھۆی ئەوەی ژمارەیان زۆرتر بوو، زیانی گیانییان بەرکەوت و ناچار بوون بکشێنەوە. ئیدیعا دەکرا کە، تا ئاوارەبوونیان، بێتەنورێ تەنیا دانیشتووانی جولەکە نیشتەجێ بوون، پێکھاتبوو لە ٥٥ خێزان لە ١٠٠ ماڵدا، و دوو قوتابخانەی ئایینی ھەبووە کە ١٥٠ خوێندکاری نێریان ھەبووە، کە پێدەچێت زیادەڕەوی تێدا بکرێت.^[١٢] بەھۆی دوژمنایەتی کوردەوە، دانیشتوانی گوندەکە تەنھا لە کۆتایی ساڵی ١٨٩٣ یان دوای ماوەیەکی کەم دوای ئەوەی شاندێک ڕەوانەی حاخام باشی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کرابوو، توانیان بگەڕێنەوە، کە سەرکەوتوو بوو لەوەی نامە لە وەزیر وەزیری گەورە و وەزارەتی ناوخۆوە بنێردرێت بۆ ئەوەی والی مووسڵ ڕاسپێرێت کە ڕێگە بە گەڕانەوەی جولەکەکان بدات.^[١٣]

زۆرجار بێتەنورێ لەلایەن ئاشوورییەکانی ھۆزی تیارییەوە تاڵان دەکرا و باس لەوە دەکرا کە لە ھەینی مەزندا بۆ ماوەی سێ ساڵ لەسەریەک گوندەکەیان تاڵان کردووە وەک سزایەک بۆ ھاوبەشی جولەکەکان کە ھەستیان پێدەکرا لە خاچدانی عیسادا. تا ساڵی ١٩١٤، لە ئاکامی ھەڵکوتانە سەری کورد و ئاشوورییەکان، ژمارەی دانیشتووانی بێتانور بۆ ٤٩ ماڵی جولەکە کەم بووەوە. لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، گوندەکە بە تەواوی جێھێڵرا، چونکە تەواوی دانیشتووانەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی بەرەو ئامێدی و دھۆک و گوندە کوردنشینەکانی نزیکەوە ھەڵھاتن، پێدەچێت لە جینۆسایدی ئاشووری بەردەوام دەرباز بن. لە کۆتایی شەڕەکەدا، دانیشتوانی گوندەکە گەڕانەوە، و پەنابەرانی ھەکاری پەیوەندییان پێوە کردن، لەنێویاندا سێ خێزانی جوولەکە لە چەلێ چوار خێزانی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە تیاریەکان، کە لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەریتانیا لە بێتەنورێ نیشتەجێکرانەوە.^[١٤]

بەشێک لە دانیشتوانی جوولەکەکانی گوندەکە لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی ڕابردوو و لە ساڵی ١٩٣٥ کۆچیان کرد بۆ فەلەستینی بەریتانیا و زۆربەیان لە قودس نیشتەجێ بوون. بێتانور لە ساڵانی ١٩٤٦-١٩٤٧، لەلایەن چالاکوانانی زایۆنیستییەوە کرایە ئامانج، و لە کۆتاییدا ھەموو کۆمەڵگەی جولەکەکان لە ساڵی ١٩٥١دا کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل، تا ئەو کاتە تەنھا ١٥ خێزانی جولەکە ھێشتا لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون. زۆربەی جولەکەکانی بێتەنورێ کە لە ساڵی ١٩٥١ کۆچیان کرد لە گوندەکانی نەس حەریم و ئێڤن ساپیر نیشتەجێ بوون، لە کاتێکدا ھەندێکیان لە قودس و مەعوز سیۆن نیشتەجێ بوون. لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا، بێتەنورێ ٢٩ ئاشووری تێیدا نیشتەجێ بووە و لە ساڵی ١٩٦١دا ١٥ خێزان لە پێنج ماڵدا ھەبووە. لە ساڵی ١٩٧٧ گوندەکە وێران کرا، جگە لە ئەشکەوتی ئیلیا و دانیشتوانەکەی کە ٢٤ بنەماڵەی ئاشووری ئاوارە بوون، لەلایەن میلیشیاکانی لایەنگری حکومەتەوە وەک بەشێک لە پاکتاوکردنی نەتەوەیی حکومەت بۆ ئاشوورییەکانی ناوچەکە.^[١٥]

بێتانور بە وێرانە کەوتبوو تا چوار خانوو لەلایەن لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکانەوە دروستکرا، و گوندەکە لە ساڵی ٢٠١٢دا ١٥ لایەنگری کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات نیشتەجێ بوون.^[١٦]

سەرچاوەکان

↑ «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html
↑ Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag
↑ Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag
↑ Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag.
↑ Wilmshurst, David (2000). The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913. Peeters Publishers
↑ Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag
↑ Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag
↑ Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.
↑ Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag.
↑ https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,36561.html

[1] «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[2] «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[GlobalDataLab-3] «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[4] دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[5] دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[6] «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[7] ttps://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html

[8] Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag

[9] Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag

[10] Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag.

[11] Wilmshurst, David (2000). The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913. Peeters Publishers

[12] Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag

[13] Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag

[14] Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.

[15] Mutzafi, Hezy (2008). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Betanure (province of Dihok). Otto Harrassowitz Verlag.

[16] ttps://www.ishtartv.com/en/viewarticle,36561.html

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]