بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی

بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی (بە سوریانی: ܙܘܥܐ ܟܢܘܫܝܐ ܣܘܪܝܝܐ) کە پێشتر بە بزووتنەوەی سەربەخۆی کۆبوونەوەی سوریانی ناسرابوو، پارتێکی سیاسی ئاشوورییە و لە عێراقە. ئەم حیزبە زیاتر لە مەسیحییە ئاشوورییەکان و بە تایبەت کاسۆلیکی سوریانی و تا ڕادەیەکی کەمتر لە ئۆرتۆدۆکسی سوریانی پێکھاتبوو.

لە چەندین بۆنەدا ھاوکاریان لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانی دیکەدا کردووە، بەتایبەتی لە پرسەکانی پەیوەست بە پاراستنی مافی نەتەوەیی و ئایینی کەمینەکان لە عێراقدا. بارەگای سەرەکی ئەم حیزبە لە شارۆچکەی قەرەقووش بوو، لە لووتکەی ناوبانگیدا لەلایەن ئەنوەر ماتی ھیدایەتەوە سەرکردایەتی دەکرا تا ئەو ساڵی ٢٠١٧ کۆچی دوایی کرد.

مێژوو

لە بەیاننامەیەکدا کە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە پەیجی فەیسبووکەکەیان بە ئاشکرا بڵاوکرایەوە، ئەو پارتە ڕێکەوتی دامەزراندنی خۆی وەک ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ لەلایەن ئیشۆ مەجید ھیدایەتەوە ڕاگەیاند. ھیدایەت لە ساڵی ١٩٥٤ لەدایکبووە، و دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، ئاواتەخوازی دامەزراندنی پارتێکی سیاسی بووە کە نوێنەرایەتی پێکھاتەکانی ئۆرتۆدۆکس و کاسۆلیکی سوریانی کۆمەڵگەی ئاشووری بکات، لەژێر ناوی ئارامیی سوریانی.

ئەم پارتە دوای دامەزراندنی لەگەڵ چەندین لایەنی سیاسی ئاشووری و ڕێکخراوی دیکە ھاوکاری کرد، بەتایبەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژی کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان لە عێراق. ساڵی ٢٠١١ لەگەڵ ١٣ پارت و ڕێکخراوی سیاسی دیکەی عەنکاوە بەیاننامەیەکی ھاوبەشی ئامانجەکانی واژوو کرد. ھەروەھا ھەر لەو ساڵەدا لەگەڵ بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری لە بەرتڵە کۆبوونەوە. لە ساڵی ٢٠١٧ سام پەیوەندی بە لایەنە مەسیحی/ئاشوورییەکانی دیکەوە کرد لە داڕشتنی بەرنامەیەکی سیاسی گشتگیر بۆ دروستکردنی پارێزگایەکی نوێ لە ناوچەی دەشتی نەینەوا.

دوای ئەوەی مووسڵ کەوتە دەست داعش، ئەو حیزبە ئیدانەکردنی توندوتیژیەکانی بڵاوکردەوە و بانگەوازێکی گشتی ئاراستەی حکوومەتی فیدراڵی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوەکان.

لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئەنوەر ماتی ھیدایەت، سەرۆکی ئەوکاتی ئەو حیزبە کۆچی دوایی کرد. جگە لە سەرکردایەتیکردنی ئەو حیزبە، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا بووە کە پارتی دیموکراتی کوردستان سەرپەرشتی دەکرد.

کوشتنی ئیشۆ مەجید ھیدایەت

ساڵی ٢٠٠٦ ئیشۆ مەجید ھیدایەت لە دەرەوەی نووسینگەکەی لە قەرەقووش تەقەی لێکرا و گیانی لەدەست دا. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ٣١ی تشرینی یەکەمدا پێشنیازێکی پێشکەش کردبوو کە داوای دامەزراندنی ھەرێمێکی خۆسەری ئاشووری لە عێراقدا کردبوو. ڕەنگە پارتی دیموکراتی کوردستان دەستی ھەبووبێت لە کوشتنەکەدا، بەو پێیەی بە توندی دژایەتی ئۆتۆنۆمی ئاشووری لە عێراقدا دەکرد و تۆمەتبارکرابوو بە پەراوێزخستنی سیاسەتی ئاشووری لە عێراق لە قۆناغە پڕ لە گێژاوەکاندا.

ساڵانێک دوای مردنی، کۆمەڵگە ئاشوورییەکان لە ڕەوەند بەردەوام بوون لە سازدانی ڕێوڕەسمی یادکردنەوە بۆی. ھەروەھا ئەو حیزبە ھەموو ساڵێک لە مانگی ئەیلوولدا یادی کۆچی دوایی دەکاتەوە.

مێژووی ھەڵبژاردن

لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا کە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو، پارتەکە وەک بەشێک لە ھاوپەیمانی نەھیرەینی نیشتمانی بەشداری ھەڵبژاردنەکانی کرد. ھەرچەندە ئەم ھاوپەیمانییە لە بەسرە و ھەندێک گوندی پارێزگای نەینەوا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەڵام نەیتوانی ھیچ کورسییەکی پەرلەمان بەدەستبھێنێت.

لە ھەڵبژاردنەکانی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩ دا، پارتەکە کورسییەکی لە پارێزگای نەینەوا بەدەستھێنا و جێگەی ئەو کورسییەی گرتەوە کە پێشتر لەلایەن لیستی نیشتمانی ڕافیدەین و بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییەوە بوو. پارتەکە وەک بەشێک لە لیستی نەتەوەیی عەشتار کە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان پاڵپشتی لێدەکرا، کێبڕکێی ھەڵبژاردنی کرد.

ھەروەھا پارتەکە بەشداری ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی ٢٠١٨ی کرد، لەسەر لیستی ١٣١. بەڵام کەمترین دەنگی ھەموو لایەنە ئاشوورییەکانیان بەدەستھێنا و ھیچ کورسییەکیان بەدەست نەھێنا. ئەو حیزبە توانی پاڵپشتی کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی بەدەست بھێنێت، ئەمەش کاردانەوەی زۆر توندی لێکەوتەوە، بەتایبەتی دانیشتووانی قەرەقووش.

لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٣ دا، ئەو حیزبە وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی حیزبەکان بەناوی ھاوپەیمانی حامورابی بە سەرۆکایەتی ئانۆ جەوھەر بەشداری کرد. بەڵام ھاوپەیمانی سەرکەوتوو نەبوو لە بەدەستھێنانی ھیچ کورسییەک.

ڕەخنە

بزووتنەوەکە لە ماوەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی ڕەخنەی کۆمەڵگەی ئاشووری بووەتەوە بەھۆی پەیوەندیی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە. ڕاپۆرتێکی دەزگای سیاسەتی ئاشووری ڕەخنەی لە چۆنیەتی قۆستنەوەی دابەشبوونی تائیفی لەناو کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان گرت بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی سیاسییان تێکبدات. لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو پارتە پێشتر لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پارەی وەرگرتووە و بەشێک بووە لە ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا بە سەرۆکایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان.

دڵسۆزی بۆ سەلوان مۆمیکا

بەر لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەنووسی ئاشووری ماکس جۆزێف لەبارەی بەشداریکردنی سام لە ھەڵبژاردنەکاندا نووسیبووی و سەلوان مۆمیکا وەک کەسایەتییەکی سەرەکی بوو. جۆزێف ئاماژەی بەوەدا کە پارتەکە ھیچ کورسییەکی پەرلەمانی بەدەست نەھێناوە، لەگەڵ ئەوەشدا لە ھەڵبژاردنی پارێزگای نەینەوا لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕێگەی گەندەڵییەوە سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و سەلوان سەر بە بزووتنەوەی مشتومڕاوی داورنۆی بووە. ھەروەھا لینکی پەیجێکی فەیسبووکی کردووە کە وێنەی سەلوانی تێدابوو کە بەشداری لە چالاکییە حیزبییەکان دەکات، ھەروەھا ھەڵگرتنی ئاڵای سوریانی-ئارامی.

پەیوەندی سەلوان لەگەڵ ئەو حیزبەدا دوای ئەو مشتومڕە گشتییەی کە لە دەوری ئەو و ڕۆڵی لە سووتاندنی قورئانی پیرۆز لە سوێد لە ساڵی ٢٠٢٣ دۆزرایەوە.

چالاکیی نوێ

بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی تا ڕادەیەکی زۆر لەناو دیمەنی سیاسی ئاشووری مۆدێرن لە عێراقدا ناچالاکە؛ بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا چەند حاڵەتێک ھەبووە کە حیزب لە چالاکییە بچووکەکاندا دەرکەوتووە. لە ساڵی ٢٠٢١دا پارتەکە پەیوەندی بە ھاوپەیمانییەکی شەش لایەنی دیکەوە کرد لە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک بۆ کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان، داوای دووبارە ژماردنەوەی دەنگەکان دەکات دوای ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢١. لە ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژە بە سەرکەوتنی گوماناوی بزووتنەوەی بابل لە دوای ھەڵبژاردنەکان کراوە و لایەنەکان شەرعییەتی ئەو سەرکەوتنەیان خستووەتە ژێر پرسیارەوە.

لە ساڵی ٢٠٢٤، سەرۆکی ئێستای پارتەکە، جۆن ھیدایەت، لەگەڵ ڕۆمیۆ ھەکاری پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین کۆبووەوە و پیرۆزبایی کۆنفرانسی سەرکەوتووی حیزبەکەی لێکرد، ھەروەھا باسی بارودۆخی ئێستای ئاشوورییەکان لە عێراق کرد.

ھەروەھا ئەو پارتە بەشێکە لە ھاوپەیمانی مەسیحی کە ھاوپەیمانییەکە لەسەر بنەمای ھاوپەیمانی حامورابیی پێشووی ئانۆ جەوھەر دامەزراوە و پەرەی سەندووە و ڕێکخراوە ئەرمەنییەکانیش دەگرێتەوە. لایەنەکانی تر بە ناچالاک دادەنرێن. دوابەدوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤، حیزبەکە (لە چوارچێوەی ھاوپەیمانی) بڕیاری خۆی بۆ بایکۆتی ھەڵبژاردن ڕاگەیاند دوای نەھێشتنی کورسی کەمینەکان لە مانگی پێشوودا؛ و حیزبەکە بەشێک بوو لە بەیاننامەیەک کە پاڵپشتی گشتی بۆ مەسروور بارزانی دەربڕی دوای ڕەخنە ئاڕاستەی ئەو.