بۆ ناوەڕۆک بازبدە

بۆتولیزم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
بۆتولیزم (Botulism)
(وێنەی منداڵێکی تووشبوو بە بۆتولیزم)
خوێندنەوە
تایبەتمەندینەخۆشییە گوازراوەکان، زانستی هەرس و جگەر
نیشانەکانلاوازی، کێشەی بینین، هەستکردن بە ماندوێتی، کێشە لە قسەکردندا
ئاڵۆزییەکانلەکارکەوتنی کۆئەندامی هەناسە
دەستپێکردنی ئاسایی١٢ بۆ ٧٢ کاتژمێر
ماوەگۆڕاوە
جۆرەکانگواستراوە بە خۆراک، برین، منداڵی ساوا، ژەهراویبوونی ڕیخۆڵەیی پێگەیشتووان، هەڵمژین، بەهۆی چارەسەری پزیشکییەوە (iatrogenic) [١]
ھۆکارەکانبەکتریای (Clostridium botulinum)
Risk factorsخۆراکی بە هەڵە قوتووکراو، پارێزراو یان ترشێنراو؛ بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر بە دەرزی (بۆ نموونە، هێرۆینی ڕەشی لینج)؛ خواردنی هەنگوین لە منداڵانی خوار تەمەن ١ ساڵ؛ برینی پیسبوو؛ دەرزی لێدانی ژەهری بۆتولینۆم بە بڕی زۆر بۆ مەبەستی جوانکاری/چارەسەری [٢]
ڕێگای دەستنیشانکردندۆزینەوەی بەکتریاکە یان ژەهرەکەی
دەستنیشانکردنی جیاوازمیاسینیا گراڤیس (Myasthenia gravis)، کۆنیشانەی گیلین-بارێ (Guillain–Barré syndrome)، ڕەقبوونی لاتێرالی ئەمایۆترۆفیک (ALS)، کۆنیشانەی لامبێرت ئیاتۆن (Lambert Eaton syndrome)
ڕێگەگرتنئامادەکردنی دروستی خۆراک، نەدانی هەنگوین بە منداڵانی خوار تەمەن یەک ساڵ
چارەسەرکردندژەژەهر (Antitoxin)، دژەبکتریا (antibiotics)، ئامێری هەناسەدانی دەستکرد
Prognosisنزیکەی ٧.٥٪ مەترسیی مردن
ڕوودانەوەلە جیهاندا: نزیکەی ١,٠٠٠ حاڵەتی ڕاپۆرتکراو لە ساڵێکدا؛ ئەمریکا: ٢٧٣ حاڵەت لە ساڵی ٢٠٢١ [٣][٤]
مردنەکانڕێژەی مردنی جیهانی ٥-١٠٪ (نزیکەی ٥٠-١٠٠ مردن ساڵانە)[٥]

بۆتولیزم نەخۆشییەکی دەگمەن و ئەگەری هەیە کوشندە بێت، کە بەهۆی ژەهری بۆتولینۆمەوە (کە بەگشتی بە بۆتۆکس ناسراوە) دروست دەبێت، کە لەلایەن بەکتریای (Clostridium botulinum)ەوە بەرهەم دەهێنرێت. نەخۆشییەکە بە لاوازی، لێڵبوونی بینایی، ماندوێتی، و کێشە لە قسەکردندا دەست پێدەکات. پاشان لەوانەیە لاوازیی قۆڵەکان، ماسولکەکانی سنگ، و قاچەکانی بەدوادا بێت. هەروەها ڕشانەوە، ئاوسانی سک، و سکچوون لەوانەیە ڕووبدەن. بەگشتی نەخۆشییەکە کاریگەری لەسەر هۆشیاری نییە و نابێتە هۆی تا.

بۆتولیزم دەکرێت بە چەند ڕێگەیەک ڕووبدات. ئەو سپۆرانەی بەکتریاکە (Bacterial spores) کە دەبنە هۆی نەخۆشییەکە لە خاک و ئاودا زۆر باون و زۆر بەرگەگرن. ئەوان ژەهری بۆتولینۆم بەرهەم دەهێنن کاتێک بەر ئاستی کەمی ئۆکسجین و پلەی گەرمیی دیاریکراو دەکەون. بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک کاتێک ڕوودەدات کە ئەو خۆراکە بخورێت کە ژەهرەکەی تێدایە. بەڵام بۆتولیزمی منداڵی ساوا کاتێک ڕوودەدات کە بەکتریاکە لە ناو ڕیخۆڵەکاندا گەشە دەکات و ژەهرەکە دەردەدات. ئەمە بەزۆری تەنها لە منداڵانی خوار تەمەن یەک ساڵدا ڕوودەدات، چونکە میکانیزمە پارێزەرەکان دژی گەشەکردنی بەکتریاکە دوای ئەو تەمەنە گەشە دەکەن. بۆتولیزمی برین زۆرترین جار لە نێو ئەو کەسانەدا دەدۆزرێتەوە کە ماددەی هۆشبەر بە دەرزی بەکاردەهێنن. لەم دۆخەدا، سپۆرەکان دەچنە ناو برینێکەوە، و لە نەبوونی ئۆکسجیندا، ژەهرەکە دەردەدەن. نەخۆشییەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان مرۆڤەکاندا ناگوازرێتەوە. دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە پشتڕاست دەکرێتەوە بە دۆزینەوەی ژەهرەکە یان بەکتریاکە لە کەسی گومانلێکراودا.

خۆپاراستن بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی ئامادەکردنی دروستی خۆراکەوە دەبێت. ژەهرەکە، هەرچەندە سپۆرەکانیش نا، لەناو دەچێت بە گەرمکردنی بۆ زیاتر لە ٨٥ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج خولەک. سپۆرەکانی کلۆستریدیۆم دەکرێت لەناو ببرێن لە ئۆتۆکلەیڤێکدا (autoclave) بە گەرمیی شێدار (١٢٠ پلەی سیلیزی بۆ لایەنی کەم ١٥ خولەک) یان گەرمیی وشک (١٦٠ پلەی سیلیزی بۆ ٢ کاتژمێر) یان لە ڕێگەی تیشکدانەوە. سپۆرەکانی قەدە بەکتریایەکانی (strains) گرووپی یەکەم لەکار دەخرێن بە گەرمکردنیان لە ١٢١ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی ٣ خولەک لە کاتی قوتووکردنی بازرگانیدا. سپۆرەکانی قەدە بەکتریایەکانی گرووپی دووەم کەمتر بەرگەی گەرمی دەگرن، و زۆرجار زیانیان پێدەگات بە گەرمکردنی ٩٠ پلەی سیلیزی بۆ ١٠ خولەک، ٨٥ پلەی سیلیزی بۆ ٥٢ خولەک، یان ٨٠ پلەی سیلیزی بۆ ٢٧٠ خولەک؛ بەڵام لەوانەیە ئەم چارەسەرانە بۆ هەندێک خۆراک بەس نەبن. [٦] هەنگوین دەکرێت زیندەوەرەکەی تێدا بێت، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش نابێت هەنگوین بدرێت بە منداڵانی خوار تەمەن ١٢ مانگ. چارەسەرکردن بە دژەژەهر دەبێت. لەو کەسانەی کە توانای هەناسەدانی خۆیان لەدەست دەدەن، ئامێری هەناسەدانی دەستکرد (Mechanical ventilation) لەوانەیە بۆ چەندین مانگ پێویست بێت. دەکرێت دژەبکتریا بەکاربهێنرێت بۆ بۆتولیزمی برین. مردن لە ٥ بۆ ١٠٪ی تووشبوواندا ڕوودەدات. هەروەها بۆتولیزم کاریگەری لەسەر چەندین ئاژەڵی تریش هەیە. وشەکە لە وشەی لاتینی botulusەوە هاتووە، کە بە واتای 'سۆسج' دێت.

نیشانە و کۆنیشانەکان

[دەستکاری]

لاوازیی ماسولکەی بۆتولیزم بە شێوەیەکی تایبەت لەو ماسولکانەوە دەست پێدەکات کە لەلایەن دەمارەکانی کەللەسەرەوە (cranial nerves) خۆراک دەدرێن—گرووپێک لە دوانزە دەمار کە کۆنترۆڵی جووڵەی چاوەکان، ماسولکەکانی دەموچاو و ئەو ماسولکانە دەکەن کە کۆنترۆڵی جوین و قوتدان دەکەن. بۆیە دەکرێت بینینی دووانە، شۆڕبوونەوەی هەردوو پێڵووی چاو، لەدەستدانی دەربڕینی دەموچاو و کێشەی قوتدان ڕووبدەن. جگە لە کاریگەری لەسەر ماسولکە خۆویستەکان، دەتوانێت ببێتە هۆی تێکچوون لە کۆئەندامی دەماری خۆویستیشدا (autonomic nervous system). ئەمە هەستی پێدەکرێت بە وشکبوونی دەم و قوڕگ (بەهۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی لیک)، دابەزینی پەستانی خوێن لە کاتی وەستاندا (postural hypotension)، کە دەبێتە هۆی سەرگێژخواردن و مەترسیی لەهۆشخۆچوون، و لە کۆتاییدا قەبزی (بەهۆی کەمبوونەوەی جووڵەی بەرەوپێشی پێکهاتەکانی ڕیخۆڵە). [٧] هەندێک لە ژەهرەکان (B و E) دەبنە هۆی دڵتێکەڵهاتن، ڕشانەوە، [٧] و کێشە لە قسەکردندا. پاشان لاوازییەکە بڵاودەبێتەوە بۆ قۆڵەکان (لە شانەکانەوە دەست پێدەکات و بەرەو پێشوو-قۆڵ دەچێت) و قاچەکان (دیسانەوە لە ڕانەکانەوە بۆ خوارەوە بەرەو پێیەکان). [٧]

بۆتولیزمی سەخت دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی جووڵەی ماسولکەکانی هەناسەدان، و بەم شێوەیە کێشە دروست دەکات لە ئاڵوگۆڕی گازەکاندا. ئەمە دەکرێت هەستی پێبکرێت وەک تەنگەنەفەسی (dyspnea)، بەڵام کاتێک سەخت دەبێت دەتوانێت ببێتە هۆی لەکارکەوتنی کۆئەندامی هەناسە، بەهۆی کۆبوونەوەی دوانۆکسیدی کاربۆنی هەناسەنەدراو و دەرەنجامی کاریگەرییە خاوکەرەوەکەی لەسەر مێشک. ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی تێکچوونی هەناسەدان و مردن ئەگەر چارەسەر نەکرێت. [٧]

پزیشکە کلینیکییەکان زۆرجار نیشانەکانی بۆتولیزم لە چوارچێوەی سێینەیەکی کلاسیکیدا دەبینن: ئیفلیجیی بولبار (bulbar palsy) و ئیفلیجیی بەرەوخوار، نەبوونی تا، و هەست و دۆخی دەروونیی ڕوون (clear sensorium). [٨]

بۆتولیزمی منداڵی ساوا

[دەستکاری]
منداڵێکی ساوا کە بۆتولیزمی هەیە. هەرچەندە خەوتوو نییە یان سڕنەکراوە، بەڵام ناتوانێت چاوەکانی بکاتەوە یان بجووڵێت؛ هەروەها گریانێکی لاوازی هەیە.

بۆتولیزمی منداڵی ساوا (کە هەروەها بە کۆنیشانەی منداڵی سست ناسراوە - floppy baby syndrome) بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٦ دەستنیشان کرا، و باوترین جۆری بۆتولیزمە لە ئەمریکا. منداڵانی ساوا هەستیارن بۆ بۆتولیزمی منداڵی ساوا لە ساڵی یەکەمی ژیانیاندا، کە زیاتر لە ٩٠٪ی حاڵەتەکان لە منداڵانی خوار شەش مانگیدا ڕوودەدەن. [٩] بۆتولیزمی منداڵی ساوا لە ئەنجامی قوتدانی سپۆرەکانی C. botulinum و دواتر نیشتەجێبوونیان لە ڕیخۆڵە باریکەدا دروست دەبێت. ڕیخۆڵەی منداڵی ساوا لەوانەیە ببێتە نیشتەجێگەی بەکتریاکە کاتێک پێکهاتەی مایکرۆفلۆرای ڕیخۆڵە (فلۆرای ئاسایی) بەس نییە بۆ ئەوەی بە کێبڕکێ ڕێگری لە گەشەکردنی C. botulinum بکات و ئاستەکانی ترشەڵۆکی زراو (کە بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە گەشەی کلۆستریدیۆم دەکەن) کەمترن بە بەراورد بە قۆناغەکانی دواتری ژیان. [١٠]

گەشەکردنی سپۆرەکان ژەهری بۆتولینۆم دەردەدات، کە پاشان هەڵدەمژرێتە ناو سووڕی خوێن و بە سەرتاسەری جەستەدا بڵاودەبێتەوە، کە دەبێتە هۆی ئیفلیجی لە ڕێگەی بلۆککردنی دەردانی ئەسیتایلکۆلین (acetylcholine) لە یەکگرتنی دەمارە-ماسولکەییدا (neuromuscular junction). نیشانە باوەکانی بۆتولیزمی منداڵی ساوا بریتین لە قەبزی، بێهێزی، لاوازی، کێشە لە شیرخواردندا، و گۆڕانی دەنگی گریان، کە زۆرجار بەرەوپێش دەچێت بۆ ئیفلیجییەکی شلی بەرەوخواری تەواوەتی. هەرچەندە قەبزی بەزۆری یەکەم نیشانەی بۆتولیزمی منداڵی ساوایە، بەڵام زۆرجار پشتگوێ دەخرێت.[11] [١١]

هەنگوین سەرچاوەیەکی خۆراکیی ناسراوە بۆ سپۆرەکانی C. botulinum و پەیوەست کراوە بە بۆتولیزمی منداڵی ساوایەوە. لەبەر ئەم هۆکارە، هەنگوین پێشنیار ناکرێت بۆ منداڵانی خوار تەمەن یەک ساڵ. [١٠] بەڵام، بڕوا وایە زۆربەی حاڵەتەکانی بۆتولیزمی منداڵی ساوا بەهۆی وەرگرتنی سپۆرەکانەوە بێت لە ژینگەی سروشتییەوە. بەکتریای Clostridium botulinum بەکتریایەکی باوە کە لە ناو خاکدا دەژی. دەرکەوتووە کە زۆرێک لە نەخۆشەکانی بۆتولیزمی منداڵی ساوا لە نزیک شوێنی بیناسازی یان ناوچەیەک دەژین کە خاکی تێدا تێکدراوە. [١٢]

بۆتولیزمی منداڵی ساوا لە ٤٩ لە کۆی ٥٠ ویلایەتی ئەمریکادا (هەموویان جگە لە ڕۆد ئایلەند) ڕاپۆرت کراوە، [٩] و حاڵەتەکان لە ٢٦ وڵات و پێنج کیشوەردا دەستنیشان کراون. [١٣]

ئاڵۆزکارییەکان

[دەستکاری]

کاتێک لە کاتی خۆیدا چارەسەر دەکرێت، تێگەیشتن وایە کە بۆتولیزمی منداڵی ساوا هیچ کاریگەرییەکی لاوەکیی درێژخایەنی نییە. [١٤]

بۆتولیزم دەتوانێت ببێتە هۆی مردن بەهۆی لەکارکەوتنی کۆئەندامی هەناسەوە. بەڵام، لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا، ڕێژەی ئەو نەخۆشانەی بە بۆتولیزم دەمرن لە نزیکەی ٥٠٪ەوە دابەزیوە بۆ ٧٪ بەهۆی باشتربوونی چاودێریی پاڵپشتیکەرەوە. نەخۆشێکی تووشبوو بە بۆتولیزمی سەخت لەوانەیە پێویستی بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد (پاڵپشتیی هەناسەدان لە ڕێگەی ئامێری ڤێنتیلەیتەرەوە) هەروەها چاودێریی پزیشکی و پەرستاریی چڕ هەبێت، هەندێک جار بۆ چەندین مانگ. کەسەکە لەوانەیە پێویستی بە چارەسەری چاکسازی (rehabilitation) هەبێت دوای جێهێشتنی نەخۆشخانە. [١٥] زۆرێک لە نەخۆشەکان تەنانەت دوای چارەسەریش تووشی ماندوێتیی بەردەوام و کێشەی هەناسەدان دەبن. [١٦]

هۆکار

[دەستکاری]
وێنەیەکی مایکرۆسکۆپیی بەکتریای Clostridium botulinum.

بەکتریای Clostridium botulinum بەکتریایەکی بێ-ئۆکسجین (anaerobic)، گرام-پۆزەتیڤ، و دروستکەری سپۆرە بە شێوەی چیلکەیی (rod). ژەهری بۆتولینۆم یەکێکە لە بەهێزترین ژەهرە ناسراوەکان: نزیکەی یەک مایکرۆگرام کوشندەیە بۆ مرۆڤ کاتێک هەڵدەمژرێت. [١٧]​​​​​ کاردەکات لە ڕێگەی بلۆککردنی فرمانی دەمارەکان (neuromuscular blockade) لە ڕێگەی ڕێگریکردن لە دەردانی دەمارەگوێزەرەوەی وروژێنەر (excitatory neurotransmitter) بە ناوی ئەسیتایلکۆلین لە پەردەی پێش-سایناپسی (presynaptic) یەکگرتنە دەمارە-ماسولکەییەکان لە کۆئەندامی دەماری جەستەییدا (somatic nervous system). ئەمە دەبێتە هۆی ئیفلیجی. بۆتولیزمی پێشکەوتوو دەتوانێت ببێتە هۆی لەکارکەوتنی کۆئەندامی هەناسە لە ڕێگەی ئیفلیجکردنی ماسولکەکانی سنگ؛ ئەمە دەتوانێت بەرەوپێش بچێت بۆ وەستانی هەناسەدان. [١٨] سەرەڕای ئەوەش، دەردانی ئەسیتایلکۆلین لە پەردە پێش-سایناپسییەکانی سایناپسە دەمارییە مۆسکارینییەکاندا (muscarinic) بلۆک دەکرێت. ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی کۆمەڵێک نیشانە و دەرکەوتەی کۆئەندامی دەماری خۆویست کە لە سەرەوە وەسف کراون. [ وەرگێڕان پێویستە ]

لە هەموو حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە بەهۆی ژەهری بۆتولینۆمەوە دروست دەبێت، کە بەکتریای C. botulinum لە بارودۆخی بێ-ئۆکسجیندا بەرهەمی دەهێنێت، نەک بەهۆی خودی بەکتریاکەوە. شێوازی زیانگەیشتنەکە ڕوودەدات چونکە ژەهرەکە سەرەتا کاریگەری دەکاتە سەر ئەو دەمارانەی کە بە فرێکوێنسییەکی بەرزتر کاردەکەن (depolarize دەکەن). [١٩]

میکانیزمەکانی چوونە ناو جەستەی مرۆڤ بۆ ژەهری بۆتولینۆم لە خوارەوە وەسف کراون. [ وەرگێڕان پێویستە ]

داگیرکردنی ڕیخۆڵەدا

[دەستکاری]

باوترین جۆر لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا بۆتولیزمی منداڵی ساوایە. ئەمە لەو منداڵە ساوایانەدا ڕوودەدات کە لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ژیانیاندا بەکتریاکە لە ڕیخۆڵە باریکەیاندا نیشتەجێ دەبێت. پاشان بەکتریاکە ژەهرەکە بەرهەم دەهێنێت، کە هەڵدەمژرێتە ناو سووڕی خوێنەوە. خواردنی هەنگوین لە ماوەی ساڵی یەکەمی ژیاندا وەک هۆکارێکی مەترسی بۆ بۆتولیزمی منداڵی ساوا دەستنیشان کراوە؛ کە هۆکارە لە یەک لەسەر پێنجی هەموو حاڵەتەکاندا. [٧] فۆرمی پێگەیشتووانی بۆتولیزمی منداڵی ساوا پێی دەوترێت ژەهراویبوونی ڕیخۆڵەیی پێگەیشتووان (adult intestinal toxemia)، کە زۆر دەگمەنە. [٧]

خۆراک

[دەستکاری]

باوترین هۆکاری بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک بریتییە لەو ژەهرەی کە لەلایەن بەکتریاکەوە بەرهەم دەهێنرێت لە ناو قوتووی ئەو خۆراکانەی کە بە شێوەیەکی نادروست پارێزراون. ماسییەک کە لە خولاو (برین - brine)دا هەڵگیرابێت بەبێ ڕێژەی خوێ یان ترشێتیی پێویست کە ترشی ئەسیتیکی تێدابێت لەگەڵ ئاستی بەرزی سۆدیۆم، هەروەها ماسیی دووکەڵدراو کە لە پلەی گەرمیی زۆر بەرزدا هەڵگیرابێت، مەترسی دروست دەکات، هەروەک چۆن خۆراکی بە هەڵە قوتووکراویش مەترسییە. [٢٠]

بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک لە ئەنجامی خۆراکی پیسبوو دروست دەبێت کە تێیدا سپۆرەکانی C. botulinum ڕێگەیان پێدراوە بڕوێن لە بارودۆخێکی کەم-ئۆکسجیندا. ئەمە بەزۆری لە ماددە خۆراکییە قوتووکراوەکانی ماڵەوە کە بە هەڵە ئامادەکراون و خواردنە ترشێنراوەکاندا ڕوودەدات کە خوێ یان ترشێتیی پێویستیان تێدا نییە. [٢١] لەبەر ئەوەی زۆرجار چەندین کەس لە هەمان سەرچاوەوە خۆراک دەخۆن، باوە کە زیاتر لە کەسێک لە یەک کاتدا تووش ببن. نیشانەکان بەزۆری ١٢-٣٦ کاتژمێر دوای خواردن دەردەکەون، بەڵام دەکرێت لە نێوان ٦ کاتژمێر بۆ ١٠ ڕۆژیشدا دەربکەون. [٢٢]

هیچ ماوەیەکی کشانەوە (withdrawal periods) دیاری نەکراوە بۆ ئەو مانگایانەی تووشی بۆتولیزم دەبن. ئەو مانگا شیردەرانەی کە بە بڕی جیاواز لە ژەهری بۆتولینۆمی C کوتراون، نەبوونەتە هۆی دەرکەوتنی نیورۆتۆکسینی بۆتولینۆم لەو شیرەی کە بەرهەمی دەهێنن. [٢٣] بە بەکارهێنانی پشکنینی زیندەیی مشک (mouse bioassays) و پشکنینەکانی immunostick ELISA، ژەهری بۆتولینۆم لە خوێنی تەواو و سێرومدا دۆزرایەوە بەڵام نەک لە نموونەی شیردا، کە پێشنیاری ئەوە دەکات ژەهری بۆتولینۆمی جۆری C ناچێتە ناو شیرەوە بە خەستییەکی دیاریکراو. [٢٤] چێشتلێنان و پاستۆریزەکردن ژەهری بۆتولینۆم تێکدەشکێنن بەڵام مەرج نییە سپۆرەکان لەناو ببن. سپۆرەکان یان ژەهرەکانی بۆتولینۆم دەتوانن لە ژینگەوە ڕێگەی خۆیان بدۆزنەوە بۆ ناو زنجیرەی بەرهەمهێنانی شیرەمەنی. [٢٥] سەرەڕای مەترسیی کەمی پیسبوونی شیر و گۆشت، پێدەچێت پرۆتۆکۆڵی حاڵەتە کوشندەکانی بۆتولیزمی مانگا بریتی بێت لە سووتاندنی لاشەکان و ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی هەر شیرێکی ئەگەری پیسبوو بۆ بەکاربردنی مرۆڤ. هەروەها ئامۆژگاری دەکرێت کە شیری خاوی مانگا تووشبووەکان نەخورێتەوە لەلایەن مرۆڤەوە یان نەدرێت بە گوێرەکەکان. [٢٦]

چەندین ڕاپۆرت هەبوون لەسەر بۆتولیزم بەهۆی شەرابی پرونۆوە کە لە پاشماوەی خۆراک لە زیندان دروست دەکرێت. [٢٧] [٢٨] [٢٩] لە زیندانێکی میسیسیپی لە ساڵی ٢٠١٦دا، زیندانییەکان بە شێوەیەکی نایاسایی کحولیان دروستکرد کە بووە هۆی ٣١ حاڵەتی بۆتولیزم. ئەو لێکۆڵینەوەیە توێژینەوەییەی کە لەسەر ئەم حاڵەتانە کرا دەریخست کە نیشانەکانی بۆتولیزمی سووک هاوتا بوون لەگەڵ نیشانەکانی بۆتولیزمی سەخت، هەرچەندە ئاکامەکان و بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە جیاواز بوون. [٣٠]

برین

[دەستکاری]

بۆتولیزمی برین لە ئەنجامی پیسبوونی برینێکەوە بە بەکتریاکان دروست دەبێت، کە دواتر ژەهرەکە دەردەدەنە ناو سووڕی خوێنەوە. ئەمە لە ساڵانی ١٩٩٠ەکانەوە لە نێو بەکارهێنەرانی ماددە هۆشبەرە ناوخوێنبەرەکاندا باوتر بووە، بەتایبەتی ئەو کەسانەی هێرۆینی ڕەشی لینج بەکاردەهێنن و ئەوانەی هێرۆین لە ژێر پێست دەدەن لەبری ناو دەمارەکان. [٧] بۆتولیزمی برین هەروەها دەتوانێت لە برینێکی بچووکەوە بێت کە بە باشی پاک نەکراوەتەوە؛ پێست بەسەر برینەکەدا گەشە دەکات و بەمجۆرە سپۆرەکە لە ژینگەیەکی بێ-ئۆکسجیندا گیر دەخات و بۆتولیزم دروست دەکات. یەکێک لە نموونەکان کەسێک بوو کە لە کاتی بەکارهێنانی ئامێری بڕینی گژوگیادا قولەپێی بڕیبوو؛ لە کاتێکدا برینەکە چاک دەبووەوە، پارچەیەک گیای و تەنۆلکەیەکی خاکی لە ژێر پێستەکەدا گیرخست کە بووە هۆی بۆتولیزمێکی سەخت کە پێویستی بە خەواندن لە نەخۆشخانە و چاکسازیی هەبوو بۆ چەندین مانگ. بۆتولیزمی برین ٢٩٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت. [ وەرگێڕان پێویستە ]

هەڵمژین

[دەستکاری]

حاڵەتی دەگمەنی بۆتولیزم دۆزراوەتەوە دوای هەڵمژینی لەلایەن فەرمانبەرانی تاقیگەوە. [٣١]

بە دەرزی (بۆتولیزمی ئایاترۆجینیک - iatrogenic botulism)

[دەستکاری]

نیشانەکانی بۆتولیزم لەوانەیە لە دوور لە شوێنی لێدانی دەرزی ژەهری بۆتولینۆم دەربکەون. [٣٢] ئەمە لەوانەیە لەدەستدانی هێز، لێڵبوونی بینایی، گۆڕانی دەنگ، یان کێشەی هەناسەدان لەخۆ بگرێت کە دەتوانێت ببێتە هۆی مردن. [٣٢] دەستپێکردنی نیشانەکان دەکرێت چەند کاتژمێرێک بۆ چەند هەفتەیەک بێت دوای لێدانی دەرزییەکە. [٣٢] ئەمە بەگشتی تەنها کاتێک ڕوودەدات کە هێزێکی نەگونجاوی ژەهری بۆتولینۆم بۆ مەبەستی جوانکاری بەکاربهێنرێت یان بەهۆی ئەو ژەمە گەورانەی کە بۆ چارەسەری تێکچوونەکانی جووڵە بەکاردەهێنرێن. [٧] بەڵام، حاڵەت هەیە کە بەکارهێنانی ژەهری بۆتولینۆم لەدەرەوەی ڕێنماییە پەسەندکراوەکان (off-label use) بووەتە هۆی بۆتولیزمی سەخت و مردن. [٣٣] دوای پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨، دەزگای خۆراک و دەرمانی ئەمریکی (FDA) ئەم نیگەرانییانەی وەک هۆشدارییەکی چوارچێوەدار (boxed warning) زیاد کرد. [٣٤] هەوڵێکی نێودەوڵەتیی بنەڕەتی بە سەرۆکایەتی (NeverTox) بۆ کۆکردنەوەی ئەو کەسانەی ئەزموونی ژەهراویبوونی بۆتولیزمی ئایاترۆجینیکی (IBP)یان کردووە و پێشکەشکردنی پەروەردە و پاڵپشتی سۆزداری، خزمەتی ٣٩,٠٠٠ کەس دەکات لە ڕێگەی گرووپێکی فەیسبووکەوە کە پێیان وایە بەدەست کاریگەرییە لاوەکییەکانی دەرزییەکانی ژەهری بۆتولینۆمەوە دەناڵێنن. [٣٥]

داوا یاساییەکان سەبارەت بە بۆتولیزم دژی کۆمپانیا دەرمانسازییەکان

[دەستکاری]

پێش دانانی هۆشدارییە چوارچێوەدارەکان کە تێبینییەکی لەخۆدەگرت کە دەرزییەکانی ژەهری بۆتولینۆم دەتوانن ببنە هۆی بۆتولیزم، زنجیرەیەک داواکاری یاسایی دژی ئەو کۆمپانیا دەرمانسازییانە هەبوون کە ژەهری بۆتولینۆمی شیاوی دەرزی لێدانیان بەرهەم دەهێنا. ژنی بەرهەمهێنەرێکی هۆلیوود داوایەکی یاسایی تۆمارکرد دوای ئەوەی تووشی کاریگەرییە لاوەکییە پەکخەرەکان بوو لە ئەنجامی چارەسەری شەقیقە. [٣٦] داوایەکی یاسایی بەناوی کوڕێکی تەمەن ٣ ساڵانەوە کە بە شێوەیەکی هەمیشەیی کەمئەندام ببوو بەهۆی دەرزییەکی ژەهری بۆتولینۆمەوە، لە دادگا یەکلایی کرایەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا. [٣٧] خێزانی کوڕێکی تەمەن ٧ ساڵان کە بە دەرزیی ژەهری بۆتولینۆم بۆ گرژبوونی قاچی چارەسەر کرابوو، داوایەکی یاساییان تۆمارکرد دوای ئەوەی کوڕەکە خەریک بوو بمرێت. [٣٨] چەندین خێزانی ئەو کەسانەی مردن دوای چارەسەر بە دەرزیی ژەهری بۆتولینۆم داواکاری یاساییان تۆمارکرد. [٣٩] [٤٠] [٤١] [٤٢] یەکێک لە داواکارییە یاساییەکان سەرکەوتنی بۆ سکاڵاکارەکە بەدەستهێنا کە بڕی ١٥ ملیۆن دۆلاری وەک قەرەبوو پێدرا؛ سکاڵاکارەکە پزیشکێک بوو کە لەلایەن سێزدە پزیشکی دەمار لە پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستی (NIH) بۆتولیزمی تێدا دەستنیشان کرابوو. [٤٣] ڤیدیۆی گەواهی ئەو دادگاییکردنە وتەی بەڕێوەبەرێکی باڵای دەرمانسازی دەگوازێتەوە کە دەڵێت "بۆتۆکس نابێتە هۆی بۆتولیزم." [٤٤]

میکانیزم

[دەستکاری]

ژەهرەکە بریتییە لە پرۆتینی ژەهری بۆتولینۆم کە لە بارودۆخی بێ-ئۆکسجیندا (کاتێک ئۆکسجین بوونی نییە) [٤٥] لەلایەن بەکتریای Clostridium botulinumەوە بەرهەم دەهێنرێت. [٤٦]

بەکتریای Clostridium botulinum درێژکۆڵە (bacillus) گەورەی گرام-پۆزەتیڤ و بێ-ئۆکسجینە کە ئێندۆسپۆری (endospores) پێش-کۆتایی دروست دەکات. [٤٧]

هەشت جۆری سیرۆلۆژی لە بەکتریاکە هەن کە بە پیتەکانی A تا H دیاری کراون. ژەهری هەموو ئەمانە بە هەمان شێوە کاردەکات و نیشانەی هاوشێوە دروست دەکات: ڕێگری لە کۆتاییە دەمارییە جووڵەیییەکان دەکرێت بۆ دەردانی ئەسیتایلکۆلین، کە دەبێتە هۆی ئیفلیجیی شل (flaccid paralysis) و نیشانەکانی لێڵبوونی بینایی، شۆڕبوونەوەی پێڵووی چاو (ptosis)، دڵتێکەڵهاتن، ڕشانەوە، سکچوون یان قەبزی، گرژبوونی ماسولکەکان، و کێشەی هەناسەدان. [ وەرگێڕان پێویستە ]

ژەهری بۆتولینۆم دابەش دەبێت بۆ هەشت نیورۆتۆکسین (دەستنیشانکراون وەک جۆرەکانی A, B, C [C1, C2], D, E, F, و G)، کە لە ڕووی ئەنتیجینی و سیرۆلۆژییەوە جیاوازن بەڵام لە ڕووی پێکهاتەوە هاوشێوەن. بۆتولیزمی مرۆڤ بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی جۆرەکانی A, B, E، و (بە دەگمەن) Fەوە دروست دەبێت. جۆرەکانی C و D ژەهراویبوون تەنها لە ئاژەڵەکانی تردا دروست دەکەن. [٤٨]

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣دا، زانایان هەواڵی دۆزینەوەی جۆری Hیان بڵاوکردەوە، کە یەکەم نیورۆتۆکسینی نوێی بۆتولیزم بوو کە لە ماوەی چل ساڵدا دۆزرابێتەوە. بەڵام، لێکۆڵینەوەکانی دواتر دەریانخست کە جۆری H ژەهرێکی کایمێریکە (chimeric) کە لە بەشەکانی جۆرەکانی F و A (FA) پێکهاتووە. [٤٩]

هەندێک جۆر بۆنێکی تایبەتمەندی بۆگەنبوو دروست دەکەن و گۆشت هەرس دەکەن (جۆرەکانی A و هەندێک لە B و F)؛ بەمانە دەوترێت شیکەرەوەی پرۆتین (proteolytic)؛ جۆری E و هەندێک لە جۆرەکانی B, C, D و F ناتوانن پرۆتین شیبکەنەوە و دەکرێت هەستیان پێ نەکرێت چونکە هیچ بۆنێکی بەهێزیان لەگەڵدا نییە. [٤٧]

کاتێک بەکتریاکان لە ژێر فشاردا دەبن، سپۆر دروست دەکەن، کە بێکارن (inert). ژینگەی سروشتییان لە ناو خاکدایە، لە ناو ئەو لیتەیەی کە نیشتووی بنی جۆگەلەکان، دەریاچەکان، و ئاوە کەناراوەییەکان و زەریاکان پێکدەهێنێت، لە کاتێکدا هەندێک جۆر دانیشتووی سروشتیی کۆئەندامی هەرسن لە شیردەرەکاندا (بۆ نموونە، ئەسپ، ڕەشەوڵاخ، مرۆڤ)، و لە پیساییەکانیاندا هەن. سپۆرەکان دەتوانن لە فۆرمە بێکارەکەیاندا بۆ چەندین ساڵ بمێننەوە. [٥٠]

ژەهر لەلایەن بەکتریاکانەوە بەرهەم دەهێنرێت کاتێک بارودۆخی ژینگەیی لەبارە بۆ ئەوەی سپۆرەکان زۆرببن و گەشە بکەن، بەڵام ئەو جینەی کە کۆد بۆ پرۆتینی ژەهرەکە دەکات لە ڕاستیدا لەلایەن ڤایرۆسێک یان فەیجێکەوە (phage) هەڵدەگیرێت کە بەکتریاکە تووش دەکات. زانیارییەکی کەم هەیە سەبارەت بەو هۆکارە سروشتییانەی کە کۆنترۆڵی تووشبوونی فەیج و زۆربوونیان دەکەن لە ناو بەکتریاکاندا. [٥١]

سپۆرەکان پێویستیان بە پلەی گەرمیی مامناوەند، سەرچاوەیەکی پرۆتین، ژینگەیەکی بێ-ئۆکسجین، و شێداری هەیە بۆ ئەوەی چالاک ببن و ژەهر بەرهەم بهێنن. لە سروشتدا، شیبوونەوەی ڕووەکەکان و بێ‌بڕبڕەکان (invertebrates) لەگەڵ پلەی گەرمیی مامناوەند دەتوانێت بارودۆخی نموونەیی دابین بکات بۆ ئەوەی بەکتریای بۆتولیزم چالاک ببێت و ژەهر بەرهەم بهێنێت کە لەوانەیە کاریگەری لەسەر باڵندە خۆراکخۆرەکان و ئاژەڵەکانی تر هەبێت. سپۆرەکان بە کوڵاندن لەناو ناچن، بەڵام بۆتولیزم باو نییە چونکە بارودۆخی تایبەت و دەگمەن-دەستکەوتوو پێویستن بۆ بەرهەمهێنانی ژەهری بۆتولینۆم لە سپۆرەکانی C. botulinumەوە، لە نێویاندا ژینگەیەکی بێ-ئۆکسجین، کەم-خوێ، کەم-ترشەڵۆک، کەم-شەکر لە پلەی گەرمیی ژینگەدا. [٥٢]

بۆتولینۆم ڕێگری دەکات لە دەردانی ئەسیتایلکۆلین لە ناو کۆئەندامی دەماردا، کە دەمارەگوێزەرەوەیەکە بەرپرسە لە پەیوەندیکردن لە نێوان دەمارەخانییە جووڵەیییەکان و خانەکانی ماسولکەدا. هەموو جۆرەکانی بۆتولیزم دەبنە هۆی ئیفلیجی کە بەزۆری لە ماسولکەکانی دەموچاوەوە دەست پێدەکات و دواتر بڵاودەبێتەوە بەرەو پەلەکان. [٧] لە جۆرە سەختەکاندا، بۆتولیزم دەبێتە هۆی ئیفلیجبوونی ماسولکەکانی هەناسەدان و لەکارکەوتنی کۆئەندامی هەناسە. لەبەرچاوگرتنی ئەم ئاڵۆزکارییەی کە مەترسی بۆ سەر ژیان هەیە، هەموو حاڵەتە گومانلێکراوەکانی بۆتولیزم وەک حاڵەتی لەناکاوی پزیشکی مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، و بەرپرسانی تەندروستی گشتی زۆرجار بەشدار دەبن بۆ دەستنیشانکردنی سەرچاوەکە و گرتنەبەری ڕێوشوێن بۆ ڕێگریکردن لە ڕوودانی حاڵەتی تر. [٧]

ژەهری بۆتولینۆمی A و E بە تایبەتی SNAP-25 دەبڕن، لە کاتێکدا سیرۆتایپی B, D, F و G سێناپتۆبرێڤین (synaptobrevin) دەبڕن. سیرۆتایپی C هەردوو SNAP-25 و سێنتێکسین (syntaxin) دەبڕێت. ئەمە دەبێتە هۆی بلۆککردنی دەردانی دەمارەگوێزەرەوەی ئەسیتایلکۆلین، [٥٣] کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی ئیفلیجی.

دەستنیشانکردن

[دەستکاری]

بۆ بۆتولیزم لە ساوایاندا، پێویستە دەستنیشانکردنەکە لەسەر بنەمای نیشانەکان بێت. پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە بە پشکنینی نموونەی پیسایی یان حوقنە (enema) بە پشکنینی زیندەیی مشک دەکرێت.

لەو کەسانەی کە مێژووی نەخۆشییەکەیان و پشکنینی جەستەیییان ئاماژە بۆ بۆتولیزم دەکەن، ئەم سەرەداوانە زۆرجار بەس نین بۆ ڕێگەدان بە دەستنیشانکردن. نەخۆشییەکانی تری وەک کۆنیشانەی گیلین-بارێ، جەڵتەی مێشک، و میاسینیا گراڤیس دەکرێت هاوشێوەی بۆتولیزم دەربکەون، و لەوانەیە پشکنینی تایبەت پێویست بێت بۆ ڕەتکردنەوەی ئەم حاڵەتانەی تر. ئەم پشکنینانە لەوانەیە بریتین بن لە سکانی مێشک، پشکنینی شلەی دڕکەپەتک و مێشک (cerebrospinal fluid)، پشکنینی گواستنەوەی دەماری (هێڵکاریی کارەبایی ماسولکە، یان EMG)، و پشکنینی ئێدرۆفۆنیۆم کلۆراید (تێنسیلۆن) بۆ میاسینیا گراڤیس. دەکرێت دەستنیشانکردنی کۆتایی بکرێت ئەگەر ژەهری بۆتولینۆم لە خۆراک، پێکهاتەکانی گەدە یان ڕیخۆڵە، ڕشانەوە یان پیساییدا دەستنیشان بکرێت. ژەهرەکە هەندێک جار لە خوێندا دەدۆزرێتەوە لە حاڵەتە زۆر سەختەکاندا (peracute). ژەهری بۆتولینۆم دەکرێت بە چەندین تەکنیک دەستنیشان بکرێت، لە نێویاندا پشکنینی ئەنزیمی بەستراو بە بەرگرییەوە (ELISAs)، پشکنینەکانی ئەلکترۆکیمیکال لوومینێسێنت (ECL) و کوتانی مشک یان تاقیکردنەوەکانی پێدانی خۆراک بە مشک. دەتوانرێت ژەهرەکان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەکانی بێلایەنکردنەوە (neutralization) لە مشکدا جۆریان دیاری بکرێت. لە بۆتولیزمی تووشکەری-ژەهراویدا (toxicoinfectious botulism)، زیندەوەرەکە دەکرێت لە شانەکانەوە بچێنرێت. لەسەر ناوەندی زەردێنەی هێلکە، ئەو کۆڵۆنیانەی کە ژەهر بەرهەم دەهێنن بەزۆری بریقەیەکی ڕووکاری (iridescence) پیشان دەدەن کە درێژدەبێتەوە بۆ دەرەوەی کۆڵۆنییەکە. [٥٤]

خۆپاراستن

[دەستکاری]

هەرچەندە فۆرمی گەشەکردنی (vegetative form) بەکتریاکە بە کوڵاندن لەناو دەچێت، [٥٥] [٥٦] بەڵام سپۆرەکە خۆی بەو پلە گەرمییانەی کە بە کوڵاندنی ئاسایی لە ئاستی ڕووی دەریا پێیان دەگەین ناکوژرێت، ئەمەش وا دەکات ئازاد بێت بۆ گەشەکردن و دووبارە بەرهەمهێنانی ژەهرەکە کاتێک بارودۆخەکان لەبارن. [٥٧] [٥٨] [٥٩]

ڕێوشوێنێکی خۆپاراستنی پێشنیارکراو بۆ بۆتولیزمی منداڵی ساوا بریتییە لە دوورکەوتنەوە لە پێدانی هەنگوین بە منداڵانی خوار تەمەن ١٢ مانگ، چونکە سپۆرەکانی بۆتولینۆم زۆرجار بوونیان هەیە. لە منداڵانی گەورەتر و پێگەیشتوواندا، بەکتریا ئاساییەکانی ڕیخۆڵە ڕێگری لە گەشەکردنی C. botulinum دەکەن. [٦٠]

لە کاتێکدا کاڵا قوتووکراوە بازرگانییەکان داوایان لێدەکرێت [٦١] بە "کوڵاندنی بۆتولینۆم"دا تێپەڕن لە مەنجەڵی پەستاندا (بەرمادە) لە ١٢١ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی ٣ خولەک، و بەمجۆرە بە دەگمەن دەبنە هۆی بۆتولیزم، [٦٢] بەڵام چەندین حاڵەتی دەگمەنی دیار هەبوون. دوانیان بریتین لە بڵاوبوونەوەی ساڵی ١٩٧٨ بەهۆی سەلەمۆنی ئەلاسکا و بڵاوبوونەوەی ساڵی ٢٠٠٧ی کۆمپانیای خۆراکی کاستڵبێری (Castleberry's Food Company). بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک دەگمەنترین جۆرە، کە تەنها نزیکەی ١٥٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت (لە ئەمریکا) [٦٣] و زۆرترین جار لە ئەنجامی خۆراکی قوتووکراوی ماڵەوە بووە کە ترشێتییان کەمە، وەک شەربەتی گێزەر، ئەسپەراجوس (مێخەککێوی)، پاقلەی سەوز، چەوەندەر، و گەنمەشامی. بەڵام، بڵاوبوونەوەی بۆتولیزم لە سەرچاوەی ناسروشتیتریشەوە ڕوویداوە. لە تەمموزی ٢٠٠٢دا، چواردە خەڵکی ئەلاسکا موکتوکیان (muktuk - گۆشتی نەهەنگ) خوارد کە لە نەهەنگێکی کەوتووە کەنار دەریاوە هێنرابوو، و هەشتیان نیشانەکانی بۆتولیزمیان لێ دەرکەوت، کە دوانیان پێویستیان بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد بوو. [٦٤]

سەرچاوەکانی تری تووشبوون کە زۆر دەگمەنترن (نزیکەی هەموو دە‌یەیەک لە ئەمریکادا ڕوودەدەن[٦٣]) بریتین لە سیر یان گیادەرمانە [٦٣] کە لە ناو زەیتدا بەبێ زیادکردنی ترشەڵۆک هەڵدەگیرێن،[٦٥] بیبەری تیژ، [٦٦] پەتاتەی برژاو کە بە هەڵە مامەڵەی لەگەڵ کرابێت و لە فۆیلی ئەلەمنیۆمدا پێچرابێتەوە، [٦٧] تەماتە، [٦٨] و ماسیی قوتووکراوی ماڵەوە یان ترشێنراو.

کاتێک خۆراک لە ماڵەوە قوتوو دەکرێت یان دەپارێزرێت، پێویستە گرنگی بە پاکوخاوێنی، پەستان، پلەی گەرمی، ساردکردنەوە و هەڵگرتن بدرێت. لە کاتی دروستکردنی کۆنسێرڤەی ماڵەوەدا، تەنها میوەی ترش وەک سێو، هەرمێ، میوە ناوکدارەکان (stone fruits) و تووتڕکەکان دەبێت بەکاربهێنرێن. میوە خولگەییەکان و تەماتە ترشێتییان کەمە و دەبێت پێش قوتووکردنیان کەمێک ترشێتییان بۆ زیاد بکرێت. [٦٩]

خۆراکە کەم ترشەکان بەهای pH یان زیاترە لە 4.6. بریتین لە گۆشتی سوور و خواردنە دەریاییەکان و پەلەوەر و شیر و هەموو سەوزە تازەکان جگە لە زۆربەی تەماتەکان. هەروەها زۆربەی تێکەڵەکانی خۆراکی کەم ترش و ترش بەهای pH یان لە سەرووی 4.6 ەوە مەگەر ڕێچکەکانیان ئاوی لیمۆ، ترشی لیمۆ، یان سرکەی پێویست لەخۆ بگرێت بۆ ئەوەی ترش بن. خۆراکە ترشەکان pH یان 4.6 یان کەمترە. ئەوانیش بریتین لە میوە، ترشیات، ساوەر، مرەبا، جەلی، مارمەلە(marmalades) و کەرەی میوە. [٧٠]

هەرچەندە بەزۆری تەماتە بە خۆراکێکی ترش دادەنرێت، بەڵام ئێستا زانراوە کە هەندێکیان بەهای pH یان کەمێک لەسەرووی ٤.٦ەوەیە. هەنجیریش بەهای pH ی کەمێک لەسەرووی ٤.٦ەوەیە. بۆیە، ئەگەر بڕیارە وەکو خۆراکی ترش قوتوو بکرێن، دەبێت ئەم بەرهەمانە ترش بکرێن بۆ pH ی ٤.٦ یان کەمتر بە ئاوی لیمۆ یان ترشی سیتریک. تەماتە و هەنجیری بە دروستی ترشکراو خۆراکی ترشن و دەتوانرێت بە سەلامەتی لە ئامێری قوتووکردنی ئاوی کوڵاودا ئامادە بکرێن. [٧٠]

ئەو زەیتانەی کە سیر یان گیابەندی تازەیان تێدایە دەبێت ترش بکرێن و ساردبکرێنەوە (لە ساردکەرەوەدا دابنرێن). ئەو پەتاتانەی کە برژێندراون لە کاتێکدا لە فۆیلی ئەلەمنیۆمدا پێچراونەتەوە دەبێت بە گەرمی بهێڵرێنەوە تا کاتی پێشکەشکردنیان یان لە ساردکەرەوەدا دابنرێن. لەبەر ئەوەی ژەهری بۆتولیزم بە پلەی گەرمیی بەرز لەناو دەچێت، باشتر وایە خۆراکە قوتووکراوەکانی ماڵەوە بۆ ماوەی ١٠ خولەک بکوڵێنرێن پێش خواردنیان. [٧١] قتووە کانزاییەکان کە خۆراکیان تێدایە و بەکتریای تێدا گەشە دەکات لەوانەیە بەرەو دەرەوە بئاوسێن بەهۆی بەرهەمهێنانی گازەوە لە گەشەی بەکتریاوە یان خۆراکی ناوەوەی لەوانەیە کەفاوی بێت یان بۆنێکی ناخۆشی هەبێت؛ ئەو قتووانەی کە هەر یەکێک لەم نیشانانەیان هەیە دەبێت فڕێ بدرێن. [٧٢] [٧٣]

هەر دەفرێکی خۆراک کە بە گەرمی چارەسەر کرابێت و پاشان وابیربکرێتەوە کە هەوا ناچێتە ناوی، بەڵام نیشانەکانی ئەوە پیشان بدات کە وانییە، بۆ نموونە قتووی کانزایی کە کونی زۆر بچووکی تێدایە بەهۆی ژەنگ یان زیانی میکانیکییەوە، دەبێت فڕێ بدرێت. پیسبوونی خۆراکێکی قوتووکراو تەنها بە C. botulinum لەوانەیە نەبێتە هۆی هیچ کەموکوڕییەکی بینراو لە دەفرەکەدا، وەک ئاوسان. تەنها دڵنیابوون لە پرۆسەی گەرمکردنی پێویست لە کاتی بەرهەمهێناندا، و نەبوونی هیچ ڕێگەیەک بۆ پیسبوونی دواتر، دەبێت وەک نیشاندەری سەلامەتیی خۆراک بەکاربهێنرێت.

زیادکردنی نایتریت و نایترات بۆ گۆشتە پرۆسێسکراوەکانی وەک حام (ham)، بەیکن، و سۆسجەکان گەشەکردن و بەرهەمهێنانی ژەهری C. botulinum کەم دەکاتەوە. [٧٤] [٧٥] ماددە زیادکراوەکانی تری خۆراک (وەک لاکتەیت و سۆربەیت) پاراستنێکی هاوشێوە دژی بەکتریا دابین دەکەن، بەڵام ئەو ڕەنگە پەمەیییە دڵخوازە دابین ناکەن. [٧٦] [٧٧] [٧٨] [٧٩]

پێکوتە

[دەستکاری]

ڤاکسینێک بۆ بۆتولیزم بوونی هەیە، بەڵام بە دەگمەن بەکاردەهێنرێت. [٨٠] سەنتەری کۆنترۆڵکردن و پێشگیریکردنی نەخۆشییەکانی ئەمریکا (CDC) بەکارهێنانی ڤاکسینەکەی لە ساڵی ٢٠١١ ڕاگرت کاتێک بەرهەمە بەردەستەکە توانای کەمیی پیشان دا و زیادبوونێک لە کاردانەوە ناوخۆییە مامناوەندەکان بۆ ژەمە بەهێزکەرەکان (booster shots) بینرا. [٨١] تا ساڵی ٢٠١٧ کار بۆ پەرەپێدانی ڤاکسینێکی باشتر دەکرێت، بەڵام دەزگای خۆراک و دەرمانی ئەمریکی (FDA) هیچ ڤاکسینێکی دژی بۆتولیزم پەسەند نەکردووە. [٨٢] [٨٣]

چارەسەر

[دەستکاری]

بۆتولیزم بەگشتی بە دژەژەهری بۆتولیزم و چاودێریی پاڵپشتیکەر چارەسەر دەکرێت. [٨٠]

چاودێریی پاڵپشتیکەر بۆ بۆتولیزم چاودێریکردنی ئەرکی هەناسەدان لەخۆدەگرێت. لەکارکەوتنی کۆئەندامی هەناسە بەهۆی ئیفلیجییەوە لەوانەیە پێویستی بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد هەبێت بۆ ماوەی ٢ بۆ ٨ هەفتە، لەگەڵ چاودێری پزیشکی و پەرستاریی چڕ. دوای ئەم ماوەیە، ئیفلیجییەکە بەگشتی باشتر دەبێت کاتێک پەیوەندییە نوێیەکانی دەمارە-ماسولکەیی دروست دەبن. [٨٤]

لە هەندێک حاڵەتی ناو سکدا، پزیشکان لەوانەیە هەوڵبدەن خۆراکە پیسبووەکە دەربهێنن کە هێشتا لە کۆئەندامی هەرسدایە لە ڕێگەی هاندانی ڕشانەوە یان بەکارهێنانی حوقنە (enemas). دەبێت برینەکان چارەسەر بکرێن، بەزۆری لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە، بۆ لابردنی سەرچاوەی بەکتریا ژەهر-بەرهەمهێنەرەکە. [٨٥]

دژە-ژەهر

[دەستکاری]

دژەژەهری بۆتولینۆم پێکدێت لەو دژەتەنانەی کە ژەهری بۆتولینۆم لە سووڕی خوێندا بێلایەن دەکەن لە ڕێگەی کوتانی ناچالاکەوە (passive immunization). [٨٦] ئەمە ڕێگری دەکات لەوەی ژەهری زیاتر بە یەکگرتنی دەمارە-ماسولکەییەوە ببەسترێتەوە، بەڵام هیچ ئیفلیجییەک کە پێشتر دروست بووە پێچەوانە ناکاتەوە. [٨٦]

لە پێگەیشتوواندا، دژەژەهرێکی سێ-لایەنە (trivalent antitoxin) کە دژەتەنی تێدایە دژی ژەهری بۆتولینۆم لە جۆرەکانی A, B، و E دروستکراوە زۆرترین جار بەکاردەهێنرێت؛ بەڵام، دژەژەهرێکی حەوت-لایەنەی بۆتولیزمیش پەرەی پێدراوە و لەلایەن FDA ی ئەمریکییەوە لە ساڵی ٢٠١٣ پەسەند کراوە. [٨٧][٨٨] لە منداڵانی ساوادا، زۆرجار خۆبەدوور دەگیرێت لە بەکارهێنانی ئەو دژەژەهرانەی کە لە ئەسپەوە وەرگیراون لە ترسی ئەوەی منداڵەکە تووشی نەخۆشیی سێروم (serum sickness) یان هەستیاریی زۆری بەردەوام ببێت بۆ ئەو پرۆتینانەی کە لە ئەسپەوە وەرگیراون. [٨٩] بۆ خۆبەدوورگرتن لەمە، دژەژەهرێک کە لە مرۆڤەوە وەرگیراوە پەرەی پێدراوە و لەلایەن FDA ی ئەمریکییەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ پەسەند کراوە بۆ چارەسەری بۆتولیزمی منداڵی ساوا. [٩٠] ئەم دژەژەهرە مرۆییە سەلمێنراوە کە هەم سەلامەت و هەم کاریگەرە بۆ چارەسەری بۆتولیزمی منداڵی ساوا. [٩١][٩٢] بەڵام، مەترسیی دژەژەهرە وەرگیراوەکان لە ئەسپەوە بۆ منداڵانی ساوا بە ڕوونی جێگیر نەکراوە، و یەک لێکۆڵینەوە دەریخستووە کە دژەژەهرە وەرگیراوەکە لە ئەسپەوە هەم سەلامەتە و هەم کاریگەرە بۆ چارەسەری بۆتولیزمی منداڵی ساوا. [٩٣]

دژەژەهری بۆتولینۆمی سێ-لایەنە (A,B,E) لە سەرچاوەی ئەسپییەوە وەرگیراوە بە بەکارهێنانی دژەتەنی تەواو (بەشەکانی Fab و Fc). لە ئەمریکا، ئەم دژەژەهرە لە بەشی تەندروستیی ناوخۆیییەوە بەردەستە لە ڕێگەی CDCەوە. دووەم دژەژەهر، دژەژەهری بۆتولینۆمی حەوت-لایەنە (A,B,C,D,E,F,G)، لە دژەتەنەکانی IgG ی ئەسپیی "بێ-تایبەتمەندکراو" (despeciated) وەرگیراوە کە بەشی Fc یان لێکراوەتەوە و تەنها بەشەکانی F(ab')2 ماونەتەوە. ئەم دژەژەهرە کە کەمتر هاندەری بەرگرییە، کاریگەرە دژی هەموو لقە ناسراوەکانی بۆتولیزم لەو شوێنانەی کە قەدەغە نەکراوە (not contraindicated). [٩٤]

پێشبینیی پزیشکی

[دەستکاری]

ئەو ئیفلیجییەی کە بەهۆی بۆتولیزمەوە دروست دەبێت دەتوانێت بۆ ماوەی دوو بۆ هەشت هەفتە بەردەوام بێت، کە لەو ماوەیەدا لەوانەیە چاودێریی پاڵپشتیکەر و ئامێری هەناسەدانی دەستکرد پێویست بێت بۆ هێشتنەوەی نەخۆشەکە بە زیندوویی. [٨٤] بۆتولیزم دەتوانێت کوشندە بێت لە سەدا پێنج بۆ دە لەو کەسانەی کە تووش دەبن. [٨٠] بەڵام، ئەگەر چارەسەر نەکرێت، بۆتولیزم کوشندەیە لە ٤٠ بۆ ٥٠ لە سەدی حاڵەتەکاندا. [٩٢]

بۆتولیزمی منداڵی ساوا بەگشتی هیچ کاریگەرییەکی لاوەکیی درێژخایەنی نییە بەڵام دەکرێت ئاڵۆز بێت بەهۆی ئەو ڕووداوە نەخوازراوانەی پەیوەستن بە چارەسەرەکەوە. ڕێژەی مردنی حاڵەتەکە کەمترە لە سەدا دوو بۆ ئەو منداڵانەی لە نەخۆشخانە خەوێنراون. [٩٥]

پەتاناسی

[دەستکاری]

لەسەر ئاستی جیهان، بۆتولیزم تا ڕادەیەک دەگمەنە، [٨٠] و ساڵانە نزیکەی ١,٠٠٠ حاڵەتی دەستنیشانکراو هەیە. [٩٦]

ئەمریکا

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٢١دا، بەشەکانی تەندروستی ٢٧٣ حاڵەتی پشتڕاستکراوە و ئەگەرداری بۆتولیزمیان لە ئەمریکا ڕاپۆرت کرد. لەمانە، ٦٦٪ بۆتولیزمی منداڵی ساوا، ٢٤٪ بۆتولیزمی برین، ٨٪ بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک بوون، و ٢٪ هۆکاری تر یان نەزانراویان هەبوو. [٩٧] بۆتولیزمی منداڵی ساوا هێشتا زیاتر بە شێوەی پەرتەوازە (sporadic) دەردەکەوێت نەک وەک پەتا، بەڵام جیاوازیی جوگرافیی بەرچاو بەردەوامە؛ کالیفۆرنیا ٤٥ حاڵەت (٢٥٪) و پێنسیلڤانیا ٢١ حاڵەتی (١٢٪) لە کۆی گشتیی حاڵەتەکانی منداڵانی ساوا لە ساڵی ٢٠٢١دا پێکدەهێنا. [٩٧]

لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ٢٠٠٠، سەنتەری کۆنترۆڵکردن و پێشگیریکردنی نەخۆشییەکان (CDC) ٢٦٣ حاڵەتی تاکەکەسیی گواستراوە بە خۆراکی تۆمارکرد لە ١٦٠ ڕووداوی بۆتولیزم لە ئەمریکا، کە ڕێژەی مردنیان ٤٪ بوو. سی و نۆ لە سەدا (١٠٣ حاڵەت و ٥٨ ڕووداو) لە ئەلاسکا ڕوویاندا، کە هەموویان دەگەڕانەوە بۆ خۆراکە نەریتییەکانی دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەلاسکا. لە ٤٩ ویلایەتەکەی خوارەوەدا، خۆراکی قوتووکراوی ماڵەوە هۆکار بوو لە ٧٠ ڕووداودا (~٦٩٪)، کە قوتووی ئەسپەراجوس (مێخەککێوی) زۆرترین سەرچاوە بوو. دوو بڵاوبوونەوەی پەیوەست بە چێشتخانە کاریگەریی لەسەر ٢٥ کەس هەبوو. ناوەندی ژمارەی حاڵەتەکان لە ساڵێکدا ٢٣ بوو (مەودای ١٧-٤٣) و ناوەندی ژمارەی ڕووداوەکان لە ساڵێکدا ١٤ بوو (مەودای ٩-٢٤). بەرزترین ڕێژەی سەرهەڵدان لە ئەلاسکا، ئایداهۆ، واشنتن، و ئۆریگۆن ڕوویدا؛ هەموو ویلایەتەکانی تر ڕێژەی سەرهەڵدانیان یەکسان یان کەمتر بوو لە ١ حاڵەت لە هەر دە ملیۆن دانیشتوویەکدا. [٩٨]

ژمارەی حاڵەتەکانی بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک و منداڵی ساوا لەم ساڵانەی دواییدا تا ڕادەیەک جێگیر ماوەتەوە، بەڵام بۆتولیزمی برین لە بەرزبوونەوەدایە—کە تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەستە بە بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر بە دەرزی، بەتایبەتی هێرۆینی ڕەشی لینج لە کالیفۆرنیا. [٩٩]

هەموو داتاکانی پەیوەست بە دەردانی دژەژەهری بۆتولیزم و پشتڕاستکردنەوەی تاقیگەییی حاڵەتەکان لە ئەمریکادا ساڵانە لەلایەن سەنتەری کۆنترۆڵکردن و پێشگیریکردنی نەخۆشییەکان (CDC) تۆمار دەکرێن و لەسەر ماڵپەڕەکەیان بڵاو دەکرێنەوە. [١٠٠]

  • لە نێوان ٣١ی ئازار و ٦ی نیسانی ١٩٧٧دا، ٥٩ کەس تووشی بۆتولیزمی جۆری B بوون. هەموو ئەوانەی نەخۆش کەوتبوون لە هەمان چێشتخانەی مەکسیکی لە پۆنتیاک، میشیگان نانیان خواردبوو، و سۆسێکی توونیان خواردبوو کە بە بیبەری جالاپینۆی بە هەڵە قوتووکراوی ماڵەوە دروست کرابوو، جا یان بە زیادکردنی بۆ سەر خواردنەکەیان، یان بە خواردنی ناچۆز (nachos) کە بە سۆسە توونەکە ئامادە کرابوو. تەواوی مەودای کلینیکی (نیشانە سووکەکان لەگەڵ دۆزراوە دەمارییەکان تا دەگاتە ئیفلیجیی هەناسەدانی مەترسیدار بۆ سەر ژیان) بۆ بۆتولیزمی جۆری B دۆکۆمێنت کرا. [١٠١]
  • لە نیسانی ١٩٩٤دا، گەورەترین بڵاوبوونەوەی بۆتولیزم لە ئەمریکا لە دوای ساڵی ١٩٧٨ەوە لە ئێل پاسۆ، تێکساس ڕوویدا. سی کەس تووش بوون؛ ٤ کەس پێویستیان بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد بوو. هەموویان خۆراکیان لە چێشتخانەیەکی یۆنانی خواردبوو. ڕێژەی تووشبوون لە نێو ئەو کەسانەی کە جۆرە سۆسێکی (dip) دروستکراو لە پەتاتەیان خواردبوو ٨٦٪ بوو (١٩/٢٢) بە بەراورد بە ٦٪ (١١/١٧٦) لە نێو ئەو کەسانەی کە سۆسەکەیان نەخواردبوو. ڕێژەی تووشبوون لە نێو ئەو کەسانەی کە سۆسێکی دروستکراو لە باینجانیان خواردبوو ٦٧٪ بوو (٦/٩) بە بەراورد بە ١٣٪ (٢٤/١٨٩) لە نێو ئەوانەی نەیانخواردبوو. ژەهری بۆتولیزمی جۆری A لە نەخۆشەکان و لە هەردوو سۆسەکەدا دۆزرایەوە. دروستبوونی ژەهرەکە لە ئەنجامی هێشتنەوەی پەتاتەی برژاوی پێچراوە لە فۆیلی ئەلەمنیۆم لە پلەی گەرمیی ژووردا بوو، دیارە بۆ چەند ڕۆژێک، پێش ئەوەی لە سۆسەکاندا بەکاربهێنرێن. پێویستە ئامادەکارانی خۆراک ئاگادار بکرێنەوە لەو مەترسییە شاراوەیەی کە بەهۆی هێشتنەوەی پەتاتەی پێچراوە لە فۆیلدا لە پلەی گەرمیی ژینگەدا لە دوای چێشتلێنان دروست دەبێت. [١٠٢]
  • لە ساڵی ٢٠٠٢دا، چواردە خەڵکی ئەلاسکا موکتوکیان (muktuk - چەوری نەهەنگ) خوارد کە لە نەهەنگێکی کەوتووە کەنار دەریاوە هێنرابوو، کە بووە هۆی ئەوەی هەشتیان تووشی بۆتولیزم ببن، و دوانیان پێویستیان بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد هەبێت. [١٠٣]
  • لە کۆتاییەکانی مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ەوە، ٨ کەس تووشی ژەهراویبوونی بۆتولیزم بوون بەهۆی خواردنی بەرهەمە خۆراکییە قوتووکراوەکانی کۆمپانیای خۆراکی کاستڵبێری (Castleberry's Food Company) لە کارگەکەیان لە ئۆگستا، جۆرجیا. دواتر دەرکەوت کە کارگەی کاستڵبێری کێشەی جددی لە بەرهەمهێناندا هەبووە لە هێڵێکی دیاریکراوی ئامێرەکانی کوڵاندا (retorts) کە بەپێی پێویست چارەسەری قتووە خۆراکەکانیان نەکردبوو. ئەم کێشانە بریتی بوون لە شکانی زەنگی ئاگادارکردنەوەی چێشتلێنان، دزەکردنی ئاو لە زمانەکان و ئامێری پلەی گەرمیی نادروست، کە هەموویان دەرەنجامی بەڕێوەبردنی خراپی کۆمپانیاکە بوون. سەرجەم قوربانییەکان لە نەخۆشخانە خەوێنران و خرانە سەر ئامێری هەناسەدانی دەستکرد. بڵاوبوونەوەی بۆتولیزمەکەی کۆمپانیای کاستڵبێری یەکەم حاڵەتی بۆتولیزم بوو لە خۆراکی قوتووکراوی بازرگانیدا لە ئەمریکا لە ماوەی زیاتر لە ٣٠ ساڵدا. [١٠٤]
  • یەک کەس مرد، ٢١ حاڵەت پشتڕاست کرانەوە، و گومان لە ١٠ حاڵەتی تریش دەکرا لە لانکاستەر، ئۆهایۆ کاتێک بڵاوبوونەوەیەکی بۆتولیزم ڕوویدا لە دوای ژەمە خواردنێکی هاوبەشی کڵێسایەک (potluck) لە نیسانی ٢٠١٥. سەرچاوەی گومانلێکراو زەڵاتەیەک بوو کە لە پەتاتەی قوتووکراوی ماڵەوە دروست کرابوو. [١٠٥]
  • بڵاوبوونەوەیەکی بۆتولیزم لە باکووری کالیفۆرنیا لە ئایاری ٢٠١٧ ڕوویدا دوای ئەوەی ١٠ کەس سۆسی پەنیر بۆ ناچۆزیان خوارد کە لە بەنزینخانەیەک لە ناوچەی ساکرامێنتۆ پێشکەش دەکرا. پیاوێک بەهۆی ئەم بڵاوبوونەوەیە گیانی لەدەستدا. [١٠٦]
  • لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ١٣ حاڵەتی بۆتولیزمی منداڵی ساوا لە سەرتاسەری ١٠ ویلایەتدا ڕاپۆرت کران بەهۆی پیسبوونی شیری منداڵانی ByHeart Whole Nutrition Infant Formula، کە بووە هۆی کێشانەوەی بەرفراوانی بەرهەمەکە لە بازاڕەکاندا. [١٠٧]

بەریتانیا

[دەستکاری]

گەورەترین بڵاوبوونەوەی تۆمارکراوی بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک لە بەریتانیا لە مانگی حوزەیرانی ١٩٨٩ ڕوویدا. بە گشتی ٢٧ نەخۆش تووش بوون؛ یەک نەخۆش گیانی لەدەستدا. بیست و پێنج لە نەخۆشەکان لە هەفتەی پێش دەرکەوتنی نیشانەکاندا جۆرێک ماستی بندقیان خواردبوو. ڕێوشوێنەکانی کۆنترۆڵکردن بریتی بوون لە وەستاندنی تەواوی بەرهەمهێنانی ماست لەلایەن بەرهەمهێنەرە تێوەگلاوەکە، کێشانەوەی ماستەکانی کۆمپانیاکە لە فرۆشتن، کێشانەوەی قتووەکانی کەرەی بندقەکە، و ئامۆژگاری بۆ ڕای گشتی کە خۆیان بەدوور بگرن لە خواردنی هەموو ماستێکی بندق. [١٠٨]

چین

[دەستکاری]

لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨ بۆ ١٩٨٣، ٩٨٦ بڵاوبوونەوەی بۆتولیزم لە چین ڕوویدا کە کاریگەری لەسەر ٤,٣٧٧ کەس هەبوو لەگەڵ ٥٤٨ حاڵەتی مردن. [١٠٩]

نەخۆشی قەپقاڵ

[دەستکاری]

دوای شۆڕشی کۆمۆنیستی چین لە ساڵی ١٩٤٩، پەتایەکی نادیار (کە بە نەخۆشیی قەپقاڵ ناونرا) تێبینی کرا کە کاریگەری لەسەر چەندین گوندی سیبێ لە ناوچەی ئۆتۆنۆمی قەپقاڵ شیبێ هەبوو. نەخۆشییەکی ناوخۆیی بوو کە شێوازی بڵاوبوونەوەی تایبەتی هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا هۆکارە بنەڕەتییەکەی بۆ ماوەیەکی درێژ بە نادیاری مایەوە. [١١٠] بووە هۆی ژمارەیەک مردن و ناچاری کرد هەندێک خەڵک شوێنەکە جێبهێڵن. [١١١]

لە ساڵی ١٩٥٨دا، تیمێک لە شارەزایان لەلایەن وەزارەتی تەندروستییەوە نێردران بۆ ناوچەکە بۆ لێکۆڵینەوە لە حاڵەتەکان. ڕووپێوی پەتاناسی کە ئەنجامدرا سەلماندی کە نەخۆشییەکە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆتولیزمی جۆری A یە، [١١٢] لەگەڵ چەند حاڵەتێکی جۆری B. [١١٣] تیمەکە هەروەها بۆیان دەرکەوت کە سەرچاوەی بۆتولینۆمەکە دانەوێڵە و پاقلەمەنییە ترشێنراوە ناوخۆییەکان بوون، هەروەها جۆرە خۆراکێکی گۆشتی خاو بە ناوی mi song hu hu. [١١٤] ئەوان هانی باشترکردنی تەکنیکەکانی ترشاندنیان دا لە نێو دانیشتووانی ناوخۆدا، و بەم شێوەیە نەخۆشییەکەیان بنەبڕ کرد.

کەنەدا

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٨٥ بۆ ٢٠٠٥ بڵاوبوونەوە هەبوو کە بووە هۆی ٩١ حاڵەتی پشتڕاستکراوەی بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک لە کەنەدا، کە ٨٥٪یان لە نێو کۆمەڵگەکانی ئینویتی (Inuit) بوون، بەتایبەتی نوناڤیک (Nunavik)، هەروەها نەتەوە یەکەمەکانی کەناری بریتیش کۆڵۆمبیا، دوای خواردنی بەرهەمی شیردەرە دەریاییەکان و ماسییەکان کە بە شێوەی نەریتی ئامادە کرابوون. [١١٥]

ئۆکرانیا

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠١٧دا، ٧٠ حاڵەتی بۆتولیزم لەگەڵ ٨ مردن لە ئۆکرانیا هەبوون. ساڵی پێشتر ١١٥ حاڵەت هەبوو لەگەڵ ١٢ مردن. زۆربەی حاڵەتەکان لە ئەنجامی ماسیی وشککراوە بوون، کە سووکەژەمێکی ناوخۆییی باوە لەگەڵ خواردنەوە. [١١٦]

ڤێتنام

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٢٠دا، چەندین حاڵەتی بۆتولیزم لە ڤێتنام ڕاپۆرت کران. هەموویان پەیوەندییان بە بەرهەمێکەوە هەبوو کە پاتێی سەوزەواتی پیسبووی (vegetarian pâté) تێدابوو. هەندێک لە نەخۆشەکان خرانە سەر ئامێری پاڵپشتیی ژیان (life support). [١١٧] [١١٨]

ئاژەڵە تووشبووەکان تر

[دەستکاری]

بۆتولیزم دەتوانێت لە زۆرێک لە بڕبڕەدارەکان و بێ‌بڕبڕەکاندا ڕووبدات. بۆتولیزم لە جۆرەکانی وەک جرج، مشک، مریشک، بۆق، بۆقی وشکانی (toad)، ماسیی زێڕین، ئاپلیسیا (aplysia)، مەرەکەبماسی، قرژاڵی ئاوی شیرین (crayfish)، مێشی میوە (drosophila) و زالوودا (leech) ڕاپۆرت کراوە. [١١٩]

مردن بەهۆی بۆتولیزمەوە لە مەلە ئاوییەکاندا باوە؛ بە خەمڵاندن ساڵانە ١٠,٠٠٠ بۆ ١٠٠,٠٠٠ باڵندە بەهۆی بۆتولیزمەوە دەمرن. نەخۆشییەکە بەگشتی پێی دەوترێت "مل-شل" (limberneck). لە هەندێک بڵاوبوونەوەی گەورەدا، لەوانەیە ملیۆنێک باڵندە یان زیاتر بمرن. وا دەردەکەوێت کە قازەکان زۆرترین جار تووش دەبن. فۆرمێکی نەخۆشیی ناوچەیی بۆتولیزمی قاز لە ڕۆژئاوای ئەمریکا و کەنەدا بە "نەخۆشیی قازی ڕۆژئاوا" ناسراوە. [١٢٠] بۆتولیزم هەروەها کاریگەری هەیە لەسەر پەلەوەرە بازرگانییەکان کە بەخێودەکرێن. لە مریشکی گۆشتدا، ڕێژەی مردن لە چەند باڵندەیەکەوە دەستپێدەکات بۆ ٤٠٪ی پۆلەکە.

پێدەچێت بۆتولیزم تا ڕادەیەک دەگمەن بێت لە شیردەرە ماڵییەکاندا؛ بەڵام، لە هەندێک بەشی جیهاندا، پەتایەک بە ڕێژەی مردنی تا ٦٥٪ لە ڕەشەوڵاخدا دەبینرێت. پێشبینی پزیشکی (prognosis) لە ئاژەڵە گەورەکاندا خراپە کاتێک دەکەون و ناتوانن هەستنەوە.

لە ڕەشەوڵاخدا، نیشانەکان لەوانەیە لیکڕژان، بێزاری، ناڕێکی لە جووڵەدا، گیرانی میز، قورسی لە قوتداندا، و کەوتن لەسەر سنگ لەخۆبگرن. ئەو ئاژەڵانەی کە بەلایەکدا دەکەون بەزۆری زۆر نزیکن لە مردنەوە. لە مەڕدا، نیشانەکان لەوانەیە لیکڕژان، دەردراوی ئاوی لە لووت، ڕەقبوون، و ناڕێکی لە جووڵەدا لەخۆبگرن. لەوانەیە هەناسەدانی سکی ببینرێت و کلکیان بەلایەکدا بسووڕێتەوە. لەگەڵ بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکەدا، پەلەکان لەوانەیە ئیفلیج ببن و لەوانەیە مردن ڕووبدات. ڕەشەوڵاخی کەمیی-فۆسفۆر، بەتایبەتی لە باشووری ئەفریقا، مەیلیان هەیە بۆ خواردنی ئێسک و کەلاکی مردوو کە ژەهرەکانی کلۆستریدیۆمیان تێدایە و لە ئەنجامدا تووشی نەخۆشیی شەلەل یان (lamsiekte) دەبن.

نیشانە کلینیکییەکان لە ئەسپدا هاوشێوەی ڕەشەوڵاخن. ئیفلیجیی ماسولکە بەرەوپێشچووە؛ بەزۆری لە قاچەکانی دواوەوە دەست پێدەکات و وردە وردە دەگوازرێتەوە بۆ پەلەکانی پێشەوە، مل، و سەر. مردن بەگشتی ٢٤ بۆ ٧٢ کاتژمێر دوای نیشانە سەرەتاییەکان ڕوودەدات و لە ئەنجامی ئیفلیجیی هەناسەدانەوە دەبێت. هەندێک بەچکە ئەسپ (foal) بە مردوویی دەدۆزرێنەوە بەبێ هیچ نیشانەیەکی کلینیکی تر.

ژەهری بەکتریای Clostridium botulinum ی جۆری C وەک هۆکاری نەخۆشیی گیا (grass sickness) تۆمەتبار کراوە، کە حاڵەتێکە لە ئەسپەکاندا ڕوودەدات لە هاوینە باراناوی و گەرمەکاندا لە باکووری ئەوروپا. نیشانە سەرەکییەکە بریتییە لە ئیفلیجبوونی قوڕگ (بەشی سەرەوەی سورێنچک). [١٢١]

سەگی ماڵی دەکرێت تووشی ژەهراویبوونی خوێنی سیستەماتیک (systemic toxemia) ببێت دوای خواردنی ئێکسۆتۆکسینی (exotoxin) یان سپۆرەکانی C. botulinum جۆری C لە ناو لاشەی باڵندە یان گۆشتی تری تووشبوودا. [١٢٢] بەڵام بەگشتی بەرگرییان هەیە بەرامبەر کاریگەرییە سەختترەکانی C. botulinum جۆری C. نیشانەکان بریتین لە ئیفلیجیی شلی ماسولکە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی مردن بەهۆی وەستانی دڵ و هەناسەدانەوە. [١٢٣]

بەرازەکان تا ڕادەیەک بەرگرییان هەیە بەرامبەر بە بۆتولیزم. نیشانە ڕاپۆرتکراوەکان بریتین لە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، ڕەتکردنەوەی ئاو خواردنەوە، ڕشانەوە، فراوانبوونی بیلبیلەی چاو، و ئیفلیجی ماسولکە. [١٢٤]

لە پەلەوەر و باڵندە کێوییەکاندا، بەزۆری ئیفلیجیی شل لە قاچەکان، باڵەکان، مل و پێڵووی چاودا دەبینرێت. مریشکی گۆشتی کە تووشی جۆری تووشکەری-ژەهراوی بوون لەوانەیە سکچوونیشیان هەبێت لەگەڵ یورەیتی (urates) زیادەدا.

ڕێگریکردنی لە ئاژەڵەکان

[دەستکاری]
لافیتەیەکی ئاگادارکردنەوە لەسەر کەناری نۆردهۆلاندس لە ساڵی ١٩٧٦، کە هۆشداری دەداتە مەلەوانان سەبارەت بە بوونی C. botulinum لە ئاوەکەدا.

یەکێک لە ڕێگا سەرەکییەکانی بەرکەوتن بۆ بۆتولیزم لە ڕێگەی خواردنی خۆراکی پیسبووە بە C. botulinum. بۆتولیزمی گواستراوە بە خۆراک دەتوانرێت لە ئاژەڵە ماڵییەکاندا پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی پشکنینی وریایانەی ئالیک (عەلەف)، کڕینی ئالیکی کوالێتی بەرز لە سەرچاوەی جێی متمانەوە، و دڵنیابوون لە هەڵگرتنی دروست. پاشماوەی پەلەوەر و لاشەی ئاژەڵ شوێنگەلێکن کە تێیدا سپۆرەکانی C. botulinum دەتوانن بڕوێن بۆیە ئامۆژگاری دەکرێت خۆبەدووربگیرێت لە بڵاوکردنەوەی پاشماوەی پەلەوەر یان هەر ماددەیەکی کە لاشەی تێدابێت لەسەر ئەو کێڵگانەی کە ماددەی ئالیک بەرهەم دەهێنن بەهۆی ئەگەری گونجاوبوونیان بۆ گەشەکردنی C. botulinum. [١٢٥] سەرەڕای ئەوەش، پێویستە سەرچاوەکانی ئاو بپشکنرێن بۆ ئاژەڵی مردوو یان لەکاتی مردندا، و پێویستە کێڵگەکان بپشکنرێن بۆ پاشماوەی ئاژەڵ پێش دروێنەکردن بۆ کای وشک یان سایلاج (ئالیکی تەڕ). چارەسەرکردنی هەر کەموکوڕییەکی خۆراکی هەروەها دەتوانێت ڕێگری لە ئاژەڵەکان بکات کە ماددە پیسبووەکانی وەک ئێسک یان لاشەکان بخۆن. [١٢٦] ئەو ماددە خاوانەی بۆ سایلاج بەکاردێن یان ئەو ئالیکەی کە لە شوێنی خۆیدا تێکەڵ دەکرێت پێویستە بپشکنرێت بۆ هەر نیشانەیەکی کەڕوو یان شێوەی بۆگەنبوو. ترشکردنی ئالیکی ئاژەڵ دەتوانێت مەترسی دروستبوونی ژەهر کەم بکاتەوە، بەڵام بنەبڕی ناکات، بەتایبەتی لەو لاشانەی کە بە ساغی دەمێننەوە. [١٢٧]

ڤاکسینەکان لە ئاژەڵدا

[دەستکاری]

ڤاکسین پەرەی پێدراوە بۆ بەکارهێنان لە ئاژەڵەکاندا بۆ ڕێگریکردن لە بۆتولیزم. بەردەستبوون و پەسەندکردنی ئەم ڤاکسینانە بەپێی شوێن دەگۆڕێت، ئەو شوێنانەی کە حاڵەتی زیاتری تێدا دەبینرێت بەگشتی ڤاکسینی زیاتریان لەبەردەستدایە و کوتانی ڕۆتینی باوترە. [١٢٧]

جۆرەها ڤاکسین پەرەیان پێدراوە بۆ ڕێگریکردن لە بۆتولیزم لە ئاژەڵە ماڵییەکاندا. زۆربەی کوتانە سەرەتاییەکان پێویستیان بە چەند ژەمێک هەیە لە ماوەی جیاوازی ٢ بۆ ٦ هەفتە، بەڵام، هەندێک ڤاکسینی نوێتر تەنها یەک دەرزییان پێویستە. ئەمە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت دەبەستێت بە جۆری ڤاکسینەکە و پێشنیارەکانی کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان. هەموو ڤاکسینەکان پێویستیان بە دەرزی بەهێزکەری ساڵانە هەیە بۆ پاراستنی بەرگری. زۆرێک لەم ڤاکسینانە دەتوانرێت لەسەر چەندین جۆر ئاژەڵ بەکاربهێنرێن لەوانە ڕەشەوڵاخ، مەڕ، و بزن لەگەڵ هەندێکیان کە ڕێگەپێدراون بۆ بەکارهێنان لە ئەسپ و هێستر و هەروەها ڤاکسینی جیاواز بۆ مینکی (mink). سەرەڕای ئەوەش، کوتان لە کاتی بڵاوبوونەوەی پەتا هێندەی چارەسەری پزیشکی سوودبەخشە لە ڕەشەوڵاخدا، و ئەم شێوازە لە ئەسپ و قەرەقاوڵیشدا (pheasants) بەکاردەهێنرێت. [١٢٧]

بەکارهێنانی تۆکسۆیدی (toxoids) تایبەت بە ناوچە دیاریکراوەکان بۆ کوتانی ئاژەڵان سەلمێنراوە کە کاریگەرە. تۆکسۆیدی جۆرەکانی C و D کە بۆ کوتانی ڕەشەوڵاخ بەکاردەهێنرێن شێوازێکی کوتانی بەسوودە لە باشووری ئەفریقا و ئوسترالیا. هەروەها تۆکسۆید سەلمێنراوە کە شێوازێکی گونجاوە بۆ کوتانی مینکی و قەرەقاوڵ. لەو ناوچانەی نەخۆشییەکە تێیاندا باوە (endemic areas)، بۆ نموونە کێنتەکی، پێدەچێت کوتان بە تۆکسۆیدی جۆری B کاریگەر بێت. [١٢٦]

بەکارهێنان لە جەنگی بایۆلۆژی و تیرۆردا

[دەستکاری]

ئەمریکا

[دەستکاری]

بەپێی توێژینەوەی دەزگای هەواڵگریی ناوەندی (CIA) لە فۆرت دێتریک (Fort Detrick) لەسەر جەنگی بایۆلۆژی، ئەنتراکس (anthrax) و بۆتولیزم بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک دوو کاریگەرترین بژاردە سەیر دەکران. [١٢٨] لە ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا، قەدە بەکتریایەکی زۆر کوشندە دۆزرایەوە لە کاتی بەرنامەی جەنگی بایۆلۆژیدا. [١٢٩] CIA بەردەوام بوو لە هێشتنەوەی ٥ گرام لە Clostridium botulinum، تەنانەت دوای قەدەغەکردنی جەنگی بایۆلۆژیش لەلایەن نیکسۆنەوە لە ساڵی ١٩٦٩. [١٣٠] لە کاتی جەنگی کەنداودا، کاتێک ئەمریکا نیگەران بوو لە هێرشێکی ئەگەرداری جەنگی بایۆلۆژی، هەوڵەکان لە دەوری بۆتولیزم گۆڕان بۆ خۆپاراستن. [١٣١] بەڵام، تاکە ڕێگا بۆ دروستکردنی دژەژەهر لە ئەمریکا تا ساڵانی ١٩٩٠ەکان لە ڕێگەی وەرگرتنی دژەتەنەکانەوە بوو لە تاکە ئەسپێک بە ناوی First Flight، کە نیگەرانییەکی زۆری دروستکرد لای بەرپرسانی تەندروستی پێنتاگۆن. [١٣٢][١٣٣]

عێراق

[دەستکاری]

لە ڕووی مێژووییەوە عێراق خاوەنی چەندین جۆری میکرۆب بووە، لە نێویاندا بۆتولیزم. [١٣٤] کۆکراوەی کولتووری جۆری ئەمریکی (American Type Culture Collection) ٥ گۆڕاوی بۆتولینۆمی فرۆشت بە زانکۆی بەغدا لە مانگی ئایاری ١٩٨٦. [١٣٥] ڕاپۆرتەکانی CIA لە ساڵی ١٩٩١ هەروەها نیشانی دەدەن کە عێراقییەکان گوللە تۆپ، کڵاوەی مووشەک، و بۆمبیان پڕکردبوو لە ماددەی بایۆلۆژی وەکو بۆتولینۆم (هەرچەندە هیچ کامیان بەکارنەهێنران). [١٣٦] هێزی ئاسمانی عێراق ناوی نهێنی "چا - tea"ی بەکاردەهێنا بۆ ئاماژەدان بە بۆتولینۆم، و هەروەها وەک چەکی بایۆلۆژی "A" ئاماژەی پێدەکرا. [١٣٧]

ژاپۆن

[دەستکاری]

کۆمەڵەیەکی ئایینی ژاپۆنی (cult) بە ناوی ئاوم شینریکیۆ (Aum Shinrikyo) تاقیگەیان دروستکرد کە چەکی بایۆلۆژی بەرهەم دەهێنا، بەتایبەتی بۆتولینۆم، ئەنتراکس، و تای Q. [١٢٨] لە ساڵی ١٩٩٠ بۆ ١٩٩٥، کۆمەڵەکە چەندین هێرشی بایۆتیرۆریزمی سەرنەکەوتووی بۆ سەر هاوڵاتیانی مەدەنی ئەنجامدا. [١٢٨] ژەهری بۆتولینۆمیان لە بارهەڵگرێکەوە لە ناوەندی تۆکیۆ و لە فڕۆکەخانەی ناریتا پرژاند، بەڵام هیچ حاڵەتێکی بۆتولیزم ڕاپۆرت نەکراوە لە ئەنجامی ئەوەوە. [١٢٨]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «About Botulism». Centers for Disease Control and Prevention. ١٨ی نیسانی ٢٠٢٤. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  2. ↑ «People at Increased Risk for Botulism». Centers for Disease Control and Prevention. ٩ی ئایاری ٢٠٢٤. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  3. ↑ «Botulism». Ontario Ministry of Health and Long-Term Care. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر)
  4. ↑ «National Botulism Surveillance Summary, 2021». Centers for Disease Control and Prevention. ٢١ی ئایاری ٢٠٢٥. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  5. ↑ «Botulism – Key facts». World Health Organization. ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  6. ↑ Center for Food Security and Public Health Iowa State University (١٩ی شوباتی ٢٠٢٤). https://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/botulism.pdf. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Sobel J (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥). «Botulism». Clinical Infectious Diseases. ٤١ (8): ١١٦٧–٧٣. doi:١٠.١٠٨٦/٤٤٤٥٠٧. PMID ١٦١٦٣٦٣٦.
  8. ↑ «OutbreakID: Botulism». OutbreakID.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی نیسانی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.
  9. 1 2 Arnon SS (٢٠٠٤). «Infant Botulism» (PDF). لە Feigin RD، Cherry JD، Demmler GJ، Kaplan SL (eds.). Textbook of Pediatric Infectious Diseases (چاپی 5th). Philadelphia: WB Saunders. لاپەڕە ١٧٥٨–٦٦. لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF).
  10. 1 2 Caya، James G.؛ Agni، Rashmi؛ Miller، Joan E. (حوزەیرانی ٢٠٠٤). «Clostridium botulinum and the Clinical Laboratorian: A Detailed Review of Botulism, Including Biological Warfare Ramifications of Botulinum Toxin». Archives of Pathology & Laboratory Medicine. ١٢٨ (6): ٦٥٣–٦٦٢. doi:١٠.٥٨٥٨/٢٠٠٤-١٢٨-٦٥٣-CBATCL. PMID ١٥١٦٣٢٣٤.
  11. ↑ «Infant Botulism». kidshealth.org. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  12. ↑ Domingo RM، Haller JS، Gruenthal M (تشرینی دووەمی ٢٠٠٨). «Infant botulism: two recent cases and literature review». Journal of Child Neurology. ٢٣ (11): ١٣٣٦–٤٦. doi:١٠.١١٧٧/٠٨٨٣٠٧٣٨٠٨٣١٨٢٠٠. PMID ١٨٩٨٤٨٤٨.
  13. ↑ Koepke R، Sobel J، Arnon SS (تەممووزی ٢٠٠٨). «Global occurrence of infant botulism, 1976–2006». Pediatrics. ١٢٢ (1): e٧٣-٨٢. doi:١٠.١٥٤٢/peds.٢٠٠٧-١٨٢٧. PMID ١٨٥٩٥٩٧٨.
  14. ↑ Botulism Factsheet,California Department of Health, updated March 2022, retrieved March 9, 2026.
  15. ↑ «Prevent Illness From C. perfringens». لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  16. ↑ Botulism Factsheet, New York Departmet of Health, December 2025, Retrieved March 9 2026.
  17. ↑ Emmeluth، Donald (٢٠١٠). Botulism. Infobase Publishing. لاپەڕە ٣٨. ژپنک ٩٧٨-١-٦٠٤١٣-٢٣٥-٩. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  18. ↑ Arnon SS، Schechter R، Inglesby TV، Henderson DA، Bartlett JG، Ascher MS، Eitzen E، Fine AD، Hauer J، Layton M، Lillibridge S، Osterholm MT، O'Toole T، Parker G، Perl TM، Russell PK، Swerdlow DL، Tonat K (شوباتی ٢٠٠١). «Botulinum toxin as a biological weapon: medical and public health management». JAMA. ٢٨٥ (8): ١٠٥٩–٧٠. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٨٥.٨.١٠٥٩. PMID ١١٢٠٩١٧٨.
  19. ↑ Oxford Textbook of Medicine, 4th Ed.
  20. ↑ Dolman، Claude E. (١٩٥٧). «Type E (fish-borne) botulism: a review». Japanese Journal of Medical Science and Biology. ١٠ (6): ٣٨٣–٣٩٥. doi:١٠.٧٨٨٣/yoken١٩٥٢.١٠.٣٨٣.
  21. ↑ «About Botulism». CDC (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٦ی ئایاری ٢٠٢٤. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  22. ↑ «CDC | Facts About Botulism». Emergency Preparedness and Response. ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.
  23. ↑ Moeller، Robert B.؛ Puschner، Birgit؛ Walker، Richard L.؛ Rocke، Tonie؛ Galey، Frank D.؛ Cullor، James S.؛ Ardans، Alex A. (تشرینی دووەمی ٢٠٠٣). «Determination of the Median Toxic Dose of Type C Botulinum Toxin in Lactating Dairy Cows». Journal of Veterinary Diagnostic Investigation. ١٥ (6): ٥٢٣–٥٢٦. doi:١٠.١١٧٧/١٠٤٠٦٣٨٧٠٣٠١٥٠٠٦٠٣. PMID ١٤٦٦٧٠١٤.
  24. ↑ Moeller، R.B.؛ Puschner، B.؛ Walker، R.L.؛ Rocke، T.E.؛ Smith، S.R.؛ Cullor، J.S.؛ Ardans، A.A. (حوزەیرانی ٢٠٠٩). «Short communication: Attempts to identify Clostridium botulinum toxin in milk from three experimentally intoxicated Holstein cows». Journal of Dairy Science (بە ئینگلیزی). ٩٢ (6): ٢٥٢٩–٢٥٣٣. doi:١٠.٣١٦٨/jds.٢٠٠٨-١٩١٩. PMID ١٩٤٤٧٩٨٤.
  25. ↑ Lindström، Miia؛ Myllykoski، Jan؛ Sivelä، Seppo؛ Korkeala، Hannu (١٩ی ئازاری ٢٠١٠). «Clostridium botulinum in Cattle and Dairy Products». Critical Reviews in Food Science and Nutrition. ٥٠ (4): ٢٨١–٣٠٤. doi:١٠.١٠٨٠/١٠٤٠٨٣٩٠٨٠٢٥٤٤٤٠٥. PMID ٢٠٣٠١٠١٦.
  26. ↑ Frye، Elisha A.؛ Egan، Christina؛ Perry، Michael J.؛ Crouch، Esther E.؛ Burbank، Kyle E.؛ Kelly، Kathleen M. (ئەیلوولی ٢٠٢٠). «Outbreak of botulism type A in dairy cows detected by MALDI-TOF mass spectrometry». Journal of Veterinary Diagnostic Investigation. ٣٢ (5): ٧٢٢–٧٢٦. doi:١٠.١١٧٧/١٠٤٠٦٣٨٧٢٠٩٤٣١٢٧. PMC ٧٤٨٨٩٦٦. PMID ٣٢٧١٥٩٣٦.
  27. ↑ Adams، Laura E.؛ Yasmin، Seema؛ Briggs، Graham؛ Redden، Kore؛ Silvas، Suzanne؛ Anderson، Shoana؛ Weiss، Joli؛ Tsang، Clarisse A.؛ Henke، Evan؛ Francies، Jessica؛ Herrick، Kristen؛ Lira، Rosa؛ Livar، Eugene؛ Thompson، Gerald؛ Sunenshine، Rebecca (تشرینی یەکەمی ٢٠١٥). «Alcohol Production, Prevention Strategies, and Inmate Knowledge About the Risk for Botulism From Pruno Consumption in a Correctional Facility—Arizona, 2013». Journal of Correctional Health Care. ٢١ (4): ٣٣٥–٣٤٢. doi:١٠.١١٧٧/١٠٧٨٣٤٥٨١٥٥٩٩٧٦٣. PMC ٥٥٤٩٢٦٨. PMID ٢٦٢٨٥٥٩٤.
  28. ↑ Williams، Benjamin T.؛ Schlein، Sarah M.؛ Caravati، E. Martin؛ Ledyard، Holly؛ Fix، Megan L. (تەممووزی ٢٠١٤). «Emergency Department Identification and Critical Care Management of a Utah Prison Botulism Outbreak». Annals of Emergency Medicine. ٦٤ (1): ٢٦–٣١. doi:١٠.١٠١٦/j.annemergmed.٢٠١٣.١٠.٠٢٧. PMID ٢٤٣٣١٧١٧.
  29. ↑ Rao، Agam K.؛ Walters، Maroya؛ Hall، Julia؛ Guymon، Colleen؛ Garden، Richard؛ Sturdy، Pauline؛ Thurston، Diana؛ Smith، Lori؛ Dimond، Melissa؛ Vitek، Dagmar؛ Bogdanow، Linda؛ Hill، Mary؛ Lin، Neal H.؛ Luquez، Carolina؛ Griffin، Patricia M. (٢٠١٨). «Outbreak of Botulism Due to Illicit Prison-Brewed Alcohol: Public Health Response to a Serious and Recurrent Problem». Clinical Infectious Diseases. ٦٦ (suppl_1): S٨٥–S٩١. doi:١٠.١٠٩٣/cid/cix٩٣٦. JSTOR ٢٦٥٢٤٩٢٥. PMID ٢٩٢٩٣٩٣٧.
  30. ↑ Marlow، Mariel؛ Edwards، Leslie؛ McCrickard، Lindsey؛ Francois Watkins، Louise K.؛ Anderson، Jannifer؛ Hand، Sheryl؛ Taylor، Kathryn؛ Dykes، Janet؛ Byers، Paul؛ Chatham-Stephens، Kevin (٢٤ی ئابی ٢٠٢١). «Mild Botulism From Illicitly Brewed Alcohol in a Large Prison Outbreak in Mississippi». Frontiers in Public Health. ٩. doi:١٠.٣٣٨٩/fpubh.٢٠٢١.٧١٦٦١٥. PMC ٨٤٢١٥٤٢. PMID ٣٤٥٠٤٨٣٠.
  31. ↑ «Botulism | Concise Medical Knowledge». The Lecturio Medical Concept Library. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  32. 1 2 3 https://web.archive.org/web/20191205180954/https://media.allergan.com/actavis/actavis/media/allergan-pdf-documents/product-prescribing/20190620-BOTOX-100-and-200-Units-v3-0USPI1145-v2-0MG1145.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  33. ↑ You، Geoffrey؛ Khan، Ahmed؛ Shor، Julia؛ Forester، Gary P. (٢٠١٦). «Rapidly Progressive Muscle Paralysis and Acute Respiratory Failure Following Endoscopic Botulinum Toxin Injection». ACG Case Reports Journal. ٣ (1): e١٦٦. doi:١٠.١٤٣٠٩/crj.٢٠١٦.١٣٩. PMC ٥١٢٦٥٠٢. PMID ٢٧٩٢١٠٦٥.
  34. ↑ «Drug Safety Information for Heathcare Professionals - Update of Safety Review of OnabotulinumtoxinA (marketed as Botox/Botox Cosmetic), AbobotulinumtoxinA (marketed as Dysport) and RimabotulinumtoxinB (marketed as Myobloc)». Food and Drug Administration. ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  35. ↑ «Resources».
  36. ↑ «The Botoxed and the Boldfaced». Vanity Fair. ئایاری ٢٠٠٣.
  37. ↑ «Allergan Inc. Settles Oklahoma Botox Case During Trial». ٢٧ی شوباتی ٢٠١٣.
  38. ↑ «NY couple: Son almost died from Botox treatment».
  39. ↑ Mashnitski، Aleksandr (٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠). «Botox Death Suit Reaches Settlement - FindLaw». FindLaw.
  40. ↑ https://www.reuters.com/article/us-allergan-botox-trial/allergan-wins-new-trial-in-big-botox-damages%20case-idUSBRE85019Y20120601/. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  41. ↑ «Second Botox lawsuit filed in Vermont».
  42. ↑ «Could Alleged Botox Death Scare Patients?». ABC News.
  43. ↑ «INVESTIGATION: What many don't know about popular wrinkle drug». ٤ی ئایاری ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  44. ↑ «16x9 - Worry Lines: Botox investigation». YouTube. ٢٥ی ئابی ٢٠١٢.
  45. ↑ «About Botulism | Botulism | CDC». www.cdc.gov (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١ی حوزەیرانی ٢٠٢١. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  46. ↑ «Botulism». www.who.int (بە ئینگلیزی). لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  47. 1 2 «ETOX 80E - Botulism». لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  48. ↑ داڕێژە:EMedicine
  49. ↑ Maslanka SE، Lúquez C، Dykes JK، Tepp WH، Pier CL، Pellett S، Raphael BH، Kalb SR، Barr JR، Rao A، Johnson EA (شوباتی ٢٠١٦). «A Novel Botulinum Neurotoxin, Previously Reported as Serotype H, Has a Hybrid-Like Structure With Regions of Similarity to the Structures of Serotypes A and F and Is Neutralized With Serotype A Antitoxin». The Journal of Infectious Diseases. ٢١٣ (3): ٣٧٩–٨٥. doi:١٠.١٠٩٣/infdis/jiv٣٢٧. PMC ٤٧٠٤٦٦١. PMID ٢٦٠٦٨٧٨١.
  50. ↑ Ward BQ، Carroll BJ، Garrett ES، Reese GB (ئایاری ١٩٦٧). «Survey of the U.S. Gulf Coast for the presence of Clostridium botulinum». Applied Microbiology. ١٥ (3): ٦٢٩–٣٦. doi:١٠.١١٢٨/aem.١٥.٣.٦٢٩-٦٣٦.١٩٦٧. PMC ٥٤٦٩٩١. PMID ٥٣٤٠٦٥٣.
  51. ↑ Franson JC، Friend M (١٩٩٩). «38: Avian Botulism» (PDF). Field Manual of Wildlife Disease. U.S. Geological Survey. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٠٧-٨٨٠٩٦-٠. لە ٩ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  52. ↑ International Commission on Microbiological Specifications for Foods (١٩٩٦). «Clostridium botulinum». Microorganisms in Foods 5: Characteristics of Microbial Pathogens. Springer. لاپەڕە ٦٦–١١١. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٢-٤٧٣٥٠-٠. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  53. ↑ Tighe، Ann P.؛ Schiavo، Giampietro (حوزەیرانی ٢٠١٣). «Botulinum neurotoxins: Mechanism of action». Toxicon. ٦٧: ٨٧–٩٣. Bibcode:٢٠١٣Txcn...٦٧...٨٧T. doi:١٠.١٠١٦/j.toxicon.٢٠١٢.١١.٠١١. PMID ٢٣٢٠١٥٠٥. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  54. ↑ Weber JT (١٩٩٤). «Botulism». لە Hpeprich PD (ed.). Infectious Diseases (چاپی 5th). J. B. Lippincott Company. لاپەڕە ١١٨٥–٩٤.
  55. ↑ «Botulism». لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  56. ↑ «Foodborne Botulism | FAQs | Food Safety Authority of Ireland». ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
  57. ↑ Teotonio، Isabel (٢١ی شوباتی ٢٠٠٨). «Couple suing over tainted juice». Toronto Star. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  58. ↑ «Guidance for Industry: Refrigerated Carrot Juice and Other Refrigerated Low-Acid Juices». حوزەیرانی ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە.
  59. ↑ «What Is The Difference and Similarity Between Botox and Dysport? - Byou». ئابی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  60. ↑ Arnon SS، Midura TF، Damus K، Thompson B، Wood RM، Chin J (شوباتی ١٩٧٩). «Honey and other environmental risk factors for infant botulism». The Journal of Pediatrics. ٩٤ (2): ٣٣١–٦. doi:١٠.١٠١٦/S٠٠٢٢-٣٤٧٦(٧٩)٨٠٨٦٣-X. PMID ٣٦٨٣٠١.
  61. ↑ «21 CFR Part 113 -- Thermally Processed Low-Acid Foods Packaged in Hermetically Sealed Containers». www.ecfr.gov (بە ئینگلیزی). لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  62. ↑ Anderson، N. M.؛ Larkin، J. W.؛ Cole، M. B.؛ Skinner، G. E.؛ Whiting، R. C.؛ Gorris، L. G. M.؛ Rodriguez، A.؛ Buchanan، R.؛ Stewart، C. M.؛ Hanlin، J. H.؛ Keener، L.؛ Hall، P. A. (١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١). «Food Safety Objective Approach for Controlling Clostridium botulinum Growth and Toxin Production in Commercially Sterile Foods». Journal of Food Protection. ٧٤ (11): ١٩٥٦–١٩٨٩. doi:١٠.٤٣١٥/٠٣٦٢-٠٢٨X.JFP-١١-٠٨٢. ISSN ٠٣٦٢-٠٢٨X.
  63. 1 2 3 «Research: Botulism | CDC AIP». ١ی نیسانی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  64. ↑ Centers for Disease Control Prevention (CDC) (کانوونی دووەمی ٢٠٠٣). «Outbreak of botulism type E associated with eating a beached whale—Western Alaska, July 2002». MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. ٥٢ (2): ٢٤–٦. PMID ١٢٦٠٨٧١٥. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  65. ↑ «MAC-address registration error». Safefood News. ١٩٩٨. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  66. ↑ «MAC-address registration error». Safefood News. ١٩٩٨. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  67. ↑ «MAC-address registration error». Safefood News. ١٩٩٨. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  68. ↑ «MAC-address registration error». Safefood News. ١٩٩٨. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  69. ↑ «Botulism fact sheet». لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  70. 1 2 https://web.archive.org/web/20180127101352/https://nchfp.uga.edu/publications/usda/GUIDE01_HomeCan_rev0715.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  71. ↑ U.S. Food and Drug Administration. «Bad Bug Book - BBB - Clostridium botulinum». Food and Drug Administration. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  72. ↑ Schneider، Keith R.؛ Silverberg، Rachael؛ Chang، Alexandra؛ Goodrich Schneider، Renée M. (٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «FSHN0406/FS104: Preventing Foodborne Illness: Clostridium botulinum». edis.ifas.ufl.edu (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٨ی شوباتی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  73. ↑ «Botulism» (بە ئینگلیزی). ١٣ی ئایاری ٢٠٢٠. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  74. ↑ Christiansen LN، Johnston RW، Kautter DA، Howard JW، Aunan WJ (ئازاری ١٩٧٣). «Effect of nitrite and nitrate on toxin production by Clostridium botulinum and on nitrosamine formation in perishable canned comminuted cured meat». Applied Microbiology. ٢٥ (3): ٣٥٧–٦٢. doi:١٠.١١٢٨/AEM.٢٥.٣.٣٥٧-٣٦٢.١٩٧٣. PMC ٣٨٠٨١١. PMID ٤٥٧٢٨٩١.
  75. ↑ Lee، Soomin؛ Lee، Heeyoung؛ Kim، Sejeong؛ Lee، Jeeyeon؛ Ha، Jimyeong؛ Choi، Yukyung؛ Oh، Hyemin؛ Choi، Kyoung-Hee؛ Yoon، Yohan (ئابی ٢٠١٨). «Microbiological safety of processed meat products formulated with low nitrite concentration — A review». Asian-Australasian Journal of Animal Sciences. ٣١ (8): ١٠٧٣–١٠٧٧. doi:١٠.٥٧١٣/ajas.١٧.٠٦٧٥. PMC ٦٠٤٣٤٣٠. PMID ٢٩٥٣١١٩٢.
  76. ↑ Seward RA، Deibel RH، Lindsay RC (تشرینی دووەمی ١٩٨٢). «Effects of potassium sorbate and other antibotulinal agents on germination and outgrowth of Clostridium botulinum type E spores in microcultures». Applied and Environmental Microbiology. ٤٤ (5): ١٢١٢–١٢٢١. Bibcode:١٩٨٢ApEnM..٤٤.١٢١٢S. doi:١٠.١١٢٨/AEM.٤٤.٥.١٢١٢-١٢٢١.١٩٨٢. PMC ٢٤٢١٧٠. PMID ٦٧٥٨٦٩٩. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  77. ↑ Sofos JN، Busta FF، Bhothipaksa K، Allen CE، Robach MC، Paquette MW (ئەیلوولی ١٩٨٠). «Effects of various concentrations of sodium nitrite and potassium sorbate on Clostridium botulinum toxin production in commercially prepared bacon». Journal of Food Science. ٤٥ (5): ١٢٨٥–١٢٩٢. doi:١٠.١١١١/j.١٣٦٥-٢٦٢١.١٩٨٠.tb٠٦٥٣٩.x.
  78. ↑ Linton، Mark؛ Connolly، Malachy؛ Houston، Laurette؛ Patterson، Margaret F. (ئازاری ٢٠١٤). «The control of Clostridium botulinum during extended storage of pressure-treated, cooked chicken». Food Control. ٣٧: ١٠٤–١٠٨. doi:١٠.١٠١٦/j.foodcont.٢٠١٣.٠٩.٠٤٢.
  79. ↑ Alnoman، Maryam؛ Udompijitkul، Pathima؛ Paredes-Sabja، Daniel؛ Sarker، Mahfuzur R. (حوزەیرانی ٢٠١٥). «The inhibitory effects of sorbate and benzoate against Clostridium perfringens type A isolates». Food Microbiology. ٤٨: ٨٩–٩٨. doi:١٠.١٠١٦/j.fm.٢٠١٤.١٢.٠٠٧.
  80. 1 2 3 4 «Botulism». World Health Organization. ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
  81. ↑ «Notice of CDC's Discontinuation of Investigational Pentavalent (ABCDE) Botulinum Toxoid Vaccine for Workers at Risk for Occupational Exposure to Botulinum Toxins». CDC. ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١. لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  82. ↑ Webb، Robert P؛ Smith، Leonard A (ئایاری ٢٠١٣). «What next for botulism vaccine development?». Expert Review of Vaccines. ١٢ (5): ٤٨١–٤٩٢. doi:١٠.١٥٨٦/erv.١٣.٣٧. PMID ٢٣٦٥٩٢٩٧.
  83. ↑ Sundeen G، Barbieri JT (ئەیلوولی ٢٠١٧). «Vaccines against Botulism». Toxins. ٩ (9): ٢٦٨. doi:١٠.٣٣٩٠/toxins٩٠٩٠٢٦٨. PMC ٥٦١٨٢٠١. PMID ٢٨٨٦٩٤٩٣.
  84. 1 2 «About Botulism». ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  85. ↑ Brook I (٢٠٠٦). «Botulism: the challenge of diagnosis and treatment». Reviews in Neurological Diseases. ٣ (4): ١٨٢–٩. PMID ١٧٢٢٤٩٠١.
  86. 1 2 O'Horo JC، Harper EP، El Rafei A، Ali R، DeSimone DC، Sakusic A، Abu Saleh OM، Marcelin JR، Tan EM، Rao AK، Sobel J، Tosh PK (٢٠١٨). «Efficacy of Antitoxin Therapy in Treating Patients With Foodborne Botulism: A Systematic Review and Meta-analysis of Cases, 1923–2016». Clinical Infectious Diseases. ٦٦ (suppl_1): S٤٣–S٥٦. doi:١٠.١٠٩٣/cid/cix٨١٥. PMC ٥٨٥٠٥٥٥. PMID ٢٩٢٩٣٩٢٧.
  87. ↑ Arnon SS، Schechter R، Inglesby TV، Henderson DA، Bartlett JG، Ascher MS، Eitzen E، Fine AD، Hauer J، Layton M، Lillibridge S، Osterholm MT، O'Toole T، Parker G، Perl TM، Russell PK، Swerdlow DL، Tonat K (شوباتی ٢٠٠١). «Botulinum toxin as a biological weapon: medical and public health management». JAMA. ٢٨٥ (8): ١٠٥٩–٧٠. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٨٥.٨.١٠٥٩. PMID ١١٢٠٩١٧٨.
  88. ↑ «FDA approves first Botulism Antitoxin for use in neutralizing all seven known botulinum nerve toxin serotypes». FDA News Release. U.S. FDA. ٢٢ی ئازاری ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  89. ↑ Vanella de Cuetos EE، Fernandez RA، Bianco MI، Sartori OJ، Piovano ML، Lúquez C، de Jong LI (تشرینی دووەمی ٢٠١١). «Equine botulinum antitoxin for the treatment of infant botulism». Clinical and Vaccine Immunology. ١٨ (11): ١٨٤٥–٩. doi:١٠.١١٢٨/CVI.٠٥٢٦١-١١. PMC ٣٢٠٩٠٣٥. PMID ٢١٩١٨١١٩.
  90. ↑ Arnon SS، Schechter R، Maslanka SE، Jewell NP، Hatheway CL (شوباتی ٢٠٠٦). «Human botulism immune globulin for the treatment of infant botulism». The New England Journal of Medicine. ٣٥٤ (5): ٤٦٢–٧١. doi:١٠.١٠٥٦/NEJMoa٠٥١٩٢٦. PMID ١٦٤٥٢٥٥٨.
  91. ↑ Arnon SS، Schechter R، Maslanka SE، Jewell NP، Hatheway CL (شوباتی ٢٠٠٦). «Human botulism immune globulin for the treatment of infant botulism». The New England Journal of Medicine. ٣٥٤ (5): ٤٦٢–٧١. doi:١٠.١٠٥٦/NEJMoa٠٥١٩٢٦. PMID ١٦٤٥٢٥٥٨.
  92. 1 2 Chalk، Colin H؛ Benstead، Tim J؛ Pound، Joshua D؛ Keezer، Mark R (١٧ی نیسانی ٢٠١٩). «Medical treatment for botulism». Cochrane Database of Systematic Reviews. ٤ (4) CD008123. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٨١٢٣.pub٤. PMC ٦٤٦٨١٩٦. PMID ٣٠٩٩٣٦٦٦.
  93. ↑ Vanella de Cuetos EE، Fernandez RA، Bianco MI، Sartori OJ، Piovano ML، Lúquez C، de Jong LI (تشرینی دووەمی ٢٠١١). «Equine botulinum antitoxin for the treatment of infant botulism». Clinical and Vaccine Immunology. ١٨ (11): ١٨٤٥–٩. doi:١٠.١١٢٨/CVI.٠٥٢٦١-١١. PMC ٣٢٠٩٠٣٥. PMID ٢١٩١٨١١٩.
  94. ↑ Yu PA، Lin NH، Mahon BE، Sobel J، Yu Y، Mody RK، Gu W، Clements J، Kim HJ، Rao AK (٢٠١٨). «Safety and Improved Clinical Outcomes in Patients Treated With New Equine-Derived Heptavalent Botulinum Antitoxin». Clinical Infectious Diseases. ٦٦ (suppl_1): S٥٧–S٦٤. doi:١٠.١٠٩٣/cid/cix٨١٦. PMC ٥٨٦٦٠٩٩. PMID ٢٩٢٩٣٩٢٨.
  95. ↑ «Botulism Prognosis». Medical Life Sciences. ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی شوباتی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  96. ↑ «Botulism - Diseases and Conditions - Publications - Public Information - MOHLTC». www.health.gov.on.ca (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  97. 1 2 «National Botulism Surveillance Summary, 2021». لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  98. ↑ Sobel J، Tucker N، Sulka A، McLaughlin J، Maslanka S (ئەیلوولی ٢٠٠٤). «Foodborne botulism in the United States, 1990–2000». Emerging Infectious Diseases. ١٠ (9). Centers for Disease Control and Prevention: ١٦٠٦–١٦١١. doi:١٠.٣٢٠١/eid١٠٠٩.٠٣٠٧٤٥. PMC ٣٣٢٠٢٨٧. PMID ١٥٤٩٨١٦٣.
  99. ↑ Passaro DJ، Werner SB، McGee J، Mac Kenzie WR، Vugia DJ (ئازاری ١٩٩٨). «Wound botulism associated with black tar heroin among injecting drug users». JAMA. ٢٧٩ (11): ٨٥٩–٨٦٣. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٧٩.١١.٨٥٩. PMID ٩٥١٦٠٠١.
  100. ↑ «007 This Page Has Moved - National Case Surveillance: Listeria Initiative». ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  101. ↑ Terranova W، Breman JG، Locey RP، Speck S (ئابی ١٩٧٨). «Botulism type B: epidemiologic aspects of an extensive outbreak». American Journal of Epidemiology. ١٠٨ (2): ١٥٠–٦. doi:١٠.١٠٩٣/oxfordjournals.aje.a١١٢٥٩٩. PMID ٧٠٧٤٧٦.
  102. ↑ Angulo FJ، Getz J، Taylor JP، Hendricks KA، Hatheway CL، Barth SS، Solomon HM، Larson AE، Johnson EA، Nickey LN، Ries AA (تەممووزی ١٩٩٨). «A large outbreak of botulism: the hazardous baked potato». The Journal of Infectious Diseases. ١٧٨ (1): ١٧٢–٧. doi:١٠.١٠٨٦/٥١٥٦١٥. PMID ٩٦٥٢٤٣٧.
  103. ↑ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (کانوونی دووەمی ٢٠٠٣). «Outbreak of botulism type E associated with eating a beached whale—Western Alaska, July 2002». MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. ٥٢ (2): ٢٤–٦. PMID ١٢٦٠٨٧١٥. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  104. ↑ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (٣ی ئابی ٢٠٠٧). «Botulism associated with commercially canned chili sauce—Texas and Indiana, July 2007». MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. ٥٦ (30): ٧٦٧–٩. PMID ١٧٦٧٣٨٩٨.
  105. ↑ «1 dead in botulism outbreak linked to Ohio church potluck». CNNWIRE. CNN. ٢٨ی نیسانی ٢٠١٥. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  106. ↑ «Man dies in Sacramento county botulism outbreak from nacho cheese». KCRA. ٢٢ی ئایاری ٢٠١٧. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  107. ↑ «Infant botulism in 10 US states linked to formula being recalled». AP News (بە ئینگلیزی). ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  108. ↑ O'Mahony M، Mitchell E، Gilbert RJ، Hutchinson DN، Begg NT، Rodhouse JC، Morris JE (حوزەیرانی ١٩٩٠). «An outbreak of foodborne botulism associated with contaminated hazelnut yoghurt». Epidemiology and Infection. ١٠٤ (3): ٣٨٩–٩٥. doi:١٠.١٠١٧/s٠٩٥٠٢٦٨٨٠٠٠٤٧٤٠٣. PMC ٢٢٧١٧٧٦. PMID ٢٣٤٧٣٨٢.
  109. ↑ Ying، S.؛ Shuyan، C. (تشرینی دووەمی ١٩٨٦). «Botulism in China». Clinical Infectious Diseases. ٨ (6): ٩٨٤–٩٩٠. doi:١٠.١٠٩٣/clinids/٨.٦.٩٨٤.
  110. ↑ Wu CR، Lian EH، Chen WJ، Liu YZ (١٩٥٨). «Botulism: A report for Qapqal disease». National Medical Journal of China. ٤٤ (10): ٩٣٢–٩٤٢.
  111. ↑ Fu SW، Wang CH (ئابی ٢٠٠٨). «An overview of type E botulism in China». Biomedical and Environmental Sciences. ٢١ (4): ٣٥٣–٦. Bibcode:٢٠٠٨BioES..٢١..٣٥٣F. doi:١٠.١٠١٦/S٠٨٩٥-٣٩٨٨(٠٨)٦٠٠٥٤-٩. PMID ١٨٨٣٧٣٠١. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  112. ↑ Huang Beibei، ed. (١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١). «The Xibe ethnic minority». People's Daily. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  113. ↑ Wu CR، Lian EH، Chen WJ، Liu YZ (١٩٥٨). «Botulism: A report for Qapqal disease». National Medical Journal of China. ٤٤ (10): ٩٣٢–٩٤٢.
  114. ↑ Fu SW، Wang CH (ئابی ٢٠٠٨). «An overview of type E botulism in China». Biomedical and Environmental Sciences. ٢١ (4): ٣٥٣–٦. Bibcode:٢٠٠٨BioES..٢١..٣٥٣F. doi:١٠.١٠١٦/S٠٨٩٥-٣٩٨٨(٠٨)٦٠٠٥٤-٩. PMID ١٨٨٣٧٣٠١. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  115. ↑ Leclair D، Fung J، Isaac-Renton JL، Proulx JF، May-Hadford J، Ellis A، Ashton E، Bekal S، Farber JM، Blanchfield B، Austin JW (حوزەیرانی ٢٠١٣). «Foodborne botulism in Canada, 1985–2005». Emerging Infectious Diseases. ١٩ (6): ٩٦١–٨. doi:١٠.٣٢٠١/eid١٩٠٦.١٢٠٨٧٣. PMC ٣٧١٣٨١٦. PMID ٢٣٧٣٥٧٨٠.
  116. ↑ «Eight Ukrainians died of botulism in 2017». LB.ua. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  117. ↑ «Độc tố trong pate Minh Chay được phát hiện cách nào?». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  118. ↑ «Lethal bacteria in vegan pate puts seven people on life support - VnExpress International». لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  119. ↑ Humeau Y، Doussau F، Grant NJ، Poulain B (ئایاری ٢٠٠٠). «How botulinum and tetanus neurotoxins block neurotransmitter release». Biochimie. ٨٢ (5): ٤٢٧–٤٦. doi:١٠.١٠١٦/S٠٣٠٠-٩٠٨٤(٠٠)٠٠٢١٦-٩. PMID ١٠٨٦٥١٣٠.
  120. ↑ W.B. Gross (1984), Botulism, in "Diseases of poultry", ed.
  121. ↑ Blood DC، Henderson JA، Radostits OM (١٩٧٩). Veterinary Medicine (چاپی 5th). London: Baillière Tindall. لاپەڕە ١٠٦٠ (Grass sickness). ژپنک ٩٧٨-٠-٧٠٢٠-٠٧١٨-٧.
  122. ↑ «Botulism - Dog». ١٢ی ئابی ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  123. ↑ «http://www.merckmanuals.com/vet/poultry/botulism_limberneck_western_duck_sickness/overview_of_botulism_in_poultry.html». ٣١ی ئازاری ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە |سەردێڕ= (یارمەتی)
  124. ↑ Aiello SE، Mays A، eds. (١٩٨٨). «Botulism». Merck Veterinary Manual (چاپی 8th). Whitehouse Station, NJ: Merck and Co. لاپەڕە ٤٤٢–٤٤.
  125. ↑ Rasetti-Escargueil، Christine؛ Lemichez، Emmanuel؛ Popoff، Michel R. (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩). «Public Health Risk Associated with Botulism as Foodborne Zoonoses». Toxins. ١٢ (1): ١٧. doi:١٠.٣٣٩٠/toxins١٢٠١٠٠١٧. PMC ٧٠٢٠٣٩٤. PMID ٣١٩٠٥٩٠٨.
  126. 1 2 «Botulism in Animals - Infectious Diseases». Merck Veterinary Manual (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  127. 1 2 3 Anniballi، Fabrizio؛ Fiore، Alfonsina؛ Löfström، Charlotta؛ Skarin، Hanna؛ Auricchio، Bruna؛ Woudstra، Cédric؛ Bano، Luca؛ Segerman، Bo؛ Koene، Miriam؛ Båverud، Viveca؛ Hansen، Trine؛ Fach، Patrick؛ Åberg، Annica Tevell؛ Hedeland، Mikael؛ Engvall، Eva Olsson (ئەیلوولی ٢٠١٣). «Management of Animal Botulism Outbreaks: From Clinical Suspicion to Practical Countermeasures to Prevent or Minimize Outbreaks» (PDF). Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science. ١١ (S1): S١٩١–S١٩٩. doi:١٠.١٠٨٩/bsp.٢٠١٢.٠٠٨٩. PMID ٢٣٩٧١٨٠٦. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:3» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  128. 1 2 3 4 Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  129. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  130. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  131. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  132. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  133. ↑ Ni، Samantha A.؛ Brady، Mark F. (٢٠٢٤). «Botulism Antitoxin». StatPearls. StatPearls Publishing. PMID ٣٠٥٢١٢٢٨.
  134. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  135. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  136. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.
  137. ↑ Miller، Judith؛ Engelberg، Stephen؛ Broad، William (٢٠٠١). Germs: Biological Weapons and America's Secret War (بە ئینگلیزی). Simon & Schuster. ژپنک ٠-٦٨٤-٨٧١٥٨-٠.

خوێندنەوەی زیاتر

[دەستکاری]

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=بۆتولیزم&oldid=1605497»