بیرمەند

بیرمەند
لقی	فەیلەسووف
بەشێکە لە	دەستەواژەکانی دەروونناسی
نموونە	یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە، خۆرخێ لویس بۆرخێس، کۆنفۆشیۆس
فۆڕمی ناونیشانی نێر	intellettuale، intellectuel، intelektualas، intelectual
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

بیرمەند کەسێکە کە زیرەکی و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بەکاردەھێنێت چ لە ڕووی پیشەییەوە یان کەسییەوە.

پێشینەی ئیتیمۆلۆژی

«پیاوی ئەدەب»

زاراوەی «پیاوی ئەدەب» لە دەستەواژەی فەرەنسی belletrist یان homme de lettres وەرگیراوە بەڵام ھاومانای «ئەکادیمی» نییە. «پیاوی ئەدەب» پیاوێکی خوێندەوار بوو، توانای خوێندنەوە و نووسینی ھەبوو، و بەم ھۆیەشەوە لە چینە باڵاکانی کۆمەڵگادا زۆر بەنرخ بوو لە سەردەمێکدا کە خوێندەواری دەگمەن بوو. لە سەدەکانی ١٧ و ١٨دا، زاراوەی Belletrist(s) بۆ ئەدیبان بەکارھات: بەشداربووە فەرەنسییەکانی – کە ھەندێکجار بە «ھاوڵاتیانی» کۆماری ئەدەب ناودەبران، کە پەرەی سەند و بوو بە سالۆن، دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی کە زۆربەی کات لەلایەن خانمێکی ماڵەوە بەڕێوەدەبرا و مەبەست لێی ڕۆشنبیرکردن، پەروەردەکردن، و پاڵاوتنی کولتووریی بەشداربووان بوو.

لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، کاتێک خوێندەواری لە وڵاتانی ئەورووپیدا وەک شانشینی یەکگرتوو تاڕادەیەک باو بوو، واتای "پیاوی ئەدەب" (littérateur) فراوانتر بوو و بە واتای "پسپۆڕ" ھات، پیاوێک کە بژێوی ژیانی لە ڕێگەی نووسینی فیکرییەوە (نەک داھێنەرانە) دەربارەی ئەدەب دابین دەکرد: وتارنووس، ڕۆژنامەنووس، ڕەخنەگر، و ھتد. نموونەکانی بریتین لە ساموێل جۆنسن، واڵتەر سکۆت و تۆماس کارلایل. لە سەدەی بیستەمدا، ئەم شێوازە وردە وردە جێگەی بە شێوازی ئەکادیمی گیرا، و زاراوەی "پیاوی ئەدەب" بەکارنەما و بە زاراوەی گشتی "ڕۆشنبیر" جێگیرکرا، کە وەسفی کەسی ڕۆشنبیر دەکات. ئەم زاراوە کۆنە بنچینەی ناوی چەندین دامەزراوەی ئەکادیمییە کە خۆیان بە کۆلێژەکانی ئەدەب و زانست ناودەبەن.

«ڕۆشنبیر»

یەکەم تۆماری بەکارھێنانی ناوی ئینگلیزی "intellectual" (ڕۆشنبیر) لە سەدەی نۆزدەھەمدا دەبینرێتەوە، کاتێک لە ساڵی ١٨١٣دا، بایرۆن دەڵێت 'ھیوادارم ئەوەندە باش بم کە گوێ لەو ڕۆشنبیرانە بگرم'. : ١٨ بە درێژایی سەدەی نۆزدەھەم، شێوازی تری ئاوەڵناوی پێشتر دامەزراوی 'intellectual' وەک ناوێک لە زمانی ئینگلیزی و فەرەنسیدا دەرکەوتن، کە لە ساڵانی ١٨٩٠کاندا ناوەکە (intellectuels) کە لە ئاوەڵناوی intellectuelەوە دروست ببوو، بە فرێکوێنسییەکی بەرزتر لە ئەدەبیاتدا دەرکەوت. کۆلینی دەربارەی ئەم کاتە دەنووسێت کە "لەنێو ئەم کۆمەڵە تاقیکردنەوە زمانییەدا بەکارھێنانی ناوبەناوی 'intellectuals' وەک ناوێکی کۆ ڕوویدا بۆ ئاماژەدان، زۆربەی کات بە مەبەستێکی زیادەڕۆیی یان گاڵتەجاڕانە، بە کۆمەڵێک خەڵک کە لەوانەیە لە ڕووی مەیلی فیکری یان ئیدیعاکانیانەوە بناسرێنەوە.": ٢٠

لە بەریتانیای سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، ساموێل تایلۆر کۆلریج زاراوەی clerisyی داھێنا، کە چینی ڕۆشنبیر بوون و بەرپرس بوون لە پاراستن و ھێشتنەوەی کولتووری نەتەوەیی، ھاوتای عەلمانیی کڵێسای ئەنگلیکان. بە ھەمان شێوە، لە ڕووسیای تزریدا، intelligentsia-ڕۆشنبیران (١٨٦٠کان–١٨٧٠کان) سەریھەڵدا، کە چینی کارمەندانی ئۆفیس بوون. بۆ ئەڵمانیا، خواناس ئالیستەر مەکگراس وتی کە «دەرکەوتنی چینی ڕۆشنبیری عەلمانیی لە کۆمەڵگا دابڕاو، لە ڕووی خواناسییەوە خوێندەوار، و دژە-دامەزراوە یەکێکە لە دیاردە ھەرە گرنگەکانی مێژووی کۆمەڵایەتی ئەڵمانیا لە ساڵانی ١٨٣٠کاندا». : ٥٣ چینی ڕۆشنبیر لە ئەورووپا لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە گرنگ بوو، بەتایبەتی بۆ ئەو ڕۆشنبیرانەی کە خۆیان بەو شێوەیە دەناساند، کە بەشدارییان لە ھونەر، سیاسەت، ڕۆژنامەگەری، و پەروەردەی کۆمەڵگادا – جا ھەستی ناسیۆنالیستی، ئینتەرناسیۆنالیستی، یان نەتەوەییان ھەبێت – «پیشەی ڕۆشنبیر» پێکدەھێنێت. سەرەڕای ئەوەش، ھەندێک ڕۆشنبیر دژە-ئەکادیمی بوون، سەرەڕای ئەوەی کە زانکۆکان (ئەکادیمیا) ھاومانای ڕۆشنبیری بوون.

لە فەرەنسا، دۆزی دریفوس (١٨٩٤–١٩٠٦)، کە قەیرانێکی ناسنامەی ناسیۆنالیزمی دژە-جوولەکە بوو بۆ کۆماری سێیەمی فەرەنسا (١٨٧٠–١٩٤٠)، دەرکەوتنی تەواوی «ڕۆشنبیر لە ژیانی گشتیدا»ی نیشاندا، بەتایبەتی ئیمیل زۆلا، ئۆکتاڤ میربۆ و ئاناتۆل فرانس کە ڕاستەوخۆ بابەتی دژە-جوولەکەبوونی فەرەنسایان بۆ گشتی خستەڕوو؛ لەو کاتەوە، «ڕۆشنبیر» بوو بە بەکارھێنانێکی باو، بەڵام لە سەرەتادا سووکایەتیپێکردن بوو؛ بەکارھێنانی فەرەنسیی ناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ جۆرج کلیمەنسۆ لە ساڵی ١٨٩٨دا. سەرەڕای ئەوەش، تا ساڵی ١٩٣٠ زاراوەی «ڕۆشنبیر» لە پەیوەندییە سووکایەتیپێکردنەکانی پێشووی و بەکارھێنانە سنووردارەکانییەوە تێپەڕی و بوو بە زاراوەیەکی بەربڵاو قبوڵکراو و ھەر بەھۆی دۆزی دریفوسەوە بوو کە زاراوەکە لە زمانی ئینگلیزیشدا بەکارھێنانێکی گشتی قبوڵکراوی بەدەستھێنا. ٢١

لە سەدەی بیستەمدا، زاراوەی ڕۆشنبیر واتای ئەرێنیی شکۆی کۆمەڵایەتی وەرگرت، کە لە ھەبوونی عەقڵ و زیرەکییەوە وەرگیرابوو، بەتایبەتی کاتێک چالاکییەکانی ڕۆشنبیرەکە دەرئەنجامی ئەرێنییان لە بواری گشتیدا ھەبوو و بەم شێوەیە تێگەیشتنی فیکریی گشتی زیاد دەکرد، لە ڕێگەی بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی، خێرخوازی، و ھاوپشتییەوە، بەبێ پەنابردنە بەر دەستکاریکردنەکانی دێماگۆگی، باوکسالاری و بێڕەوشتی (خۆبەزلزانی). : ١٦٩

کۆمەڵناس فرانک فورێدی وتی کە "ڕۆشنبیران بەپێی ئەو کارانەی کە دەیکەن پێناسە ناکرێن، بەڵکو بەو شێوازەی کە تێیدا ھەڵسوکەوت دەکەن، ئەو شێوەیەی کە خۆیانی پێ دەبینن، و ئەو بەھایانەی کە پشتیوانییان لێدەکەن.

بەپێی تۆماس سۆوێڵ، وەک زاراوەیەکی وەسفی بۆ کەس، کەسایەتی، و پیشە، وشەی ڕۆشنبیر سێ تایبەتمەندی دیاری دەکات:

1. خوێندەوار؛ زانایی بۆ پەرەپێدانی تیۆرییەکان؛
2. بەرھەمدار؛ سەرمایەی کولتووری لە بوارەکانی فەلسەفە، ڕەخنەی ئەدەبی، و کۆمەڵناسی، یاسا، پزیشکی، و زانست، و ھتد. دروست دەکات؛ و
3. ھونەری؛ ھونەر لە ئەدەب، مۆسیقا، نیگارکێشی، پەیکەرتاشی، و ھتد. دروست دەکات.

بەکارھێنانە مێژوویییەکان

لە زمانی لاتینیدا، لایەنی کەم لە سەرەتای ئیمپراتۆرییەتی کارۆلینجییەوە، ڕۆشنبیران دەکرا پێیان بوترێت litterati-ئەدیبان، زاراوەیەک کە ھەندێکجار ئەمڕۆش بەکاردێت.

وشەی ڕۆشنبیر لە کتێبی پیرۆزی ھیندی مەھاباراتادا لە کۆبوونەوەی کچانی دراوپادیدا دەبینرێتەوە. دەستبەجێ دوای ئەوەی ئارجونا و ڕاجا-ماھاراجاکان (پاشا-ئیمپراتۆرەکان) ھاتنە کۆبوونەوەکە، نیپونا بوودیجیبینا (ڕۆشنبیرانی کامڵ) لە کۆبوونەوەکەدا دەرکەوتن.

لە چین لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتدا لە ساڵی ٢٠٦ی پێش زایین تا ١٩١٢ی زایینی، ڕۆشنبیران بریتی بوون لە کاربەدەستانی زانا ("بەڕێزانی زانا")، کە خزمەتگوزاری شارستانی بوون و لەلایەن ئیمپراتۆری چینەوە دامەزرابوون بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکانی حوکمڕانیی ڕۆژانە. ئەم جۆرە خزمەتگوزارە شارستانیانە بڕوانامەی ئەکادیمییان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی ئیمپراتۆرییەوە بەدەست دەھێنا، و زۆرجاریش خۆشنووسی کارامە یان فەیلەسوفی کۆنفیوشیی بوون. مێژوونووس وینگ-تسیت چان دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە:

«بە گشتی، تۆماری ئەم بەڕێزانە زانایە تۆمارێکی شایستە بووە. ئەوەندە باش بووە کە لە ئەورووپای سەدەی ١٨دا ستایش و لاسایی کراوەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، کێشەیەکی گەورەی بۆ چین دروست کردووە لە گواستنەوەیاندا لە حکوومەتی پیاوانەوە بۆ حکوومەتی یاسا، و تێبینییە کەسییەکان لە حکوومەتی چیندا نەفرەتێک بووە. ٢٢»

لە کۆریای جۆسۆندا (١٣٩٢–١٩١٠)، ڕۆشنبیران بریتی بوون لە ئەدیبان، کە دەیزانی بخوێننەوە و بنووسن، و وەک چۆنگێن ("خەڵکی ناوەند") دیاریکرابوون، بەپێی سیستەمی کۆنفیوشی. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، ئەوان چینی بۆرژوازیی بچووکیان پێکدەھێنا، کە لە بیرۆکراتەکانی زانا (زانا، پیشەوەر، و تەکنیککار) پێکھاتبوون و حوکمڕانیی بنەماڵەی جۆسۆنیان بەڕێوەدەبرد. ٧٣–٤

ڕەخنە

ئابووریناس میڵتۆن فریدمان ڕۆشنبیران و چینی بازرگانی وەک دەستوەردان لە سەرمایەداریدا دەستنیشان کرد.

فەیلەسوفی فەرەنسی ژان-پۆل سارتەر تێبینی کردووە کە «ڕۆشنبیر کەسێکە کە دەست لە شتێک وەردەدات کە پەیوەندی بەوەوە نییە». : ٥٨٨–٩

نۆوام چۆمسکی ئەو بۆچوونەی دەربڕیوە کە «ڕۆشنبیران پسپۆڕن لە ناوزڕاندندا، ئەوان لە بنەڕەتدا کۆمیساری سیاسین، ئەوان بەڕێوەبەری ئایدیۆلۆژین، ئەوانەی کە ھەرە زۆر لەلایەن نەیارانەوە ھەڕەشەیان لێدەکرێت.» لە وتارەکەیدا لە ساڵی ١٩٦٧ بە ناوی «بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیران»، چۆمسکی شیکاریی کولتووری ڕۆشنبیری لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەکات، و دەڵێت کە تا ڕادەیەکی زۆر ملکەچی دەسەڵاتە. ئەو بەتایبەتی ڕەخنە لە زانایانی کۆمەڵایەتی و تەکنۆکراتەکان دەگرێت، کە پاساوێکی نیمچە-زانستی بۆ تاوانەکانی دەوڵەت دابین دەکەن.

لە "چاوپێکەوتنێک لەگەڵ میڵتن فریدمان" (١٩٧٤)، ئابوریناسی ئەمریکی میڵتن فریدمان وتی کە بازرگانان و ڕۆشنبیران دوژمنی سەرمایەدارین: زۆربەی ڕۆشنبیران باوەڕیان بە سۆسیالیزم ھەبوو لەکاتێکدا بازرگانان چاوەڕوانی ئیمتیازاتی ئابووری بوون. لە وتارەکەیدا "بۆچی ڕۆشنبیران دژی سەرمایەدارین؟" (١٩٩٨)، فەیلەسوفی لیبێرتاریانی ئەمریکی ڕۆبێرت نۆزیک لە پەیمانگای کەیتۆدا دەڵێت کە ڕۆشنبیران دەبنە چەپڕەوی تاڵ کام چونکە کارە فیکرییە باڵاکانیان، کە لە قوتابخانە و زانکۆدا زۆر پاداشت دەدرانەوە، لە بازاڕی ئابووریی سەرمایەداریدا کەم نرخ و کەم مووچەن. بەم شێوەیە، ڕۆشنبیران دژی سەرمایەداری دەبنەوە سەرەڕای ئەوەی کە لە کەسی ئاسایی زیاتر پێگەی کۆمەڵایەتی-ئابوورییان ھەیە.

ئابوریناسی کۆنەپارێز تۆماس سۆوێڵ لە کتێبەکەیدا ڕۆشنبیران و کۆمەڵگا (٢٠١٠) نووسیویەتی کە ڕۆشنبیران، کە بەرھەمھێنەری زانیارین، نەک کاڵای ماددی، مەیلیان ھەیە لە دەرەوەی بوارەکانی پسپۆڕیی خۆیان قسە بکەن، و لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕوانی سوودی کۆمەڵایەتی و پیشەیی دەکەن لەو کاریگەرییەی کە لە ھەبوونی پسپۆڕیی پیشەیییەوە بەدەستیان ھێناوە. بە بەراورد لەگەڵ پیشەکانی تردا، ڕۆشنبیرانی گشتی لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە دەرئەنجامە نەرێنی و چاوەڕواننەکراوەکانی سیاسەتی گشتی کە لە بیرۆکەکانیانەوە سەرچاوەی گرتووە، دابڕاون. سۆوێڵ نموونەی بێرتراند ڕەسڵ (١٨٧٢–١٩٧٠) دەھێنێتەوە، کە ئامۆژگاری حکوومەتی بەریتانیای کرد دژی چەکدارکردنەوەی نیشتمانی لە ساڵانی پێش جەنگی جیھانیی دووەم. ٢١٨–٢٧٦