بەسرە

بەسرە
بە عەرەبی: البصرة
دامەزران	١ی کانوونی دووەمی ٠٦٣٨
ناو بە زمانی فەرمی	البصرة
ناسناوی خەڵک	Basran، بصري، بصراوي
وڵات	عێراق
پایتەختی	پارێزگای بەسرە
دابەشکاریی کارگێڕی	پارێزگای بەسرە
ناوچەی کاتی	UTC+03:00
پۆتانی شوێن	٣٠°٣٠′٥٤″N ٤٧°٤٨′٣٦″E
دانیشتووان	١٬٣٢٦٬٥٦٤
بەرزی لە ئاستی دەریا	٥±١ مەتر
خوشکەشارەکان	باکوو، دێترۆیت، دوبەی، ڤێنیز
ڕووداوە بەرچاوەکان	Siege of U.K. bases in Basra
ڕووبەر	١٨١ کیلۆمەتر چوارگۆشە
وێبگە	https://basra.gov.iq
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

بەسرە (بە عەرەبی: البصرة) شارێکی بەندەرییە لە باشووری عێراق. ناوەندی پارێزگای بەسرەیە و سێیەم گەورەترین شاری عێراقە لە دوای بەغدا و مووسڵ. دەکەوێتە نزیک سنووری ئێران-عێراق، شارەکە لە کەناری «شەتەلعەرەب» (کە دەڕژێتە کەنداوی فارسییەوە) ھەڵکەوتووە. بەردەوام یەکێکە لە گەرمترین شارەکانی عێراق، کە پلەی گەرمی تێیدا لە وەرزی ھاویندا بە بەردەوامی ٥٠ پلەی سەدی تێدەپەڕێنێت.

بەسرە کە لە ساڵی ٦٣٦ وەک سەربازگەیەکی سەربازی دروست کراوە، ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە وەک ناوەندێکی ھەرێمی بۆ زانست، بازرگانی و ئابووری لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا و شوێنی یەکەم مزگەوتە کە لە دەرەوەی نیمچەدوورگەی عەرەبی دروستکرابێت. ناوەندێکی بازرگانی کۆیلە بوو لە مێزۆپۆتامیا، تا کاتی شۆڕشی زەنج لە ساڵی ٨٧١. لە ڕووی مێژوویییەوە، بەسرە یەکێکە لەو بەندەرانەی کە «سیندبادی دەریاوان» (کەسایەتی خەیاڵی) گەشتەکانی لێوە دەستپێکردووە. شارەکە گۆڕانکاری دەسەڵاتی زۆری بەخۆیەوە بینیوە. لە ساڵی ١٢٥٨، شارەکە لەلایەن مەغۆلەکانەوە تاڵان کرا. لە ١٥٢٦ کەوتە ژێر دەسەڵاتی پورتوگالییەکان و دواتر کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان وەک بەشێک لە ویلایەتی بەسرە. لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ھێزەکانی بەریتانیا لە ساڵی ١٩١٤ بەسرەیان گرت. دوای ساڵی ١٩٢١ خرایە سەر عێراقی ژێر ژێرفەرمانی و دواتر لە ١٩٣٢ بوو بە بەشێک لە شانشینی سەربەخۆی عێراق.

لە دوای سەربەخۆیی عێراقەوە، ئەو جەنگانەی عێراق کردوونی بەسرەیان کردووەتە مەیدانێکی چالاکی جەنگ بەھۆی شوێنە ستراتیژییەکەیەوە. لە جەنگی ئێران-عێراقدا، شارەکە بە چڕی تۆپباران کرا و لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە گەمارۆ درا. بەھۆی جەنگەکەوە، نیوەی دانیشتووانی شارەکە ھەڵاتن. لە جەنگی کەنداویشدا بەھۆی ھێرشەکانی ھاوپەیمانانەوە زیانی زۆری بەرکەوت. لە ١٩٩١ و ١٩٩٩، بەسرە شوێنی دوو ڕاپەڕین بوو دژی سەددام حوسێن. لە ٦ی نیسانی ٢٠٠٣، شارەکە لەلایەن ھاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی بەریتانیا و ئەمریکا داگیرکرا و بووە یەکەم شار کە لە کاتی داگیرکردنی عێراقدا کۆنترۆڵ بکرێت، کە ئەمەش وێرانکاری زیاتری بەدوای خۆیدا ھێنا. لە کاتی جەنگەکەدا، کەوتە ژێر دەسەڵاتی لایەنە شیعەکان وەک سوپای مەھدی موقتەدا سەدر، کە دواتر لە ٢٠٠٨ دەرکران. ھەروەھا، بەسرە لە ٢٠١١ و ٢٠١٢ کرایە ئامانجی تەقینەوەکان، و لە ٢٠١٣ تا ٢٠١٧ کاریگەری یاخیبوونی ئیسلامی و جەنگی داعشی لەسەر بوو.

بەھۆی شوێنە ستراتیژییەکەی و یەدەگە نەوتییە زۆرەکەی، بەسرە بووەتە یەکێک لە شارە پیشەسازییە گەورەکانی ناوچەکە. وەک تەنھا ناوچەی کەنار دەریای وڵات، بەسرە خاڵێکی گرنگی گواستنەوەیە. دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی عێراق، بەسرە قۆناغێکی بووژانەوە و گەشەسەندنی بەخۆیەوە بینی، بە چەندین پڕۆژەی ئاوەدانکردنەوە کە وەبەرھێنانی بیانی پارەی بۆ دابین دەکرد، لەوانە «بەندەری فاوی گەورە»، کە سەرنجی جیھانی بۆخۆی ڕاکێشاوە. ئەمڕۆ، زۆرینەی دانیشتووانەکەی لە موسڵمانی شیعەی عەرەب پێکھاتوون، لەگەڵ کەمینەیەکی گەورەی سوننە.

واتای ناو

شارەکە بە درێژایی مێژوو ناوی زۆری ھەبووە، کە «بەسرە» باوترینیانە. لە زمانی عەرەبیدا، وشەی بەسرە بە واتای «چاوەدێر» دێت، کە ڕەنگە ئاماژەیەک بێت بۆ بنچینەی شارەکە وەک بنکەیەکی سەربازی عەرەبی دژی ساسانییەکان. ھەندێکی تر دەڵێن ناوەکە لە وشەی ئارامی basratha وەرگیراوە، بە واتای «شوێنی کەپرەکان، یان نیشتەجێگە».

مێژوو

دامەزراندن لەلایەن خەلافەتی ڕاشدین (٦٣٦–٦٦١)

شارەکە لە سەرەتای سەردەمی ئیسلامی لە ساڵی ٦٣٦ دامەزرا و وەک ئۆردووگایەکی سەربازی بۆ ھۆزە عەرەبەکان دەستی پێکرد کە سوپای خەلیفەی ڕاشیدین «عومەر»یان پێکھێنابوو. شوێنە ڕەسەنەکە، کە شوێنێکی سەربازی بوو، ھێشتا دیارە لە ڕێگەی مزگەوتی ئیمام عەلی کە نزیکەی ١٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای بەسرەی ئێستاوە دوورە. لە کاتی تێکشکاندنی ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لەوێ، فەرماندەی موسڵمان «عوتبەی کوڕی غەزوان» ئۆردووگاکەی لە شوێنی نیشتەجێگەیەکی کۆنی سەربازی فارسی بە ناوی «ڤاھێشتاباد ئەردەشێر» دروست کرد کە لەلایەن عەرەبەکانەوە وێران کرابوو.

لە ساڵی ٦٣٩، عومەر ئەم ئۆردووگایەی کردە شارێک بە پێنج ناوچەوە، و ئەبو موسای ئەشعەری وەک یەکەم پارێزگاری دانا. شارەکە بە شێوەی بازنەیی بەپێی تەلارسازی پارسی-ساسانی دروست کرا. دەبوو مووسا لە ساڵی ٦٣٩ تا ٦٤٢ سەرکردایەتی داگیرکردنی خوزستانی کرد. لە ساڵی ٦٥٠، خەلیفە عوسمان سنووری فارسی ڕێکخستەوە و عەبدوڵڵای کوڕی عامری کردە پارێزگاری بەسرە. لە ساڵی ٦٥٦، عوسمان کوژرا و عەلی وەک خەلیفە دەستنیشانکرا. عەلی سەرەتا عوسمانی کوڕی حونەیفی وەک پارێزگاری بەسرە دانا.

ژێرخانی بەسرە پلانی بۆ دانرابوو. ھۆکاری ھەڵبژاردنی بەسرە وەک شوێنێک بۆ شارە نوێیەکە نادیارە. شوێنە ڕەسەنەکە ١٥ کم لە شەتەلعەرەبەوە دوور بوو و بەمەش دەستگەیشتنی بە بازرگانی دەریایی و گرنگتر لەوەش، بە ئاوی شیرین نەبوو. ھەروەھا، ناوچەکە زەوی کشتوکاڵی کەم بوو.

لە ڕاستیدا، ئەحنەفی کوڕی قەیس سکاڵای لای خەلیفە عومەر کرد کە خەڵکی بەسرە تەنھا «زۆنگاوی سوێریان ھەیە کە ھەرگیز وشک نابێتەوە و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ئاوی سوێر و لە ڕۆژاواوە بە بیابانی بێ ئاو دەورە دراوە». سەرباری ئەمانە، بەسرە بەسەر ئەم کێشە سروشتیانەدا زاڵ بوو و بە خێرایی گەشەی کرد و بوو بە دووەم گەورەترین شار لە عێراق. ڕۆڵی وەک سەربازگەیەک وای کرد کە سەربازەکان پارەیان ھەبێت بۆ خەرجکردن، ئەمەش وای کرد وەبەرھێنان لە ژێرخانی کشتوکاڵیدا بکرێت.

سیستمێکی گەورەی ئاودێری پەرەی پێدرا، بەڵام ئەم سیستمە بەھۆی کۆبوونەوەی خوێ (شۆرەکات) لە خاکەکەدا بەردەوام نەبوو. دوای ئەوەی بەسرە لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆیەمدا لەلایەن یاخیبووانی زەنج و دواتر قەرمەتییەکانەوە تاڵان کرا، ژێرخانەکە بە تەواوی پشتگوێ خرا. دواجار لە کۆتایییەکانی سەدەی دەیەمدا، شوێنی شارەکە گوازرایەوە بۆ کەناری شەتەلعەرەب، کە تا ئێستا لەوێ ماوەتەوە.

خەلافەتی ئەمەوی (٦٦١–٧٥٠)

سووفیانییەکان دەسەڵاتی بەسرەیان ھەبوو تا مردنی یەزیدی یەکەم لە ٦٨٣. لە ساڵی ٦٦٤، موعاوییەی یەکەم «زیاد کوڕی ئەبیھی» کردە پارێزگار، کە بە یاسا توندەکانی ناسرابوو. لە ساڵی ٦٨٠، کوڕەکەی «عوبەیدوڵڵای کوڕی زیاد» بووە پارێزگار و ڕۆڵی ھەبوو لە سەرکوتکردنی لایەنگرانی حوسێنی کوڕی عەلی و شەڕی کەربەلا. دواتر ململانێکان لەگەڵ ئیبن زووبەیر و شۆڕشی موختار ڕوویدا. عەبدولمەلیک کوڕی مەروان لە ساڵی ٦٩١ بەسرەی کۆنترۆڵ کردەوە.

خەلافەتی عەباسی و سەردەمی زێڕین (٧٥٠–١٢٥٨)

لە سەردەمی عەباسییەکاندا، بەسرە بووە ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شوێنی قوتابخانەی ڕێزمانی بەسرە. چەندین زانا و ئەدیبی گەورە خەڵکی بەسرە بوون، وەک ئیبن ھەیسەم، جاحز، و ڕابیعەی عەدەوەی. شۆڕشی زەنج لە ساڵی ٨٧١ و ھێرشی قەرمەتییەکان لە ٩٢٣ وێرانکاری گەورەیان لە شارەکەدا کرد.

لە ٩٤٥ تا ١٠٥٥، دەوڵەتی بوەیھی فەرمانڕەواییان دەکرد. کتێبخانەیەک بە ١٥٬٠٠٠ کتێبەوە لەو سەردەمەدا دروست کرا. دواتر سەلجوقییەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست.

سەردەمی مەغۆل و دواتر (١٢٥٨–١٥٠٠)

لە ساڵی ١٢٥٨، مەغۆلەکان لەژێر فەرمانی «ھۆلاکۆ خان» بەغدایان تاڵان کرد و کۆتاییان بە دەسەڵاتی عەباسی ھێنا. بەپێی ھەندێک گێڕانەوە، بەسرە خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد بۆ ئەوەی لە کۆمەڵکوژی دووربکەوێتەوە. نەخشەی دەوڵەتی «مەملوکی بەحری» (١٢٥٠–١٣٨٢) بەسرە وەک بەشێک لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆیان نیشان دەدات، و نەخشەی قەڵەمڕەوی مەغۆل (١٣٠٠–١٤٠٥) بەسرە وەک بەشێک لەژێر دەسەڵاتی مەغۆل نیشان دەدات. لە ساڵی ١٢٩٠، شەڕ لە بەندەری بەسرە لە کەنداوی فارسی لەنێوان جەنەوایییەکان، واتە لەنێوان ھەردوو لایەنی «گوێلف» و «گیبێلین» ھەڵگیرسا.

ئیبن بەتووتە لە سەدەی چواردەھەمدا سەردانی بەسرەی کردووە و ئاماژەی بەوە کردووە کە «لە ھەموو جیھاندا بەناوبانگ بوو، لە ڕووبەردا فراوان و لە کۆشک و تەلارەکانیدا قەشەنگ بوو، بە باخچە زۆرەکانی و میوە نایابەکانی ناسرابوو، چونکە شوێنی بەیەکگەیشتنی دوو دەریاکەیە، سوێر و شیرین.» ھەروەھا ئیبن بەتووتە ئاماژەی بەوە کردووە کە بەسرە لە سێ گەڕەک پێکھاتبوو: گەڕەکی ھوزەیل، گەڕەکی بەنوو حەرام، و گەڕەکی ئێرانییەکان (مەحەللەت ئەلعەجەم). فرێد دۆنەر دەڵێت: «ئەگەر دوو گەڕەکەکەی یەکەم ئەوە دەربخەن کە بەسرە ھێشتا بە زۆری شارێکی عەرەبی بووە، ئەوا بوونی گەڕەکێکی ئێرانی بە ڕوونی میراتی چەندین سەدەی پەیوەندی توندوتۆڵ لەنێوان بەسرە و ئێران دەردەخات.»

ھۆزی عەرەبی «ئال موغامیس» لە سەرەتای سەدەی پازدەھەمدا دەسەڵاتیان بەسەر بەسرەدا سەپاند، بەڵام بە خێرایی و بەدوای یەکدا کەوتنە ژێر کاریگەری «قەرە قۆینلۆ» و «ئاق قۆینلۆ»کان. دەسەڵاتی ئال موغامیس بەسەر بەسرەدا لە ساڵی ١٤٣٦ەوە بوو بە دەسەڵاتێکی ڕووکەش؛ دەسەڵاتێک بە ئەمری واقیع بەسەر بەسرەدا لە ١٤٣٦ تا ١٥٠٨ لە دەستی «موشەعشەعەکان»دا بوو. لەو ساڵەی دواییدا، لە سەردەمی دەسەڵاتی شا ئیسماعیلی یەکەم (١٥٠١–١٥٢٤)، یەکەم فەرمانڕەوای سەفەوی، بەسرە و موشەعشەعەکان بوون بە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی. ئەمە یەکەم جار بوو بەسرە بکەوێتە ژێر ڕکێفی سەفەوییەکانەوە. لە ١٥٢٤، دوای مردنی شا ئیسماعیلی یەکەم، خانەوادەی فەرمانڕەوای ناوخۆیی بەسرە، واتە ئال موغامیس، دەسەڵاتی کاریگەری خۆیان بەسەر شارەکەدا گەڕاندەوە. دوازدە ساڵ دواتر، لە ١٥٣٦، لە کاتی جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٥٣٢–١٥٥٥)، فەرمانڕەوای بەدەویی بەسرە «ڕاشد کوڕی موغامیس»، دانی بە سوڵتان سولەیمانی قانوونیدا نا وەک سەروەری خۆی، ئەویش لە بەرامبەردا ڕاشدی وەک پارێزگاری بەسرە پەسەند کرد. ویلایەتە عەرەبییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی چێژیان لە بڕێکی زۆر سەربەخۆیی دەبینی، و تەنانەت زۆرجار ھێزی سەربازیی تایبەت بە خۆیان دروست دەکرد. ھەرچەندە بەسرە ملکەچی عوسمانییەکان بوو، بەڵام دەسەڵاتی عوسمانی بەسەر بەسرەدا لەو کاتەدا لاواز بوو. ئەمە دوای دە ساڵ گۆڕا؛ لە ١٥٤٦، بەدوای ململانێیەکی ھۆزەکی کە موشەعشەعەکان و فەرمانڕەوای ناوخۆیی «زەکییە» (لە نزیک بەسرە) تێیدا بەشدار بوون، عوسمانییەکان ھێزێکیان نارد بۆ بەسرە. ئەمە بووە ھۆی کۆنترۆڵێکی توندتر (بەڵام ھێشتا ڕووکەش)ی عوسمانی بەسەر بەسرەدا.

لە ١٥٢٣، پورتوگالییەکان لەژێر فەرمانی «ئەنتۆنیۆ تێنرێرۆ» لە حەلەبەوە پەڕینەوە بۆ بەسرە. «نونۆ دا کونھا» لە ١٥٢٩ بەسرەی گرت. لە ١٥٥٠، شانشینی ناوخۆیی بەسرە و فەرمانڕەوا ھۆزەکییەکان متمانەیان بە پورتوگالییەکان کرد دژی عوسمانییەکان، لەو کاتەوە پورتوگالییەکان چەندین جار ھەڕەشەی ھێرشکردن و داگیرکردنی بەسرەیان دەکرد. لە ساڵی ١٥٩٥ بەدواوە پورتوگالییەکان وەک پارێزەری سەربازیی بەسرە کاریان دەکرد، و لە ١٦٢٤ پورتوگالییەکان یارمەتی پاشای عوسمانیی بەسرەیان دا لە تێکشکاندنی ھێرشێکی فارسەکان. پشکێک لە داھاتی گومرگ و بەخشین لە باج بە پورتوگالییەکان درا. لە نزیکەی ١٦٢٥ تا ١٦٦٨، بەسرە و زۆنگاوەکانی خواروو لە دەستی سەرۆکە ناوخۆیییەکاندا بوون و سەربەخۆ بوون لە ئیدارەی عوسمانی لە بەغدا.

سەردەمی عوسمانی و بەریتانی

بەسرە بۆ ماوەیەکی درێژ ناوەندێکی بازرگانی و ڕۆشنبیری بوو. لە ساڵی ١٦٦٨ عوسمانییەکان گرتیانەوە. چەند جارێک لە نێوان تورک و فارسەکان دەستاودەستی کردووە. زەندییەکان لە ١٧٧٥–١٧٧٩ دەسەڵاتیان ھەبوو. لە ١٩١٤ بەریتانییەکان دەستیان بەسەردا گرت.

سەردەمی مۆدێرن (١٩٢١–٢٠٠٣)

لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا (١٩٣٩-١٩٤٥)، بەسرە بەندەرێکی گرنگ بوو کە بەھۆیەوە زۆربەی ئەو کەلوپەل و پێداویستییانە تێدەپەڕین کە لەلایەن ھاوپەیمانانی دیکەی جەنگی جیھانیی دووەمەوە بۆ یەکێتیی سۆڤیەت دەنێردران.

ژمارەی دانیشتووانی بەسرە لە ساڵی ١٩٤٧دا ١٠١،٥٣٥ کەس بوو، و لە ساڵی ١٩٥٧دا گەیشتە ٢١٩،١٦٧ کەس. زانکۆی بەسرە لە ساڵی ١٩٦٤ دامەزرا. تا ساڵی ١٩٧٧، ژمارەی دانیشتووان بەرزبووەوە بۆ بەرزترین ئاست کە نزیکەی ١.٥ ملیۆن کەس بوو. لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراقدا ژمارەی دانیشتووان کەمیکرد، لە کۆتاییەکانی ھەشتاکاندا لەژێر ٩٠٠،٠٠٠ کەس بوو، و ڕەنگە لە سەختترین کاتەکانی جەنگدا گەیشتبێتە نزمترین ئاست کە تەنھا کەمێک زیاتر بووە لە ٤٠٠،٠٠٠ کەس. شارەکە بە بەردەوامی لەلایەن ئێرانەوە تۆپباران دەکرا و مەیدانی چەندین شەڕی سەخت بوو، وەک ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان (١٩٨٢) و گەمارۆی بەسرە (١٩٨٧).

دوای جەنگەکە، سەددام ٩٩ پەیکەری یادگاری بۆ ئەفسەرە سەربازییە عێراقییە کوژراوەکانی جەنگەکە لە کەناری ڕووباری «شەتەلعەرەب» دروستکرد، کە ھەموویان پەنجەیان بۆ دیوی ئێران ڕاکێشابوو. دوای جەنگی کەنداوی ١٩٩١، ڕاپەڕینێک دژی سەددام لە بەسرە سەریھەڵدا. ئەم شۆڕشە بەرفراوانە دژی حکوومەتی عێراق بوو، کە حکوومەت بە توندوتیژی ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد و بووە ھۆی کوشتن و وێرانکارییەکی زۆر لە بەسرەدا.

وەک بەشێک لە ململانێی «ناوچەکانی دژەفڕین»ی عێراق، فڕۆکە جەنگییەکانی ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩دا دوو ھێرشی ئاسمانییان کردە سەر بەسرە. ھێرشە ئاسمانییەکان بوونە ھۆی کەوتنەخوارەوەی مووشەکەکان لە گەڕەکی «کۆمارییە»ی بەسرە، و کوژرانی ١١ ھاووڵاتی مەدەنی عێراقی و برینداربوونی ٥٩ی لێکەوتەوە. ژەنەڕاڵ «ئەنتۆنی زینی»، فەرماندەی ئەوکاتی ھێزەکانی ئەمریکا لە کەنداوی فارسی، دانی بەوەدا نا کە ئەگەری ھەیە «مووشەکێک بە ھەڵە ئاراستەی گۆڕیبێت». ھەرچەندە ژمارەی ئەم قوربانیانە بە بەراورد بە ڕووداوەکانی دواتر کەم دەردەکەون، بەڵام بۆردوومانەکە ڕۆژێک دوای ئەوە ڕوویدا کە وەزیرانی دەرەوەی عەرەب، کە لە میسر کۆببوونەوە، ڕەتیانکردەوە سەرکۆنەی چوار ڕۆژ لە ھێرشی ئاسمانی دژی عێراق بکەن لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٨. ئەمە لەلایەن وەزیری ڕاگەیاندنی عێراق «ھومام عەبدولخالق» بەوە وەسفکرا کە ئەمە پێدانی «کارتی سەوز (مۆڵەت)ی عەرەبییە» بە ھێزەکانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ بەردەوامبوون لە دەستێوەردانەکانیان لە ململانێکەدا.

ئەمانەش ببینە

• کاتنامەی بەسرە
• ئەیالەتی بەسرە