بۆ ناوەڕۆک بازبدە

بایۆتەکنۆلۆژیا

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
زیندەزانێک کە توێژینەوە لە تاقیگەیەکی بایۆتەکنۆلۆژیادا ئەنجام دەدات

بایۆتەکنۆلۆژیا (Biotechnology) بوارێکی فرە-پسپۆڕییە کە تێکەڵکردنی زانستە سروشتییەکان و زانستە ئەندازیارییەکان لەخۆدەگرێت بۆ بەدەستهێنانی بەکارهێنانی زیندەوەران و بەشەکانیان بۆ بەرهەم و خزمەتگوزارییەکان. [١] پسپۆڕانی ئەم بوارە بە بایۆتەکنۆلۆژیست دەناسرێن.

زاراوەی بایۆتەکنۆلۆژیا بۆ یەکەمجار لەلایەن کارۆلی ئێرێکیەوە (Károly Ereky) لە ساڵی ١٩١٩ بەکارهێنرا [٢] بۆ ئاماژەدان بە دروستکردنی بەرهەمەکان لە کەرەستە خاوەکان بە یارمەتیی زیندەوەران. بنەمای سەرەکیی بایۆتەکنۆلۆژیا بریتییە لە بەکارهێنان و خستنەگەڕی سیستەمە زیندەیییەکان و زیندەوەرانی وەک بەکتریا، ترشێنە، و ڕووەکەکان، بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی دیاریکراو یان بەرهەمهێنانی ماددەی بەهادار.

بایۆتەکنۆلۆژیا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر چەندین بواری کۆمەڵگە هەبووە، هەر لە پزیشکییەوە تا دەگاتە کشتوکاڵ و زانستی ژینگە. یەکێک لە تەکنیکە سەرەکییەکان کە لە بایۆتەکنۆلۆژیادا بەکاردێت ئەندازیاریی بۆماوەییە (genetic engineering)، کە ڕێگە بە زانایان دەدات پێکهاتەی بۆماوەییی زیندەوەران بگۆڕن بۆ بەدەستهێنانی ئاکامی دڵخواز. ئەمە دەکرێت گواستنەوەی جینەکان لە زیندەوەرێکەوە بۆ ناو زیندەوەرێکی تر لەخۆبگرێت، و لە ئەنجامدا، دروستکردنی تایبەتمەندیی نوێ یان گۆڕینی تایبەتمەندییە هەبووەکان. [٣]

تەکنیکە گرنگەکانی تری ناو بایۆتەکنۆلۆژیا بریتین لە چاندنی شانە (tissue culture)، کە ڕێگە بە توێژەران دەدات خانە و شانەکان لە تاقیگەدا گەشە پێبدەن بۆ مەبەستی توێژینەوە و پزیشکی، هەروەها ترشاندن (fermentation)، کە بەکاردێت بۆ بەرهەمهێنانی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە بەرهەمەکانی وەک بیرە، شەراب، و پەنیر.

بەکارهێنانەکانی بایۆتەکنۆلۆژیا جۆراوجۆرن و بوونەتە هۆی پەرەپێدانی بەرهەمەکانی وەک دەرمان، زیندە-سووتەمەنییەکان (biofuels)، بەروبوومە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان، و کەرەستە داهێنەرانەکان. [٤] هەروەها بەکارهێنراوە بۆ چارەسەرکردنی ئاڵەنگارییە ژینگەیییەکان، وەکو پەرەپێدانی پلاستیکی شیاوی شیبوونەوەی زیندەیی (biodegradable plastics) و بەکارهێنانی وردەزیندەوەران بۆ پاککردنەوەی شوێنە پیسبووەکان.

بایۆتەکنۆلۆژیا بوارێکی خێرا-گەشەسەندووە کە توانایەکی بەرچاوی هەیە بۆ چارەسەرکردنی ئاڵەنگارییە جیهانییە هەنووکەیییەکان و باشترکردنی کوالێتیی ژیانی مرۆڤەکان لە سەرانسەری جیهاندا؛ بەڵام، سەرباری سوودە زۆرەکانی، ئاڵەنگاریی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتیش دروست دەکات، وەک ئەو پرسیارانەی پەیوەستن بە دەستکاریکردنی بۆماوەیی و مافەکانی خاوەندارێتیی فیکری. لە ئەنجامدا، مشتومڕ و ڕێکخستنی یاسایی بەردەوام هەیە سەبارەت بە بەکارهێنان و جێبەجێکردنی بایۆتەکنۆلۆژیا لە پیشەسازی و بوارە جیاوازەکاندا. [٥]


بایۆتەکنۆلۆژیا کۆمەڵێکی بەرفراوان لە ڕێکار لەخۆدەگرێت بۆ دەستکاریکردنی زیندەوەران بۆ بەکارهێنای مرۆڤ، کە دەگەڕێتەوە بۆ ماڵییکردنی ئاژەڵان (domestication)، چاندنی ڕووەکەکان، و "باشترکردن"ی ئەمانە لە ڕێگەی بەرنامەکانی زاوزێپێکردنەوە کە هەڵبژاردنی دەستکرد و دووڕەگکردن (hybridization) بەکاردەهێنن. بەکارهێنانی مۆدێرن هەروەها ئەندازیاریی بۆماوەیی، و تەکنەلۆژیاکانی چاندنی خانە و شانەش لەخۆدەگرێت. کۆمەڵەی کیمیایی ئەمریکی بایۆتەکنۆلۆژیا بەمجۆرە پێناسە دەکات: بەکارهێنانی زیندەوەران، سیستەمەکان، یان پرۆسە زیندەیییەکان لەلایەن پیشەسازییە جیاوازەکانەوە بۆ فێربوون سەبارەت بە زانستی ژیان و باشترکردنی بەهای کەرەستەکان و زیندەوەران، وەکو دەرمانەکان، بەروبوومە کشتوکاڵییەکان، و ئاژەڵی ماڵی. [٦] بەپێی فیدراسیۆنی ئەوروپی بۆ بایۆتەکنۆلۆژیا، بایۆتەکنۆلۆژیا بریتییە لە تێکەڵکردنی زانستی سروشتی و زیندەوەران، خانەکان، بەشەکانیان، و هاوشێوە گەردیلەیییەکانیان بۆ بەرهەم و خزمەتگوزارییەکان. [٧] بایۆتەکنۆلۆژیا لەسەر بنەمای زانستە زیندەیییە بنەڕەتییەکان دامەزراوە (بۆ نموونە، زیندەزانیی گەردیلەیی، زیندەکیمیا، زیندەزانیی خانەیی، کۆرپەلەزانی، بۆماوەزانی، مایکڕۆبایۆلۆژی) و بە پێچەوانەشەوە شێوازگەلێک دابین دەکات بۆ پاڵپشتیکردن و ئەنجامدانی توێژینەوەی بنەڕەتی لە زیندەزانیدا. [٨]

A visual representation of tissue engineering principles, demonstrating the creation of functional tissues using a combination of engineering and biological concepts
وێناکردنێکی بینراو بۆ بنەماکانی ئەندازیاریی شانەیی، کە دروستکردنی شانەی کارا نیشان دەدات بە بەکارهێنانی تێکەڵەیەک لە چەمکە ئەندازیاری و زیندەیییەکان

بایۆتەکنۆلۆژیا بریتییە لە توێژینەوە و پەرەپێدان لە تاقیگەدا بە بەکارهێنانی زیندەزانیارییەکان (bioinformatics) بۆ گەڕان، دەرکێشان، قۆستنەوە، و بەرهەمهێنان لە هەر زیندەوەرێک و هەر سەرچاوەیەکی بڕی-زیندەیی (biomass) لە ڕێگەی ئەندازیاریی زیندەکیمیاییەوە کە تێیدا بەرهەمە بەها-بەرزەکان دەکرێت پلانیان بۆ دابنرێت (بۆ نموونە، دووبارە بەرهەمهێنانەوە لە ڕێگەی پێکهێنانی زیندەییەوە)، پێشبینی بکرێن، دابڕێژرێن، پەرەیان پێبدرێت، دروست بکرێن، و بەبازاڕ بکرێن بە مەبەستی کارپێکردنی بەردەوام (بۆ گەڕانەوەی قازانج لەو وەبەرهێنانە سەرەتاییە زۆرەی لە توێژینەوە و پەرەپێداندا کراوە) و بەدەستهێنانی مافی تۆماری داهێنانی (patents) درێژخایەن (بۆ مافی فرۆشتنی قۆرخکراو، و پێش ئەوەش بۆ وەرگرتنی ڕەزامەندیی نیشتمانی و نێودەوڵەتی لە ئەنجامی تاقیکردنەوەکان لەسەر ئاژەڵ و مرۆڤ، بەتایبەتی لە لقی دەرمانسازیی بایۆتەکنۆلۆژیادا بۆ ڕێگریکردن لە هەر کاریگەرییەکی لاوەکیی نەزانراو یان نیگەرانییەکی سەلامەتی بەهۆی بەکارهێنانی بەرهەمەکانەوە). [٩][١٠][١١] بەکارهێنانی پرۆسە زیندەیییەکان، زیندەوەران یان سیستەمەکان بۆ دروستکردنی ئەو بەرهەمانەی کە پێشبینی دەکرێت ژیانی مرۆڤ باشتر بکەن، پێی دەوترێت بایۆتەکنۆلۆژیا. [١٢]

بە پێچەوانەوە، ئەندازیاریی زیندەیی (bioengineering) بەگشتی وەک بوارێکی پەیوەندیدار سەیر دەکرێت کە زیاتر جەخت دەکاتە سەر نزیکبوونەوەی سیستەمە بەرزترەکان (نەک مەرج بێت بە گۆڕین یان بەکارهێنانی کەرەستە زیندەیییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ) بۆ دروستکردنی پەیوەندی و بەکارهێنانی شتە زیندووەکان. ئەندازیاریی زیندەیی بریتییە لە جێبەجێکردنی بنەماکانی ئەندازیاری و زانستە سروشتییەکان بۆ سەر شانە، خانە، و گەردەکان. ئەمە دەکرێت وەکو بەکارهێنانی ئەو زانیارییانە سەیر بکرێت کە لە کارکردن و دەستکاریکردنی زیندەزانیدا بەدەستهاتوون بۆ گەیشتن بە ئەنجامێک کە دەتوانێت فەرمانەکان لە ڕووەک و ئاژەڵەکاندا باشتر بکات. [١٣] لە پەیوەندی بەمەوە، ئەندازیاریی پزیشکی-زیندەیی (biomedical engineering) بوارێکی تێکهەڵکێشە کە زۆرجار پشت بە بایۆتەکنۆلۆژیا دەبەستێت و جێبەجێی دەکات (بەپێی پێناسە جیاوازەکانی)، بەتایبەتی لە هەندێک ژێر-بواری ئەندازیاریی پزیشکی-زیندەیی یان کیمیایی وەکو ئەندازیاریی شانەیی، ئەندازیاریی زیندەدەرمانسازی، و ئەندازیاریی بۆماوەییدا. [ وەرگێڕان پێویستە ]

مێژوو

[دەستکاری]
دروستکردنی بیرە بەکارهێنانێکی سەرەتاییی بایۆتەکنۆلۆژیا بوو.

زۆرێک لە جۆرەکانی کشتوکاڵی سەرچاوەگرتوو لە مرۆڤەوە دەکەونە چوارچێوەی پێناسە فراوانەکەی "بەکارهێنانی سیستەمێکی بایۆتەکنۆلۆژی بۆ دروستکردنی بەرهەمەکان". چاندنی ڕووەکەکان دەکرێت وەکو سەرەتاییترین پرۆژەی بایۆتەکنۆلۆژی سەیر بکرێت. [٢]

گریمانەی ئەوە کراوە کە کشتوکاڵ بووەتە باڵادەستترین ڕێگای بەرهەمهێنانی خۆراک لە دوای شۆڕشی چاخی بەردینی نوێوە (Neolithic Revolution). لە ڕێگەی بایۆتەکنۆلۆژیای سەرەتاییەوە، سەرەتاییترین جوتیاران گونجاوترین بەروبوومەکانیان هەڵدەبژارد و زاوزێیان پێدەکردن (بۆ نموونە، ئەوانەی زۆرترین بەرهەمیان هەبوو) بۆ بەرهەمهێنانی خۆراکی پێویست بۆ پاڵپشتیکردنی دانیشتووانە گەشەسەندووەکە. کاتێک بەروبووم و کێڵگەکان تادەهات گەورەتر دەبوون و پاراستنیان قورستر دەبوو، دەرکەوت کە زیندەوەرە دیاریکراوەکان و بەرهەمە لاوەکییەکانیان دەتوانن بە شێوەیەکی کاریگەر زەوی بەپیت بکەن، نایترۆجین بگەڕێننەوە، و کۆنترۆڵی ئافاتەکان بکەن. بە درێژایی مێژووی کشتوکاڵ، جوتیاران بەبێ مەبەست جیناتی بەروبوومەکانیان گۆڕیوە لە ڕێگەی ناساندنیان بە ژینگەی نوێ و دووڕەگکردنیان لەگەڵ ڕووەکی تردا — کە یەکێکە لە یەکەمین فۆرمەکانی بایۆتەکنۆلۆژیا. [١٤]

ئەم پرۆسانە هەروەها لە ترشاندنی سەرەتاییی بیرەدا بەکارهێنران. [١٥] ئەم پرۆسانە لە مێزۆپۆتامیای کۆن (میزۆپۆتامیا)، میسر، چین و هیندستان دۆزراونەتەوە، و هێشتا هەمان شێوازە زیندەیییە بنەڕەتییەکان بەکاردەهێنن. لە دروستکردنی بیرەدا، دانەوێڵە خوسێنراوەکان (کە ئەنزیمیان تێدایە) نیشاستەی ناو دانەوێڵەکان دەگۆڕن بۆ شەکر و دواتر خەمیرەی دیاریکراو زیاد دەکرێت بۆ بەرهەمهێنانی بیرە. لەم پرۆسەیەدا، کاربۆهیدراتەکانی ناو دانەوێڵەکان تێکدەشکان بۆ کحولەکان، وەکو ئیثانۆڵ. دواتر، کولتوورەکانی تر پرۆسەی ترشاندنی ترشی لاکتیکیان پەرەپێدا، کە بەرهەمی خۆراکیی پارێزراوی تری لێکەوتەوە، وەکو سۆسی سۆیا. ترشاندن لەو قۆناغە مێژووییەدا بەکارهێنرا بۆ دروستکردنی نانی هەویری (ترشاو). هەرچەندە پرۆسەی ترشاندن بە تەواوی ئاشکرانەبوو تاوەکو کارەکانی لویس پاستۆر لە ساڵی ١٨٥٧، بەڵام هێشتا وەک یەکەم بەکارهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا دادەنرێت بۆ گۆڕینی سەرچاوەیەکی خۆراک بۆ فۆرمێکی تر [١٦] [١٧]

پێش سەردەمی ژیان و کارەکانی چارڵز داروین، زانایانی ئاژەڵ و ڕووەک پێشتر زاوزێپێکردنی هەڵبژێردراویان (selective breeding) بەکارهێنابوو. داروین لەگەڵ تێبینییە زانستییەکانی سەبارەت بە توانای زانست بۆ گۆڕینی جۆرەکان (species) بەشداریی لەو کۆمەڵە کارەدا کرد. ئەم گێڕانەوانە بەشداربوون لە بیردۆزی هەڵبژاردنی سروشتیی دارویندا. [١٨]

بۆ هەزاران ساڵ، مرۆڤ زاوزێپێکردنی هەڵبژێردراوی بەکارهێناوە بۆ باشترکردنی بەرهەمهێنانی بەروبوومی کشتوکاڵی و ئاژەڵی ماڵی بۆ بەکارهێنانیان وەک خۆراک. لە زاوزێپێکردنی هەڵبژێردراودا، ئەو زیندەوەرانەی کە تایبەتمەندیی دڵخوازیان هەیە جووت دەکرێن بۆ بەرهەمهێنانی نەوەیەک کە هەمان تایبەتمەندییەکانی هەبێت. بۆ نموونە، ئەم تەکنیکە لە گەنمەشامیدا بەکارهێنرا بۆ بەرهەمهێنانی گەورەترین و شیرینترین بەروبووم. [١٩]

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا زانایان تێگەیشتنێکی باشتریان بۆ مایکڕۆبایۆلۆژی پەیدا کرد و ڕێگاکانی دروستکردنی بەرهەمە دیاریکراوەکانیان لێکۆڵیەوە. لە ساڵی ١٩١٧دا، چایم وایزمان (Chaim Weizmann) بۆ یەکەمجار چاندنێکی مایکرۆبایۆلۆژیی پاکی (pure microbiological culture) لە پرۆسەیەکی پیشەسازیدا بەکارهێنا، کە ئەویش بەرهەمهێنانی نیشاستەی گەنمەشامی بوو بە بەکارهێنانی بەکتریای Clostridium acetobutylicum، بۆ بەرهەمهێنانی ئەسیتۆن، کە شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) بە توندی پێویستی پێی بوو بۆ دروستکردنی تەقەمەنی لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەمدا. [٢٠]

بایۆتەکنۆلۆژیا هەروەها بووە هۆی پەرەپێدانی دژەبکتریاییەکان (ئەنتایبایۆتیکەکان). لە ساڵی ١٩٢٨، ئەلێکساندەر فلێمینگ کەڕووی Penicilliumی دۆزییەوە. کارەکەی بووە هۆی پاککردنەوەی ئەو ئەنتایبایۆتیکەی کە لەلایەن کەڕووەکەوە دروستکرابوو لەلایەن هاوارد فلۆری، ئێرنست بۆریس چەین و نۆرمان هیتلی – بۆ پێکهێنانی ئەوەی کە ئەمڕۆ بە پێنیسلین (penicillin) دەیناسین. لە ساڵی ١٩٤٠دا، پێنیسلین بۆ بەکارهێنانی پزیشکی بەردەست بوو بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنە بەکتریاییەکان لە مرۆڤدا. [١٩]

بواری بایۆتەکنۆلۆژیای مۆدێرن بەگشتی وا بیردەکرێتەوە کە لە ساڵی ١٩٧١ لەدایکبووبێت کاتێک تاقیکردنەوەکانی پۆڵ بێرگ (لە زانکۆی ستانفۆرد) لە گرێدانی جینەکاندا (gene splicing) سەرکەوتنی سەرەتاییان بەدەستهێنا. هێربەرت دەبلیو. بۆیەر (لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە سان فرانسیسکۆ) و ستانلی ئێن. کۆهێن (لە ستانفۆرد) بە شێوەیەکی بەرچاو ئەم تەکنەلۆژیا نوێیەیان بەرەوپێش برد لە ساڵی ١٩٧٢ لە ڕێگەی گواستنەوەی ماددەی بۆماوەیی بۆ ناو بەکتریایەک، بە شێوەیەک کە ماددە هاوردەکراوەکە دووبارە بەرهەم دەهێنرایەوە. شیاویی بازرگانیی پیشەسازیی بایۆتەکنۆلۆژیا بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوو لە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٨٠، کاتێک دادگای باڵای ئەمریکا بڕیاریدا کە دەکرێت وردەزیندەوەرێکی دەستکاریکراوی بۆماوەیی مافی داهێنانی (پاتێنت) پێبدرێت لە کەیسی دایمۆند دژی چاکڕابارتی. [٢١] ئاناندا چاکڕابارتی کە لەدایکبووی هیندستان بوو و بۆ کۆمپانیای جەنەڕاڵ ئەلیکتریک کاری دەکرد، بەکتریایەکی (لە ڕەگەزی Pseudomonas) دەستکاری کردبوو کە توانای تێکشکاندنی نەوتی خاوی هەبوو، کە پێشنیاری کرد بۆ بەکارهێنان لە پاککردنەوەی نەوتی ڕژاودا. (کارەکەی چاکڕابارتی دەستکاریکردنی جینی لەخۆنەدەگرت بەڵکو گواستنەوەی تەواوی ئۆرگانێلەکان لە نێوان لقە بەکتریاییەکانی Pseudomonasدا بوو). [٢٢]

ترانزستۆری (MOSFET) لە تاقیگەکانی بێڵ لە نێوان ساڵانی ١٩٥٥ و ١٩٦٠ داهێنرا،[٢٣][٢٤][٢٥][٢٦][٢٧][٢٨] دوای دوو ساڵ، لیلاند سی. کلارک و چامپ لایۆنس یەکەمین زیندە-هەستەوەریان (biosensor) لە ساڵی ١٩٦٢ داهێنا. [٢٩][٣٠] دواتر زیندە-هەستەوەرەکانی MOSFET پەرەیان پێدرا، و لەو کاتەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنراون بۆ پێوانەکردنی گۆڕاوە فیزیایی، کیمیایی، زیندەیی و ژینگەیییەکان. [٣١] یەکەمین BioFET بریتی بوو لە ترانزستۆری کاریگەریی-بواری هەستیار بە ئایۆن (ISFET)، کە لەلایەن پیت بێرگڤێلد لە ساڵی ١٩٧٠ داهێنرا. [٣٢][٣٣] ئەمە جۆرێکی تایبەتە لە MOSFET،[٣٤] کە تێیدا دەروازە کانزاییەکە جێگەی دەگیرێتەوە بە پەردەیەکی هەستیار بە ئایۆن، گیراوەی ئەلکترۆلایت و ئەلکترۆدی سەرچاوە.[٣٥] ISFET بە شێوەیەکی بەرفراوان لە بەکارهێنانە پزیشکی-زیندەیییەکاندا (biomedical) بەکاردێت، وەکو دەستنیشانکردنی دووڕەگبوونی DNA، دەستنیشانکردنی نیشاندەرە زیندەیییەکان لە خوێنەوە، دەستنیشانکردنی دژەتەن، پێوانەکردنی گلوکۆز، هەستکردن بە pH، و تەکنەلۆژیای بۆماوەیی. [٣٦]

تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٨٠ەکان، BioFETی تریش پەرەیان پێدرابوو، لە نێویاندا FETی هەستەوەری گاز (GASFET)، FETی هەستەوەری پەستان (PRESSFET)، ترانزستۆری کاریگەریی-بواری کیمیایی (ChemFET)، ISFETی سەرچاوە (REFET)، FETی هەموارکراو بە ئەنزیم (ENFET) و FETی هەموارکراو لە ڕووی بەرگرییەوە (IMFET). [٣١] تا سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ەکان، BioFETەکانی وەکو ترانزستۆری کاریگەریی-بواری DNA (DNAFET)، FETی هەموارکراو بە جین (GenFET) و BioFETی توانای-خانە (CPFET) پەرەیان پێدرابوو. [٣٤]

یەکێک لەو هۆکارانەی کە کاریگەری لەسەر سەرکەوتنی کەرتی بایۆتەکنۆلۆژیا هەیە بریتییە لە باشتربوونی یاسادانان سەبارەت بە مافەکانی خاوەندارێتیی فیکری—و جێبەجێکردنی—لەسەر ئاستی جیهان، هەروەها بەهێزبوونی خواست لەسەر بەرهەمە پزیشکی و دەرمانسازییەکان. [٣٧]

پێشبینی دەکرێت بەرزبوونەوەی خواست لەسەر زیندە-سووتەمەنییەکان هەواڵێکی باش بێت بۆ کەرتی بایۆتەکنۆلۆژیا، کە وەزارەتی وزە خەمڵاندوویەتی بەکارهێنانی ئیثانۆڵ دەتوانێت بەکارهێنانی سووتەمەنیی داتاشراو لە نەوت لە ئەمریکادا تا ٣٠٪ کەم بکاتەوە تا ساڵی ٢٠٣٠. کەرتی بایۆتەکنۆلۆژیا ڕێگەی بە پیشەسازیی کشتوکاڵی ئەمریکا داوە کە بە خێرایی بڕی دابینکردنی گەنمەشامی و سۆیا—کە کەرەستە سەرەکییەکانن بۆ زیندە-سووتەمەنییەکان—زیاد بکات لە ڕێگەی پەرەپێدانی تۆوی دەستکاریکراوی بۆماوەیی کە بەرگەی مێرووە زیانبەخشەکان و وشکەساڵی دەگرن. لە ڕێگەی زیادکردنی بەرهەمهێنانی کێڵگەکانەوە، بایۆتەکنۆلۆژیا بەرهەمهێنانی زیندە-سووتەمەنی بەرز دەکاتەوە. [٣٨]

نموونەکان

[دەستکاری]

بایۆتەکنۆلۆژیا بەکارهێنانی هەیە لە چوار بواری پیشەسازیی سەرەکیدا، لەوانە چاودێریی تەندروستی (پزیشکی)، بەرهەمهێنانی بەروبووم و کشتوکاڵ، بەکارهێنانە نا-خۆراکییەکانی (پیشەسازیی) بەروبوومەکان و بەرهەمەکانی تر (بۆ نموونە، پلاستیکی شیاوی شیبوونەوەی زیندەیی، زەیتی ڕووەکی، زیندە-سووتەمەنییەکان)، و بەکارهێنانە ژینگەیییەکان. [٣٩]

بۆ نموونە، یەکێک لە بەکارهێنانەکانی بایۆتەکنۆلۆژیا بریتییە لە بەکارهێنانی ئاراستەکراوی وردەزیندەوەران بۆ دروستکردنی بەرهەمە ئەندامییەکان (نموونەکان بریتین لە بیرە و بەرهەمە شیرەمەنییەکان). نموونەیەکی تر بریتییە لە بەکارهێنانی ئەو بەکتریایانەی بە سروشتی بوونیان هەیە لەلایەن پیشەسازیی کانزاسازییەوە لە پرۆسەی دەرکێشانی زیندەیی (bioleaching)دا. [٤٠] [٤١] بایۆتەکنۆلۆژیا هەروەها بەکاردێت بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە (ڕیسایکلین)، چارەسەرکردنی پاشماوەکان، پاککردنەوەی ئەو شوێنانەی کە بەهۆی چالاکییە پیشەسازییەکانەوە پیسبوون (bioremediation)، و هەروەها بۆ بەرهەمهێنانی چەکی بایۆلۆژی.

زنجیرەیەک لە زاراوەی داتاشراو داهێنراون بۆ دیاریکردنی چەندین لقی بایۆتەکنۆلۆژیا، بۆ نموونە:

  • بایۆئینفۆرماتیکس (Bioinformatics) (یان "بایۆتەکنۆلۆژیای زێڕین") بوارێکی نێوان-پسپۆڕییە کە چارەسەری کێشە زیندەیییەکان دەکات بە بەکارهێنانی تەکنیکە کۆمپیوتەرییەکان، و ڕێکخستنی خێرا و هەروەها شیکردنەوەی داتا زیندەیییەکان مومکین دەکات. ئەم بوارە هەروەها پێی دەوترێت زیندەزانیی کۆمپیوتەری (computational biology)، و دەکرێت بەمجۆرە پێناسە بکرێت، "چەمکاندنی زیندەزانی لە ڕوانگەی گەردەکانەوە و پاشان جێبەجێکردنی تەکنیکەکانی زانستی زانیاری بۆ تێگەیشتن و ڕێکخستنی ئەو زانیارییانەی پەیوەستن بەم گەردانەوە، لەسەر ئاستێکی گەورە". [٤٢] بایۆئینفۆرماتیکس ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە چەندین بواردا، وەکو جینۆمیکسی کارایی (functional genomics)، جینۆمیکسی پێکهاتەیی (structural genomics)، و پرۆتیۆمیکس (proteomics)، و پێکهاتەیەکی سەرەکی پێکدەهێنێت لە کەرتی بایۆتەکنۆلۆژیا و دەرمانسازیدا. [٤٣]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای شین (Blue biotechnology) لەسەر بنەمای قۆستنەوەی سەرچاوە دەریاییەکان دامەزراوە بۆ دروستکردنی بەرهەم و بەکارهێنانە پیشەسازییەکان. [٤٤] ئەم لقەی بایۆتەکنۆلۆژیا زۆرترین بەکارهێنانی هەیە بۆ پیشەسازییەکانی پاڵاوتن و سووتان بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەرهەمهێنانی زیندە-نەوتەکان (bio-oils) بە بەکارهێنانی قەوزە-مایکرۆییە ڕۆشنەپێکهێنەرەکان (photosynthetic micro-algae). [٤٥][٤٦]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای سەوز (Green biotechnology) ئەو بایۆتەکنۆلۆژیایەیە کە بۆ پرۆسە کشتوکاڵییەکان جێبەجێ دەکرێت. نموونەیەک بریتی دەبێت لە هەڵبژاردن و ماڵییکردنی ڕووەکەکان لە ڕێگەی زۆربوونی مایکرۆییەوە (micropropagation). نموونەیەکی تر بریتییە لە دیزاینکردنی ڕووەکە ترانسجینیکەکان (transgenic plants) بۆ ئەوەی لە ژینگەیەکی دیاریکراودا گەشە بکەن لە کاتی بوون (یان نەبوون)ی ماددە کیمیاییەکاندا. یەکێک لە هیوایەکان ئەوەیە کە بایۆتەکنۆلۆژیای سەوز لەوانەیە چارەسەری زیاتر دۆستی-ژینگە بەرهەم بهێنێت بە بەراورد بە کشتوکاڵی پیشەسازیی تەقلیدی. نموونەی ئەمە بریتییە لە ئەندازیاریکردنی ڕووەکێک بۆ ئەوەی ماددەی قڕکەری مێروو (pesticide) دەرببڕێت، و بەمجۆرە کۆتایی بە پێویستیی بەکارهێنانی دەرەکیی ماددە قڕکەرەکان دەهێنێت. نموونەی ئەمە گەنمەشامیی Bt دەبێت. ئایا بەرهەمەکانی بایۆتەکنۆلۆژیای سەوز وەک ئەمە لە کۆتاییدا زیاتر دۆستی-ژینگەن یان نا، بابەتێکی جێگەی مشتومڕی زۆرە. [٤٧] بەگشتی وەکو قۆناغی داهاتووی شۆڕشی سەوز سەیر دەکرێت، کە دەکرێت وەک پلاتفۆرمێک ببینرێت بۆ بنەبڕکردنی برسییەتیی جیهانی لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئەو تەکنەلۆژیایانەی کە ڕێگە بە بەرهەمهێنانی ڕووەکی بەپیتتر و بەرگریکارتر دەدەن، بەرامبەر بە فشاری زیندەیی و نازیندەیی، و دڵنیایی دەدات لە بەکارهێنانی پەینی دۆستی-ژینگە و بەکارهێنانی زیندە-قڕکەرەکان (biopesticides)، و بە شێوەیەکی سەرەکی تیشک دەخاتە سەر پەرەپێدانی کشتوکاڵ. [٤٨] لە لایەکی ترەوە، هەندێک لە بەکارهێنانەکانی بایۆتەکنۆلۆژیای سەوز وردەزیندەوەران لەخۆدەگرن بۆ پاککردنەوە و کەمکردنەوەی پاشماوەکان. [٤٩][٥٠]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای سوور (Red biotechnology) بریتییە لە بەکارهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا لە پیشەسازییە پزیشکی و دەرمانسازییەکان، و پاراستنی تەندروستیدا. [٥١] ئەم لقە بەرهەمهێنانی ڤاکسین و دژەبکتریاییەکان، چارەسەرە نوێبووەوەکان (regenerative therapies)، دروستکردنی ئەندامە دەستکردەکان و دەستنیشانکردنی نوێی نەخۆشییەکان لەخۆدەگرێت. [٥٢] هەروەها پەرەپێدانی هۆرمۆنەکان، خانە قەدییەکان، دژەتەنەکان، siRNA و پشکنینەکانی دەستنیشانکردن. [٥٣]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای سپی (White biotechnology)، کە بە بایۆتەکنۆلۆژیای پیشەسازییش دەناسرێت، ئەو بایۆتەکنۆلۆژیایەیە کە بۆ پرۆسە پیشەسازییەکان جێبەجێ دەکرێت. نموونەیەک بریتییە لە دیزاینکردنی زیندەوەرێک بۆ بەرهەمهێنانی ماددەیەکی کیمیایی سوودبەخش. نموونەیەکی تر بریتییە لە بەکارهێنانی ئەنزیمەکان وەک کاتالیستی پیشەسازی (industrial catalysts) بۆ بەرهەمهێنانی ماددە کیمیاییە بەهادارەکان یان لەناوبردنی ماددە کیمیاییە مەترسیدار/پیسکەرەکان. بایۆتەکنۆلۆژیای سپی مەیلی ئەوەی هەیە سەرچاوەی کەمتر بەکاربهێنێت بە بەراورد بە پرۆسە تەقلیدییەکانی کە بۆ بەرهەمهێنانی کاڵا پیشەسازییەکان بەکاردەهێنرێن. [٥٤][٥٥]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای زەرد (Yellow biotechnology) ئاماژەیە بۆ بەکارهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا لە بەرهەمهێنانی خۆراکدا (پیشەسازیی خۆراک)، بۆ نموونە لە دروستکردنی شەراب، پەنیر، و بیرە لە ڕێگەی ترشاندنەوە. [٥٦] هەروەها بەکارهێنراوە بۆ ئاماژەدان بەو بایۆتەکنۆلۆژیایەی کە بۆ مێرووەکان جێبەجێ دەکرێت. ئەمە ئەو ڕێگایانە لەخۆدەگرێت کە لەسەر بنەمای بایۆتەکنۆلۆژیان بۆ کۆنترۆڵکردنی مێرووە زیانبەخشەکان، ناسینەوە و بەکارهێنانی پێکهاتە چالاکەکان یان جینەکانی مێرووەکان بۆ توێژینەوە، یان بەکارهێنان لە کشتوکاڵ و پزیشکیدا و چەندین ڕێگای تر. [٥٧]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای خۆڵەمێشی (Gray biotechnology) تەرخانکراوە بۆ بەکارهێنانە ژینگەیییەکان، و تیشک دەخاتە سەر پاراستنی فرەجۆریی زیندەیی و لابردنی پیسکەرەکان. [٥٨]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای قاوەیی (Brown biotechnology) پەیوەستە بە بەڕێوەبردنی زەوییە وشکەکان و بیابانەکانەوە. یەکێک لە بەکارهێنانەکانی بریتییە لە دروستکردنی تۆوی باشترکراو کە بەرگەی بارودۆخە ژینگەیییە سەختەکانی ناوچە وشکەکان دەگرن، کە پەیوەستە بە داهێنان، دروستکردنی تەکنیکەکانی کشتوکاڵ و بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان. [٥٩]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای وەنەوشەیی (Violet biotechnology) پەیوەستە بە کێشە یاسایی، ئەخلاقی و فەلسەفییەکانی دەوروبەری بایۆتەکنۆلۆژیاوە. [٦٠]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای مایکرۆبی (Microbial biotechnology) پێشنیار کراوە بۆ ئەو بوارە خێرا سەرهەڵداوەی بەکارهێنانەکانی بایۆتەکنۆلۆژیا لە بۆشایی ئاسمان و کێشکردنی زۆر کەمدا (زیندە-ئابووریی بۆشایی ئاسمان). [٦١]
  • بایۆتەکنۆلۆژیای تاریک (Dark biotechnology) ئەو ڕەنگەیە کە پەیوەستە بە تیرۆری زیندەیی (bioterrorism) یان چەکە بایۆلۆژییەکان و جەنگی بایۆلۆژی کە وردەزیندەوەران، و ژەهرەکان بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردنی نەخۆشی و مردن لە مرۆڤ، ئاژەڵی ماڵی و بەروبوومە کشتوکاڵییەکاندا. [٦٢][٦٣]

پزیشکی

[دەستکاری]

لە پزیشکیدا، بایۆتەکنۆلۆژیای مۆدێرن چەندین بەکارهێنانی هەیە لە بوارەکانی وەکو دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی دەرمانە دەرمانسازییەکان، فارماکۆجینۆمیکس (pharmacogenomics)، و پشکنینی بۆماوەیی (genetic testing). لە ساڵی ٢٠٢١دا، نزیکەی ٤٠٪ی کۆی بەهای کۆمپانیاکانی بایۆتەکنۆلۆژیای دەرمانسازی لە سەرانسەری جیهاندا لە بواری شێرپەنجەناسی (Oncology)دا چالاک بوون، کە نەخۆشییەکانی دەمار (Neurology) و نەخۆشییە دەگمەنەکان (Rare Diseases) دوو بەکارهێنانە گەورەکەی تر بوون.[50] [٦٤]

چیپی دی ئێن ئەی مایکرۆئەرەی (DNA microarray) – هەندێکیان دەتوانن تا یەک ملیۆن پشکنینی خوێن لە یەک کاتدا ئەنجام بدەن.

فارماکۆجینۆمیکس (کە تێکەڵەیەکە لە زانستی دەرمانسازی و جینۆمیکس) ئەو تەکنەلۆژیایەیە کە شیکاری بۆ ئەوە دەکات کە چۆن پێکهاتەی بۆماوەیی کاریگەری لەسەر وەڵامدانەوەی تاکەکەس دەکات بۆ دەرمانەکان. [٦٥] توێژەرانی ئەم بوارە لێکۆڵینەوە لە کاریگەریی گۆڕانکارییە بۆماوەییەکان دەکەن لەسەر وەڵامدانەوەی دەرمان لە نەخۆشەکاندا لە ڕێگەی بەستنەوەی دەربڕینی جین یان فرەشێوەیی تاکە نیوکلیۆتایدەکان بە کارایی یان ژەهراویبوونی دەرمانێکەوە. [٦٦] ئامانجی فارماکۆجینۆمیکس پەرەپێدانی ڕێگای لۆژیکییە بۆ باشترکردنی چارەسەری دەرمانی، سەبارەت بە جۆرەبۆماوەییەکەی (genotype) نەخۆشەکان، بۆ دڵنیابوون لە بەرزترین کارایی بە کەمترین کاریگەرییە لاوەکییەکان. [٦٧] ئەم جۆرە نزیکبوونەوانە بەڵێنی هاتنەئارای "پزیشکیی کەسەکی - personalized medicine" دەدەن؛ کە تێیدا دەرمانەکان و تێکەڵەی دەرمانەکان باشتر دەکرێن بۆ پێکهاتە بۆماوەیییە ناوازەکەی هەر تاکێک.[٦٨] [٦٩]

وێنەیەکی دروستکراو بە کۆمپیوتەر بۆ هێکسامەرەکانی ئەنسۆلین کە تیشک دەخاتە سەر هاوتاییە سێییەکە، ئەو ئایۆنە زینکانەی کە پێکەوەی دەبەستنەوە، و ئەو پاشماوانەی هیستیدین کە بەشدارن لە بەستنەوەی زینکدا

بایۆتەکنۆلۆژیا بەشداری کردووە لە دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی دەرمانە دەرمانسازییە تەقلیدییە گەرد-بچووکەکان هەروەها ئەو دەرمانانەی کە بەرهەمی بایۆتەکنۆلۆژیان – زیندەدەرمانسازییەکان (biopharmaceutics). دەکرێت بایۆتەکنۆلۆژیای مۆدێرن بەکاربهێنرێت بۆ بەرهەمهێنانی دەرمانە کۆنەکان بە شێوەیەکی تا ڕادەیەک ئاسان و هەرزان. یەکەمین بەرهەمە ئەندازیاریکراوە بۆماوەییەکان ئەو دەرمانانە بوون کە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی مرۆڤ دیزاین کرابوون. بۆ هێنانی نموونەیەک، لە ساڵی ١٩٧٨ کۆمپانیای Genentech ئەنسۆلینی مرۆڤیی دروستکراوی پەرەپێدا لە ڕێگەی گرێدانی جینەکەی لەگەڵ ڤێکتەرێکی پلازمید (plasmid vector) کە خرایە ناو بەکتریای Escherichia coli. ئەنسۆلین، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ چارەسەری نەخۆشیی شەکرە بەکاردێت، پێشتر لە پەنکریاسی ئاژەڵەکانی قەسابخانەکان (ڕەشەوڵاخ یان بەراز) دەردەهێنرا. ئەو بەکتریایانەی لە ڕووی بۆماوەییەوە ئەندازیاری کرابوون توانای ئەوەیان هەیە بڕێکی زۆر لە ئەنسۆلینی دروستکراوی مرۆڤ بە تێچوویەکی تا ڕادەیەک کەم بەرهەم بهێنن. [٧٠] [٧١] بایۆتەکنۆلۆژیا هەروەها ڕێگەی داوە بە دەرکەوتنی چارەسەرە نوێیەکانی وەکو چارەسەری جینی (gene therapy). جێبەجێکردنی بایۆتەکنۆلۆژیا لە زانستە بنەڕەتییەکاندا (بۆ نموونە لە ڕێگەی پڕۆژەی جینۆمی مرۆڤەوە) هەروەها بە شێوەیەکی بەرچاو تێگەیشتنی ئێمەی بۆ زیندەزانی باشتر کردووە و لەگەڵ زیادبوونی زانیارییە زانستییەکانمان بۆ زیندەزانیی ئاسایی و نەخۆشییەکان، توانامان بۆ پەرەپێدانی دەرمانی نوێ بۆ چارەسەرکردنی ئەو نەخۆشییانەی پێشتر چارەسەر نەدەکران، بە هەمان شێوە زیادی کردووە. [٧٢]

پشکنینی بۆماوەیی ڕێگە دەدات بە دەستنیشانکردنی بۆماوەیی ئەو خاڵە لاوازانەی بۆ نەخۆشییە بۆماوەییەکان هەن، و هەروەها دەکرێت بەکاربهێنرێت بۆ دیاریکردنی دایک و باوکایەتیی منداڵێک (دایک و باوکی بۆماوەیی) یان بەگشتی ڕەچەڵەکی کەسێک. جگە لە لێکۆڵینەوە لە کرۆمۆسۆمەکان تا ئاستی جینە تاکەکان، پشکنینی بۆماوەیی لە مانایەکی فراوانتردا پشکنینە زیندەکیمیاییەکان بۆ ئەگەری بوونی نەخۆشییە بۆماوەییەکان، یان فۆرمە بازدراوەکانی ئەو جینانەی کە پەیوەستن بە زیادبوونی مەترسیی تووشبوون بە تێکچوونە بۆماوەییەکان لەخۆدەگرێت. پشکنینی بۆماوەیی ئەو گۆڕانکارییانە دەستنیشان دەکات کە لە کرۆمۆسۆم، جین، یان پرۆتینەکاندا ڕوودەدەن. [٧٣] زۆربەی کات، پشکنینەکە بەکاردێت بۆ دۆزینەوەی ئەو گۆڕانکارییانەی کە پەیوەستن بە تێکچوونە بۆماوەییەکانەوە. ئەنجامی پشکنینێکی بۆماوەیی دەتوانێت حاڵەتێکی بۆماوەیی گومانلێکراو پشتڕاست بکاتەوە یان ڕەتی بکاتەوە یان یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی ئەگەری ئەوەی کەسێک تووشی تێکچوونێکی بۆماوەیی ببێت یان بیگوازێتەوە. تا ساڵی ٢٠١١ چەند سەد پشکنینێکی بۆماوەیی بەکاردەهێنران. [٧٤] [٧٥] لەبەر ئەوەی پشکنینی بۆماوەیی لەوانەیە کێشەی ئەخلاقی یان دەروونی دروست بکات، زۆرجار پشکنینی بۆماوەیی یاوەر دەکرێت بە ڕاوێژکاریی بۆماوەیی (genetic counseling).

کشتوکاڵ

[دەستکاری]

بەروبوومە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان ("بەروبوومە GM"، یان "بەروبوومە بایۆتێکەکان") ئەو ڕووەکانەن کە لە کشتوکاڵدا بەکاردەهێنرێن، کە DNA یان گۆڕدراوە بە تەکنیکەکانی ئەندازیاریی بۆماوەیی. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، ئامانجی سەرەکی ناساندنی تایبەتمەندییەکی نوێیە کە بە شێوەیەکی سروشتی لەو جۆرەدا بوونی نییە. کۆمپانیاکانی بایۆتەکنۆلۆژیا دەتوانن بەشداری بکەن لە ئاسایشی خۆراکی داهاتوودا لە ڕێگەی باشترکردنی خۆراک و شیاویی مانەوەی کشتوکاڵی شاری. سەرباری ئەوەش، پاراستنی مافەکانی خاوەندارێتیی فیکری هانی وەبەرهێنانی کەرتی تایبەت دەدات لە بایۆتەکنۆلۆژیای کشتوکاڵیدا. [٧٦]

نموونەکان لە بەروبوومە خۆراکییەکاندا بریتین لە بەرگریکردن بەرامبەر مێرووە زیانبەخشە دیاریکراوەکان، [٧٧] نەخۆشییەکان، [٧٨] بارودۆخە ژینگەیییە پڕفشارەکان، [٧٩] بەرگریکردن بەرامبەر چارەسەرە کیمیاییەکان (بۆ نموونە بەرگری بۆ قڕکەرێکی گژوگیا [٨٠])، کەمکردنەوەی تێکچوون، [٨١] یان باشترکردنی پڕۆفایلی خۆراکیی بەروبوومەکە. [٨٢] نموونەکان لە بەروبوومە نا-خۆراکییەکاندا بریتین لە بەرهەمهێنانی بریکارە دەرمانسازییەکان، [٨٣] زیندە-سووتەمەنییەکان، [٨٤] و کاڵا سوودبەخشە پیشەسازییەکانی تر، [٨٥] هەروەها بۆ مەبەستی پاککردنەوەی ژینگە (bioremediation). [٨٦][٨٧]

جوتیاران بە شێوەیەکی بەرفراوان تەکنەلۆژیای GMیان بەکارهێناوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١١، کۆی ڕووبەری ئەو زەوییانەی کە بە بەروبوومی GM چێنراون بە ڕێژەی ٩٤ هێندە زیادی کردووە، لە ١٧,٠٠٠ بۆ ١,٦٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتر دووجا. [٨٨] ١٠٪ی زەوییە کشتوکاڵییەکانی جیهان لە ساڵی ٢٠١٠ بە بەروبوومی GM چێنراون. [٨٩] تا ساڵی ٢٠١١، ١١ بەروبوومی جیاوازی ترانسجینیک بە شێوەیەکی بازرگانی لەسەر ڕووبەری ١٦٠ ملیۆن هێکتار لە ٢٩ وڵاتدا چێنراون وەکو ئەمریکا، بەڕازیل، ئەرجەنتین، هیندستان، کەنەدا، چین، پاراگوای، پاکستان، باشووری ئەفریقا، ئۆرۆگوای، بۆلیڤیا، ئوسترالیا، فلیپین، میانمار، بورکینا فاسۆ، مەکسیک، و ئیسپانیا. [٩٠]

خۆراکە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان ئەو خۆراکانەن کە لەو زیندەوەرانەوە بەرهەم دەهێنرێن کە گۆڕانکاریی دیاریکراو لە DNAیاندا کراوە بە شێوازەکانی ئەندازیاریی بۆماوەیی. ئەم تەکنیکانە ڕێگەیان داوە بە ناساندنی تایبەتمەندیی نوێی بەروبوومەکان و هەروەها کۆنترۆڵێکی زۆر گەورەتر بەسەر پێکهاتەی بۆماوەییی خۆراکدا بە بەراورد بەو ڕێگایانەی پێشتر کە لە ڕێگەی شێوازەکانی وەکو زاوزێپێکردنی هەڵبژێردراو و زاوزێپێکردنی بازدانەوە (mutation breeding) بەردەست بوون. [٩١] فرۆشتنی بازرگانیی خۆراکە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان لە ساڵی ١٩٩٤ دەستی پێکرد، کاتێک کۆمپانیای Calgene بۆ یەکەمجار تەماتەی (Flavr Savr)ی خستە بازاڕەوە کە پرۆسەی پێگەیشتنی دواخرابوو. [٩٢] تا ئەمڕۆ زۆربەی دەستکاریکردنی بۆماوەییی خۆراکەکان بە پلەی یەکەم تیشکی خستووەتە سەر ئەو بەروبوومە بازرگانییانەی (cash crops) کە خواستێکی زۆریان لەسەرە لەلایەن جوتیارانەوە وەکو سۆیا، گەنمەشامی، کانۆلا، و زەیتی تۆوی لۆکە. ئەمانە ئەندازیاری کراون بۆ بەرگریکردن بەرامبەر نەخۆشیزاکان (pathogens) و قڕکەرەکانی گژوگیا و هەبوونی پڕۆفایلی خۆراکیی باشتر. ئاژەڵی ماڵیی GM هەروەها بە شێوەیەکی تاقیکاری پەرەیان پێدراوە؛ لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣ هیچ کامیان لە بازاڕدا بەردەست نەبوون، [٩٣] بەڵام لە ساڵی ٢٠١٥، FDA یەکەمین سەلەمۆنی GMی پەسەند کرد بۆ بەرهەمهێنان و بەکاربردنی بازرگانی. [٩٤]

کۆدەنگییەکی زانستی هەیە کە ئەو خۆراکانەی لە ئێستادا بەردەستن و لە بەروبوومەکانی GM بەدەستهاتوون هیچ مەترسییەکی زیاتریان بۆ سەر تەندروستیی مرۆڤ نییە بە بەراورد بە خۆراکی ئاسایی، بەڵام کە هەر خۆراکێکی GM پێویستە بە شێوەیەکی جیاواز و تایبەت بە خۆی تاقیبکرێتەوە پێش خستنەبازاڕی. لەگەڵ ئەوەشدا، خەڵکی ئاسایی زۆر کەمتر لە زانایان مەیلی ئەوەیان هەیە کە خۆراکەکانی GM بە سەلامەت بزانن. دۆخی یاسایی و ڕێکخستنی خۆراکەکانی GM لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر دەگۆڕێت، کە هەندێک نەتەوە قەدەغەیان دەکەن یان سنوورداری دەکەن، و هەندێکی تریش ڕێگەیان پێدەدەن بە ئاستی زۆر جیاواز لە ڕێکخستنی یاسایی. [ژێدەر پێویستە]

بەروبوومەکانی GM هەروەها کۆمەڵێک سوودی ژینگەیی دابین دەکەن، ئەگەر بە شێوەیەکی لەڕادەبەدەر بەکارنەهێنرێن. [٩٥] سەلمێنراوە کە بەروبوومە بەرگریکارەکان بەرامبەر بە مێرووەکان بەکارهێنانی ماددە قڕکەرەکانیان کەمکردووەتەوە، و بەمجۆرە کاریگەرییە ژینگەیییەکانی ماددە قڕکەرەکان بەگشتی کەم دەکەنەوە. [٩٦] بەڵام، دژبەران ناڕەزایەتییان دەربڕیوە بەرامبەر بە خودی بەروبوومەکانی GM لەسەر چەندین بنەما، لەوانە نیگەرانییە ژینگەیییەکان، ئایا ئەو خۆراکەی لە بەروبوومەکانی GM بەرهەم دەهێنرێت سەلامەتە، ئایا بەروبوومەکانی GM پێویستن بۆ چارەسەرکردنی پێداویستییە خۆراکییەکانی جیهان، و ئەو نیگەرانییە ئابوورییانەی کە لەو ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرن کە ئەم زیندەوەرانە دەکەونە ژێر یاسای خاوەندارێتیی فیکرییەوە.

بایۆتەکنۆلۆژیا چەندین بەکارهێنانی هەیە لە بواری ئاسایشی خۆراکدا. بەروبوومەکانی وەکو (برنجی زێڕین - Golden rice) ئەندازیاری کراون بۆ ئەوەی پێکهاتەی خۆراکیی زیاتریان هەبێت، و ئەگەری ئەوە هەیە بەرهەمە خۆراکییەکان ماوەی مانەوەیان (shelf lives) درێژتر بێت. [٩٧] هەرچەندە فۆرمێک نییە لە بایۆتەکنۆلۆژیای کشتوکاڵی، ڤاکسینەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ڕێگریکردن لەو نەخۆشییانەی کە لە کشتوکاڵی ئاژەڵیدا دەدۆزرێنەوە. سەرباری ئەوەش، بایۆتەکنۆلۆژیای کشتوکاڵی دەتوانێت پرۆسەکانی زاوزێپێکردن خێراتر بکات بە مەبەستی بەدەستهێنانی ئەنجامی خێراتر و دابینکردنی بڕێکی زیاتری خۆراک. [٩٨] بەهێزکردنی زیندەییی ترانسجینیک (Transgenic biofortification) لە دانەوێڵەکاندا بە شێوازێکی هیوابەخش دادەنرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەدخۆراکی لە هیندستان و وڵاتانی تر. [٩٩]

پیشەسازی

[دەستکاری]

بایۆتەکنۆلۆژیای پیشەسازی (کە زیاتر لە ئەوروپا بە بایۆتەکنۆلۆژیای سپی دەناسرێت) بریتییە لە بەکارهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا بۆ مەبەستی پیشەسازی، لە نێویاندا ترشاندنی پیشەسازی. ئەمە پراکتیکی بەکارهێنانی خانەکانی وەکو وردەزیندەوەران، یان پێکهاتەکانی خانە وەکو ئەنزیمەکان لەخۆدەگرێت، بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمی سوودبەخشی پیشەسازی لە کەرتەکانی وەکو ماددە کیمیاییەکان، خۆراک و ئالیک، پاککەرەوەکان، کاغەز و هەویری کاغەز، قوماش و زیندە-سووتەمەنییەکان. [١٠٠] لە دەیەکانی ئێستادا، پێشکەوتنێکی بەرچاو کراوە لە دروستکردنی زیندەوەرە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان (GMOs) کە هەمەچەشنیی بەکارهێنانەکان و شیاویی ئابووریی بایۆتەکنۆلۆژیای پیشەسازی بەرز دەکەنەوە. لە ڕێگەی بەکارهێنانی کەرەستە خاوە نوێبووەوەکان بۆ بەرهەمهێنانی جۆرەها ماددەی کیمیایی و سووتەمەنی، بایۆتەکنۆلۆژیای پیشەسازی بە چالاکانە هەنگاو دەنێت بەرەو کەمکردنەوەی دەردانی گازەکانی خانووی شووشەیی (گازە زیانبەخشەکان) و دوورکەوتنەوە لە ئابوورییەکی پشتبەستوو بە پترۆکیمیایی. [١٠١]

زیندەزانیی دروستکراو (Synthetic biology) وەک یەکێک لە بەردە بناغە بنەڕەتییەکانی بایۆتەکنۆلۆژیای پیشەسازی دادەنرێت بەهۆی بەشدارییە دارایی و بەردەوامەکەی لە کەرتی بەرهەمهێناندا. بایۆتەکنۆلۆژیا و زیندەزانیی دروستکراو پێکەوە ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەبینن لە بەرهەمهێنانی بەرهەمە تێچوو-گونجاوەکان کە خەسڵەتی دۆستی-سروشتیان هەیە لە ڕێگەی بەکارهێنانی بەرهەمهێنانی بنەما-زیندەیی لەبری بنەما-بەردبوو (fossil-based). [١٠٢] زیندەزانیی دروستکراو دەکرێت بەکاربهێنرێت بۆ ئەندازیاریکردنی وردەزیندەوەرە نموونەیییەکانی وەکو Escherichia coli، لە ڕێگەی ئامرازەکانی دەستکاریکردنی جینۆمەوە بۆ باشترکردنی توانایان لە بەرهەمهێنانی بەرهەمە بنەما-زیندەیییەکان، وەکو زیندەبەرهەمهێنانی دەرمان و زیندە-سووتەمەنییەکان.[١٠٣] بۆ نموونە، E. coli و Saccharomyces cerevisiae پێکەوە دەکرێت وەک وردەزیندەوەری پیشەسازی بەکاربهێنرێن بۆ بەرهەمهێنانی پێشینەکانی بریکاری چارەسەری کیمیایی (paclitaxel) لە ڕێگەی جێبەجێکردنی ئەندازیاریی زیندەچالاکی لە پڕۆسەی چاندنی-هاوبەشدا (co-culture) بۆ قۆستنەوەی سوودەکانی هەردوو وردەزیندەوەرەکە. [١٠٤]

نموونەیەکی تری بەکارهێنانەکانی زیندەزانیی دروستکراو لە بایۆتەکنۆلۆژیای پیشەسازیدا بریتییە لە دووبارە ئەندازیاریکردنەوەی ڕێڕەوەکانی زیندەچالاکیی E. coli بە سیستەمەکانی CRISPR و CRISPRi بەرەو بەرهەمهێنانی ماددەیەکی کیمیایی کە پێی دەوترێت 1,4-butanediol، کە لە دروستکردنی ڕیشاڵدا بەکاردێت. بۆ بەرهەمهێنانی 1,4-butanediol، نووسەران ڕێکخستنی زیندەچالاکیی Escherichia coli دەگۆڕن بە بەکارهێنانی CRISPR بۆ دروستکردنی بازدانی خاڵی (point mutation) لە جینی gltA، لەکارخستنی جینی sad، و خستنەناوەوەی شەش جین (cat1, sucD, 4hbd, cat2, bld, و bdh). لە کاتێکدا سیستەمی CRISPRi بەکارهێنرا بۆ کەمکردنەوەی سێ جینی کێبڕکێکار (gabD, ybgC, و tesB) کە کاریگەرییان هەیە لەسەر ڕێڕەوی زیندەپێکهێنانی 1,4-butanediol. لە ئەنجامدا، بەرهەمی 1,4-butanediol بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد لە ٠.٩ بۆ ١.٨ گرام/لیتر. [١٠٥]

ژینگەیی

[دەستکاری]

بایۆتەکنۆلۆژیای ژینگەیی چەندین بواری جیاواز لەخۆدەگرێت کە ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەبینن لە کەمکردنەوەی پاشماوەی ژینگەیی و دابینکردنی پرۆسەی سەلامەتی ژینگەیی، وەکو پاڵاوتنی زیندەیی (biofiltration) و شیبوونەوەی زیندەیی (biodegradation). [١٠٦] [١٠٧] ژینگە دەکرێت بکەوێتە ژێر کاریگەریی بایۆتەکنۆلۆژیاکانەوە، هەم بە شێوەی ئەرێنی و هەم نەرێنی. ڤالێرۆ و کەسانی تر پێداگرییان کردووە کە جیاوازیی نێوان بایۆتەکنۆلۆژیای سوودبەخش (بۆ نموونە، پاککردنەوەی زیندەیی - bioremediation بۆ پاککردنەوەی نەوتی ڕژاو یان دزەکردنی ماددە کیمیاییە مەترسیدارەکان) بەرامبەر بە کاریگەرییە نەرێنییەکانی کە لە پڕۆژە بایۆتەکنۆلۆژییەکانەوە سەرچاوە دەگرن (بۆ نموونە، لێشاوی ماددەی بۆماوەیی لە زیندەوەرە ترانسجینیکەکانەوە بۆ ناو لقە کێوییە ڕەسەنەکان) دەکرێت بە ڕێککەوت وەک بەکارهێنانەکان (applications) و لێکەوتەکان (implications) سەیر بکرێت. [١٠٨] پاککردنەوەی پاشماوە ژینگەیییەکان نموونەیەکە لە بەکارهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیای ژینگەیی؛ لە کاتێکدا لەدەستدانی فرەجۆریی زیندەیی یان لەکۆنترۆڵدەرچوونی وردەزیندەوەرێکی زیانبەخش نموونەن بۆ لێکەوتە ژینگەیییەکانی بایۆتەکنۆلۆژیا. [ وەرگێڕان پێویستە ]

زۆرێک لە شارەکان درەختی شارییان (CityTrees) داناوە، کە بایۆتەکنۆلۆژیا بەکاردەهێنن بۆ پاڵاوتنی پیسکەرەکان لە بەرگەهەوای شارەکاندا.

ڕێکخستن و یاسادانان

[دەستکاری]

ڕێکخستنی ئەندازیاریی بۆماوەیی پەیوەندی هەیە بەو نزیکبوونەوانەی کە لەلایەن حکومەتەکانەوە دەگیرێنەبەر بۆ هەڵسەنگاندن و بەڕێوەبردنی ئەو مەترسییانەی کە پەیوەستن بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ئەندازیاریی بۆماوەیی، و پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی زیندەوەرە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان (GMO)، لە نێویاندا بەروبوومە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان و ماسییە دەستکاریکراوە بۆماوەییەکان. جیاوازی هەیە لە ڕێکخستنی GMOەکان لە نێوان وڵاتاندا، کە هەندێک لە دیارترین جیاوازییەکان لە نێوان ئەمریکا و ئەوروپادا بەدی دەکرێن. [١٠٩] [١١٠] ڕێکخستن لە وڵاتێکی دیاریکراودا دەگۆڕێت بەپێی مەبەستی بەکارهێنانی بەرهەمەکانی ئەندازیاریی بۆماوەیی. بۆ نموونە، بەروبوومێک کە بۆ بەکارهێنانی خۆراکی دروست نەکراوە، بەگشتی لەلایەن ئەو دەسەڵاتانەی بەرپرسن لە سەلامەتیی خۆراک پێداچوونەوەی بۆ ناکرێت. [١١١] یەکێتیی ئەوروپا جیاوازی دەکات لە نێوان ڕەزامەندی بۆ چاندن لە ناو یەکێتیی ئەوروپادا و ڕەزامەندی بۆ هاوردەکردن و پرۆسێسکردن. لە کاتێکدا تەنها چەند GMOیەکی کەم ڕەزامەندییان پێدراوە بۆ چاندن لە یەکێتیی ئەوروپادا، بەڵام ژمارەیەک GMO ڕەزامەندییان پێدراوە بۆ هاوردەکردن و پرۆسێسکردن. [١١٢] چاندنی GMOەکان مشتومڕێکی دروستکردووە سەبارەت بە پێکەوەژیانی بەروبوومەکانی GM و نا-GM. بەپێی ڕێنماییەکانی پێکەوەژیان، هاندانەکان بۆ چاندنی بەروبوومی GM جیاوازن. [١١٣]

داتابەیس بۆ ئەو (GMO)ـانەی لە یەکێتیی ئەوروپادا بەکاردێن

[دەستکاری]

داتابەیسی EUginius (دەستپێشخەریی ئەوروپیی GMO بۆ سیستەمێکی یەکگرتووی داتابەیس) مەبەست لێی یارمەتیدانی کۆمپانیاکان، بەکارهێنەرە تایبەتە ئارەزوومەندەکان و دەسەڵاتدارە پەیوەندیدارەکانە بۆ دۆزینەوەی زانیاریی ورد سەبارەت بە بوون، دەستنیشانکردن و ناسینەوەی ئەو GMOانەی کە لە یەکێتیی ئەوروپادا بەکاردەهێنرێن. زانیارییەکان بە زمانی ئینگلیزی بەردەستن. [ وەرگێڕان پێویستە ]

فێربوون

[دەستکاری]
خێراکەری بایۆتێکی ناوەڕاستی نیویۆرک، زانکۆی پزیشکی ئەپستەیت

لە ساڵی ١٩٨٨دا، دوای هاندانی کۆنگرێسی ئەمریکا، پەیمانگای نیشتمانیی زانستە پزیشکییە گشتییەکان (پەیمانگاکانی نیشتمانیی تەندروستی) (NIGMS) میکانیزمێکی داراییی بۆ ڕاهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا دامەزراند. زانکۆکان لە سەرتاسەری وڵاتدا کێبڕکێ دەکەن بۆ بەدەستهێنانی ئەم بودجانە بۆ دامەزراندنی پرۆگرامەکانی ڕاهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا (BTPs). هەر داواکارییەکی سەرکەوتوو بەگشتی بۆ ماوەی پێنج ساڵ بودجەی بۆ دابین دەکرێت و پاشان دەبێت بە شێوەیەکی کێبڕکێکارانە نوێ بکرێتەوە. لە بەرامبەردا خوێندکارانی دەرچوو (خوێندکارانی باڵا) کێبڕکێ دەکەن بۆ وەرگیران لە BTPیەکدا؛ ئەگەر وەرگیران، ئەوا مووچە (stipend)، کرێی خوێندن و پاڵپشتیی دڵنیایی تەندروستییان بۆ ماوەی دوو یان سێ ساڵ بۆ دابین دەکرێت لە کاتی کارکردنیان لەسەر تێزی دکتۆراکەیان. نۆزدە دامەزراوە BTPی پاڵپشتیکراو لەلایەن NIGMSەوە پێشکەش دەکەن. [١١٤] ڕاهێنانی بایۆتەکنۆلۆژیا هەروەها لە ئاستی بەکالۆریۆس و لە کۆلێژە کۆمەڵگەیییەکاندا (community colleges) پێشکەش دەکرێت.

سەرچاوە و تێبینی

[دەستکاری]
  1. ↑ «Biotechnology». The IUPAC Compendium of Chemical Terminology. ٢٠١٤. doi:١٠.١٣٥١/goldbook.B٠٠٦٦٦.
  2. 1 2 Ereky، Karl. (٨ی حوزەیرانی ١٩١٩). Biotechnologie der Fleisch-, Fett-, und Milcherzeugung im landwirtschaftlichen Grossbetriebe: für naturwissenschaftlich gebildete Landwirte verfasst. P. Parey. لە ٥ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی HathiTrust. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:3» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  3. ↑ «Genetic Engineering» (بە ئینگلیزی). ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  4. ↑ Gupta، Varsha؛ Sengupta، Manjistha؛ Prakash، Jaya؛ Tripathy، Baishnab Charan (٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦). «An Introduction to Biotechnology». Basic and Applied Aspects of Biotechnology. لاپەڕە ١–٢١. doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-٩٨١-١٠-٠٨٧٥-٧_١. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-١٠-٠٨٧٣-٣. PMC ٧١١٩٩٧٧.
  5. ↑ O'Mathúna، Dónal P. (١ی نیسانی ٢٠٠٧). «Bioethics and biotechnology». Cytotechnology. ٥٣ (1–3): ١١٣–١١٩. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٦١٦-٠٠٧-٩٠٥٣-٨. PMC ٢٢٦٧٦١٢. PMID ١٩٠٠٣١٩٧.
  6. ↑ portal.acs.org https://web.archive.org/web/20121107072612/http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20150807020753/http://nvsrochd.gov.in/s_club/biology/ch11_bilas.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٧ی ئابی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  8. ↑ «What Is Biotech? | MCPHS». About Massachusetts College of Pharmacy and Health Sciences.
  9. ↑ What is biotechnology?. Europabio. Retrieved on March 20, 2013.
  10. ↑ Key Biotechnology Indicators (December 2011) November 8, 2012 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. oecd.org
  11. ↑ "Biotechnology policies" – Organization for Economic Co-operation and Development. August 31, 2012 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Retrieved on March 20, 2013.
  12. ↑ Goli، Divakar؛ Bhatia، Saurabh (ئایاری ٢٠١٨). History, scope and development of biotechnology (بە ئینگلیزی). IOPscience. doi:١٠.١٠٨٨/٩٧٨-٠-٧٥٠٣-١٢٩٩-٨ch١. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٥٠٣-١٢٩٩-٨.
  13. ↑ What Is Bioengineering? January 23, 2013 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Bionewsonline.com. Retrieved on March 20, 2013.
  14. ↑ Thompson، Paul B. (شوباتی ٢٠٠٩). «Marcel Mazoyer and Lawrence Roudart, A History of World Agriculture from the Neolithic Age to the Current Crisis, James H. Membrez, Tr.: Earthscan, London, 2006, 528 pp, Paperback, $35.00». Journal of Agricultural and Environmental Ethics. ٢٢ (1): ١٠١–١٠٤. Bibcode:٢٠٠٩JAEE...٢٢..١٠١T. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٨٠٦-٠٠٨-٩١٢٣-٨. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  15. ↑ See Arnold، John P. (٢٠٠٥). Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. Cleveland, Ohio: BeerBooks. لاپەڕە ٣٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٦٦٢٠٨٤-١-٢. OCLC ٧١٨٣٤١٣٠..
  16. ↑ Berche، P. (تشرینی یەکەمی ٢٠١٢). «Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination». Clinical Microbiology and Infection. ١٨: ١–٦. doi:١٠.١١١١/j.١٤٦٩-٠٦٩١.٢٠١٢.٠٣٩٤٥.x. PMID ٢٢٨٨٢٧٦٦.
  17. ↑ «Louis Pasteur». Science History Institute (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  18. ↑ Cole-Turner R (٢٠٠٣). «Biotechnology». Encyclopedia of Science and Religion. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  19. 1 2 Thieman WJ، Palladino MA (٢٠٠٨). Introduction to Biotechnology. Pearson/Benjamin Cummings. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٢١-٤٩١٤٥-٩. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Thieman» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  20. ↑ Springham D، Springham G، Moses V، Cape RE (١٩٩٩). Biotechnology: The Science and the Business. CRC Press. لاپەڕە ١. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٥٧٠٢-٤٠٧-٨.
  21. ↑ "Diamond v. Chakrabarty, 447 U.S. 303 (1980). No. 79-139 June 28, 2011 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.." United States Supreme Court. June 16, 1980. Retrieved on May 4, 2007.
  22. ↑ Chakrabarty، A. M. (١٩٩٢). «Microorganisms having multiple compatible degradative energy-generating plasmids and preparation thereof. 1980». Biotechnology. ٢٤: ٥٣٥–٥٤٥. PMID ١٤٢٢٠٦٧.
  23. ↑ داڕێژە:Cite patent
  24. ↑ Huff، Howard؛ Riordan، Michael (ئەیلوولی ٢٠٠٧). «Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword)». The Electrochemical Society Interface. ١٦ (3): ٢٩. doi:١٠.١١٤٩/٢.F٠٢٠٧٣IF.
  25. ↑ Frosch، C. J.؛ Derick، L (١٩٥٧). «Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon». Journal of the Electrochemical Society. ١٠٤ (9): ٥٤٧. doi:١٠.١١٤٩/١.٢٤٢٨٦٥٠.
  26. ↑ Kahng، D. (١٩٩١). «Silicon-Silicon Dioxide Surface Device». Semiconductor Devices: Pioneering Papers. لاپەڕە ٥٨٣–٥٩٦. doi:١٠.١١٤٢/٩٧٨٩٨١٤٥٠٣٤٦٤_٠٠٧٦. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-٠٢-٠٢٠٩-٥.
  27. ↑ Lojek، Bo (٢٠٠٧). History of Semiconductor Engineering. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag Berlin Heidelberg. لاپەڕە ٣٢١. ژپنک ٩٧٨-٣-٥٤٠-٣٤٢٥٨-٨.
  28. ↑ Lojek، Bo (٢٠٠٧). History of Semiconductor Engineering. Springer Science & Business Media. لاپەڕە ١٢٠. ژپنک ٩٧٨-٣-٥٤٠-٣٤٢٥٨-٨.
  29. ↑ Park، Jeho؛ Nguyen، Hoang Hiep؛ Woubit، Abdela؛ Kim، Moonil (٢٠١٤). «Applications of Field-Effect Transistor (FET)–Type Biosensors». Applied Science and Convergence Technology. ٢٣ (2): ٦١–٧١. doi:١٠.٥٧٥٧/ASCT.٢٠١٤.٢٣.٢.٦١.
  30. ↑ Clark، Leland C.؛ Lyons، Champ (١٩٦٢). «Electrode Systems for Continuous Monitoring in Cardiovascular Surgery». Annals of the New York Academy of Sciences. ١٠٢ (1): ٢٩–٤٥. Bibcode:١٩٦٢NYASA.١٠٢...٢٩C. doi:١٠.١١١١/j.١٧٤٩-٦٦٣٢.١٩٦٢.tb١٣٦٢٣.x. PMID ١٤٠٢١٥٢٩. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  31. 1 2 Bergveld، Piet (تشرینی یەکەمی ١٩٨٥). «The impact of MOSFET-based sensors». Sensors and Actuators. ٨ (2): ١٠٩–١٢٧. Bibcode:١٩٨٥SeAc....٨..١٠٩B. doi:١٠.١٠١٦/٠٢٥٠-٦٨٧٤(٨٥)٨٧٠٠٩-٨. داڕێژە:CORE output. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Bergveld» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  32. ↑ Chris Toumazou؛ Pantelis Georgiou (کانوونی یەکەمی ٢٠١١). «40 years of ISFET technology:From neuronal sensing to DNA sequencing». Electronics Letters. لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
  33. ↑ Bergveld، P. (کانوونی دووەمی ١٩٧٠). «Development of an Ion-Sensitive Solid-State Device for Neurophysiological Measurements». IEEE Transactions on Biomedical Engineering. BME-١٧ (1): ٧٠–٧١. Bibcode:١٩٧٠ITBE...١٧...٧٠B. doi:١٠.١١٠٩/TBME.١٩٧٠.٤٥٠٢٦٨٨. PMID ٥٤٤١٢٢٠. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  34. 1 2 Schöning، Michael J.؛ Poghossian، Arshak (١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٢). «Recent advances in biologically sensitive field-effect transistors (BioFETs)» (PDF). Analyst. ١٢٧ (9): ١١٣٧–١١٥١. Bibcode:٢٠٠٢Ana...١٢٧.١١٣٧S. doi:١٠.١٠٣٩/B٢٠٤٤٤٤G. PMID ١٢٣٧٥٨٣٣. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Schoning» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  35. ↑ Schöning، Michael J.؛ Poghossian، Arshak (١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٢). «Recent advances in biologically sensitive field-effect transistors (BioFETs)» (PDF). Analyst. ١٢٧ (9): ١١٣٧–١١٥١. Bibcode:٢٠٠٢Ana...١٢٧.١١٣٧S. doi:١٠.١٠٣٩/B٢٠٤٤٤٤G. PMID ١٢٣٧٥٨٣٣. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  36. ↑ Schöning، Michael J.؛ Poghossian، Arshak (١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٢). «Recent advances in biologically sensitive field-effect transistors (BioFETs)» (PDF). Analyst. ١٢٧ (9): ١١٣٧–١١٥١. Bibcode:٢٠٠٢Ana...١٢٧.١١٣٧S. doi:١٠.١٠٣٩/B٢٠٤٤٤٤G. PMID ١٢٣٧٥٨٣٣. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  37. ↑ VoIP Providers And Corn Farmers Can Expect To Have Bumper Years In 2008 And Beyond, According To The Latest Research Released By Business Information Analysts At IBISWorld. Los Angeles (March 19, 2008)
  38. ↑ «biology-technology-1/the-recession-list---top-10-industries-to-fly-and-flop-in-2008-4076-3». ١٩ی ئازاری ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئایاری ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  39. ↑ Amarakoon، I.I.؛ Hamilton، C.-L.؛ Mitchell، S.A.؛ Tennant، P.F.؛ Roye، M.E. (٢٠٢٤). «Biotechnology: Principles and applications». Pharmacognosy. لاپەڕە ٦٢٧–٦٤٥. doi:١٠.١٠١٦/b٩٧٨-٠-٤٤٣-١٨٦٥٧-٨.٠٠٠١٧-٧. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٤٣-١٨٦٥٧-٨.
  40. ↑ Terry، Nick (٢٠٠٧). «Microbial Biotechnology in Industry». Applied Microbiology and Biotechnology. ٧٧ (1): ١–١٠. doi:١٠.١٠٠٧/s٠٠٢٥٣-٠٠٧-١١٧٣-٠ (ناچالاک December 5, 2025).{{cite journal}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: DOI inactive as of کانوونی یەکەم 2025 (بەستەر)داڕێژە:Vs
  41. ↑ Pathak، Ashish؛ Morrison، Liam؛ Healy، Mark Gerard (٢٠١٧). «Catalytic potential of selected metal ions for bioleaching, and potential techno-economic and environmental issues: A critical review». Bioresource Technology. ٢٢٩: ٢١١–٢٢١. Bibcode:٢٠١٧BiTec.٢٢٩..٢١١P. doi:١٠.١٠١٦/j.biortech.٢٠١٧.٠١.٠٠١. PMID ٢٨١٠٨٠٧٥. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  42. ↑ Gerstein, M. "Bioinformatics Introduction 2007-06-16 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.." Yale University. Retrieved on May 8, 2007.
  43. ↑ Siam، Rania (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩). «Biotechnology Research and Development in Academia: providing the foundation for Egypt's Biotechnology spectrum of colors. Sixteenth Annual American University in Cairo Research Conference, American University in Cairo, Cairo, Egypt». BMC Proceedings. ٣ (S3) I1. doi:١٠.١١٨٦/١٧٥٣-٦٥٦١-٣-S٣-I١.
  44. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  45. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  46. ↑ Biotech: true colours. (2009). TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.
  47. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  48. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  49. ↑ Aldridge، Susan (٢٠٠٩). «The four colours of biotechnologyy». Pharmaceutical Technology. ٢١ (1).
  50. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  51. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  52. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  53. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  54. ↑ Frazzetto G (ئەیلوولی ٢٠٠٣). «White biotechnology». EMBO Reports. ٤ (9): ٨٣٥–٧. doi:١٠.١٠٣٨/sj.embor.embor٩٢٨. PMC ١٣٢٦٣٦٥. PMID ١٢٩٤٩٥٨٢.
  55. ↑ Frazzetto، Giovanni (ئەیلوولی ٢٠٠٣). «White biotechnology: The application of biotechnology to industrial production holds many promises for sustainable development, but many products still have to pass the test of economic viability». The EMBO Reports. ٤ (9): ٨٣٥–٨٣٧. doi:١٠.١٠٣٨/sj.embor.embor٩٢٨. PMC ١٣٢٦٣٦٥. PMID ١٢٩٤٩٥٨٢.
  56. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  57. ↑ Yellow Biotechnology I. Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology. بەرگی ١٣٥. ٢٠١٣. doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-٣-٦٤٢-٣٩٨٦٣-٦. ژپنک ٩٧٨-٣-٦٤٢-٣٩٨٦٢-٩.[پەڕە پێویستە]
  58. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  59. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  60. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  61. ↑ Santomartino R، Averesch NJ، Bhuiyan M، Cockell CS، Colangelo J، Gumulya Y، Lehner B، Lopez-Ayala I، McMahon S، Mohanty A، Santa Maria SR، Urbaniak C، Volger R، Yang J، Zea L (ئازاری ٢٠٢٣). «Toward sustainable space exploration: a roadmap for harnessing the power of microorganisms». Nature Communications. ١٤ (1) 1391. Bibcode:٢٠٢٣NatCo..١٤.١٣٩١S. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٤٦٧-٠٢٣-٣٧٠٧٠-٢. PMC ١٠٠٣٠٩٧٦. PMID ٣٦٩٤٤٦٣٨. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  62. ↑ DaSilva، Edgar J. (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤). «The Colours of Biotechnology: Science, Development and Humankind». Electronic Journal of Biotechnology. ٧ (3): ٠١–٠٢.
  63. ↑ Kafarski, P. (2012). Rainbow Code of Biotechnology February 14, 2019 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. CHEMIK. Wroclaw University
  64. ↑ «Stifel Institutional | Healthcare» (PDF). The Pharma 1000. تشرینی دووەمی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٥ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  65. ↑ Ermak G. (2013) Modern Science & Future Medicine (second edition)
  66. ↑ Wang L (٢٠١٠). «Pharmacogenomics: a systems approach». Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine. ٢ (1): ٣–٢٢. doi:١٠.١٠٠٢/wsbm.٤٢. PMC ٣٨٩٤٨٣٥. PMID ٢٠٨٣٦٠٠٧.
  67. ↑ Becquemont L (حوزەیرانی ٢٠٠٩). «Pharmacogenomics of adverse drug reactions: practical applications and perspectives». Pharmacogenomics. ١٠ (6): ٩٦١–٩. doi:١٠.٢٢١٧/pgs.٠٩.٣٧. PMID ١٩٥٣٠٩٦٣.
  68. ↑ . ئازاری ٢٠٠٥ https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.fda.gov/downloads/RegulatoryInformation/Guidances/ucm126957.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  69. ↑ Squassina A، Manchia M، Manolopoulos VG، Artac M، Lappa-Manakou C، Karkabouna S، Mitropoulos K، Del Zompo M، Patrinos GP (ئابی ٢٠١٠). «Realities and expectations of pharmacogenomics and personalized medicine: impact of translating genetic knowledge into clinical practice». Pharmacogenomics. ١١ (8): ١١٤٩–٦٧. doi:١٠.٢٢١٧/pgs.١٠.٩٧. PMID ٢٠٧١٢٥٣١.
  70. ↑ Bains W (١٩٨٧). Genetic Engineering For Almost Everybody: What Does It Do? What Will It Do?. Penguin. لاپەڕە ٩٩. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤-٠١٣٥٠١-٥.
  71. ↑ U.S. Department of State International Information Programs, "Frequently Asked Questions About Biotechnology", USIS Online; available from USinfo.state.gov September 12, 2007 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., accessed September 13, 2007. Cf. Feldbaum C (شوباتی ٢٠٠٢). «Biotechnology. Some history should be repeated». Science. ٢٩٥ (5557): ٩٧٥. doi:١٠.١١٢٦/science.١٠٦٩٦١٤. PMID ١١٨٣٤٨٠٢.
  72. ↑ U.S. Department of State International Information Programs, "Frequently Asked Questions About Biotechnology", USIS Online; available from USinfo.state.gov Error in webarchive template: Check |url= value. Empty., accessed September 13, 2007. Cf. Feldbaum C (شوباتی ٢٠٠٢). «Biotechnology. Some history should be repeated». Science. ٢٩٥ (5557): ٩٧٥. doi:١٠.١١٢٦/science.١٠٦٩٦١٤. PMID ١١٨٣٤٨٠٢.
  73. ↑ «What is genetic testing?: MedlinePlus Genetics». ٣٠ی ئایاری ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١١ ھێنراوە.
  74. ↑ «Genetic Testing». لە ڕەسەنەکە لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١١ ھێنراوە.
  75. ↑ «EuroGentest - Definitions of Genetic Testing (Jorge Sequeiros and Bárbara Guimarães)». Definitions of Genetic Testing (Jorge Sequeiros and Bárbara Guimarães). ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  76. ↑ Serageldin، Ismail (١٦ی تەممووزی ١٩٩٩). «Biotechnology and Food Security in the 21st Century». Science. ٢٨٥ (5426): ٣٨٧–٣٨٩. Bibcode:١٩٩٩Sci...٢٨٥..٣٨٧S. doi:١٠.١١٢٦/science.٢٨٥.٥٤٢٦.٣٨٧. PMID ١٠٤١١٤٩٧. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  77. ↑ Genetically Altered Potato Ok'd For Crops July 31, 2022 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Lawrence Journal-World – May 6, 1995
  78. ↑ National Academy of Sciences (٢٠٠١). Transgenic Plants and World Agriculture. Washington: National Academy Press.
  79. ↑ Paarlburg R (کانوونی دووەمی ٢٠١١). «Drought Tolerant GMO Maize in Africa, Anticipating Regulatory Hurdles» (PDF). International Life Sciences Institute. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١١ ھێنراوە.
  80. ↑ Carpenter، Janet؛ Gianessi، Leonard (١٩٩٩). «Herbicide tolerant soybeans: why growers are adopting Roundup Ready varieties» (PDF). AgBioForum. ٢ (2): ٦٥–٧٢.
  81. ↑ Haroldsen VM، Paulino G، Chi-ham C، Bennett AB (٢٠١٢). «Research and adoption of biotechnology strategies could improve California fruit and nut crops». California Agriculture. ٦٦ (2): ٦٢–٦٩. doi:١٠.٣٧٣٣/ca.v٠٦٦n٠٢p٦٢.
  82. ↑ About Golden Rice November 2, 2012 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Irri.org. Retrieved on March 20, 2013.
  83. ↑ Gali Weinreb and Koby Yeshayahou for Globes May 2, 2012. FDA approves Protalix Gaucher treatment May 29, 2013 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  84. ↑ Carrington, Damien (January 19, 2012) GM microbe breakthrough paves way for large-scale seaweed farming for biofuels May 11, 2017 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. The Guardian. Retrieved March 12, 2012
  85. ↑ van Beilen JB، Poirier Y (ئایاری ٢٠٠٨). «Production of renewable polymers from crop plants». The Plant Journal. ٥٤ (4): ٦٨٤–٧٠١. Bibcode:٢٠٠٨PlJ....٥٤..٦٨٤V. doi:١٠.١١١١/j.١٣٦٥-٣١٣X.٢٠٠٨.٠٣٤٣١.x. PMID ١٨٤٧٦٨٧٢. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  86. ↑ Strange, Amy (September 20, 2011) Scientists engineer plants to eat toxic pollution September 13, 2011 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. The Irish Times. Retrieved September 20, 2011
  87. ↑ Diaz E، ed. (٢٠٠٨). Microbial Biodegradation: Genomics and Molecular Biology. Caister Academic Press. ژپنک ٩٧٨-١-٩٠٤٤٥٥-١٧-٢.
  88. ↑ James C (٢٠١١). «ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011». ISAAA Briefs. Ithaca, New York: International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA). لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  89. ↑ James C (٢٠١١). «ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011». ISAAA Briefs. Ithaca, New York: International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA). لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  90. ↑ James C (٢٠١١). «ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011». ISAAA Briefs. Ithaca, New York: International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA). لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  91. ↑ GM Science Review First Report October 16, 2013 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., Prepared by the UK GM Science Review panel (July 2003). Chairman Professor Sir David King, Chief Scientific Advisor to the UK Government, P 9
  92. ↑ James C (١٩٩٦). «File not Found - ISAAA.org» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی تەممووزی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  93. ↑ «Genetically Engineered Animals - Consumer Q&A». ٦ی ئازاری ٢٠٠٩. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  94. ↑ «AquAdvantage Salmon». لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  95. ↑ Pollack A (١٣ی نیسانی ٢٠١٠). «Study Says Overuse Threatens Gains From Modified Crops». The New York Times. لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  96. ↑ Brookes، Graham؛ Barfoot، Peter (٨ی ئایاری ٢٠١٧). «Farm income and production impacts of using GM crop technology 1996–2015». GM Crops & Food. ٨ (3): ١٥٦–١٩٣. Bibcode:٢٠١٧GMCFB...٨..١٥٦B. doi:١٠.١٠٨٠/٢١٦٤٥٦٩٨.٢٠١٧.١٣١٧٩١٩. PMC ٥٦١٧٥٥٤. PMID ٢٨٤٨١٦٨٤. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  97. ↑ Tyczewska، Agata؛ Twardowski، Tomasz؛ Woźniak-Gientka، Ewa (کانوونی دووەمی ٢٠٢٣). «Agricultural biotechnology for sustainable food security». Trends in Biotechnology. ٤١ (3): ٣٣١–٣٤١. doi:١٠.١٠١٦/j.tibtech.٢٠٢٢.١٢.٠١٣. PMC ٩٨٨١٨٤٦. PMID ٣٦٧١٠١٣١.
  98. ↑ Sairam، R. V.؛ Prakash، C. S. (تەممووزی ٢٠٠٥). «OBPC Symposium: maize 2004 & beyond—Can agricultural biotechnology contribute to global food security?». In Vitro Cellular & Developmental Biology - Plant. ٤١ (4): ٤٢٤–٤٣٠. Bibcode:٢٠٠٥IVCDB..٤١..٤٢٤S. doi:١٠.١٠٧٩/ivp٢٠٠٥٦٦٣. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  99. ↑ Kumar، Pankaj؛ Kumar، Arun؛ Dhiman، Karuna؛ Srivastava، Dinesh Kumar (٢٠٢١). «Recent Progress in Cereals Biofortification to Alleviate Malnutrition in India: An Overview». Agricultural Biotechnology: Latest Research and Trends. Singapore: Springer Nature Singapore. لاپەڕە ٢٥٣–٢٨٠. doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-٩٨١-١٦-٢٣٣٩-٤_١١. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-١٦-٢٣٣٨-٧.
  100. ↑ Industrial Biotechnology and Biomass Utilisation April 5, 2013 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  101. ↑ «Royal Reels 21 Casino AU - Up to $5000 + Free Spins - Official Site». لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  102. ↑ Clarke، Lionel؛ Kitney، Richard (٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠). «Developing synthetic biology for industrial biotechnology applications». Biochemical Society Transactions. ٤٨ (1): ١١٣–١٢٢. doi:١٠.١٠٤٢/BST٢٠١٩٠٣٤٩. PMC ٧٠٥٤٧٤٣. PMID ٣٢٠٧٧٤٧٢.
  103. ↑ McCarty، Nicholas S.؛ Ledesma-Amaro، Rodrigo (شوباتی ٢٠١٩). «Synthetic Biology Tools to Engineer Microbial Communities for Biotechnology». Trends in Biotechnology. ٣٧ (2): ١٨١–١٩٧. doi:١٠.١٠١٦/j.tibtech.٢٠١٨.١١.٠٠٢. PMC ٦٣٤٠٨٠٩. PMID ٣٠٤٩٧٨٧٠.
  104. ↑ Zhou، Kang؛ Qiao، Kangjian؛ Edgar، Steven؛ Stephanopoulos، Gregory (نیسانی ٢٠١٥). «Distributing a metabolic pathway among a microbial consortium enhances production of natural products». Nature Biotechnology. ٣٣ (4): ٣٧٧–٣٨٣. doi:١٠.١٠٣٨/nbt.٣٠٩٥. PMC ٤٨٦٧٥٤٧. PMID ٢٥٥٥٨٨٦٧.
  105. ↑ Wu، Meng-Ying؛ Sung، Li-Yu؛ Li، Hung؛ Huang، Chun-Hung؛ Hu، Yu-Chen (١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Combining CRISPR and CRISPRi Systems for Metabolic Engineering of E. coli and 1,4-BDO Biosynthesis». ACS Synthetic Biology. ٦ (12): ٢٣٥٠–٢٣٦١. doi:١٠.١٠٢١/acssynbio.٧b٠٠٢٥١. PMID ٢٨٨٥٤٣٣٣.
  106. ↑ Pakshirajan، Kannan؛ Rene، Eldon R.؛ Ramesh، Aiyagari (٢٠١٤). «Biotechnology in environmental monitoring and pollution abatement». BioMed Research International. ٢٠١٤ 235472. doi:١٠.١١٥٥/٢٠١٤/٢٣٥٤٧٢. PMC ٤٠١٧٧٢٤. PMID ٢٤٨٦٤٢٣٢.
  107. ↑ Danso، Dominik؛ Chow، Jennifer؛ Streit، Wolfgang R. (١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩). «Plastics: Environmental and Biotechnological Perspectives on Microbial Degradation». Applied and Environmental Microbiology. ٨٥ (19) e01095-19. Bibcode:٢٠١٩ApEnM..٨٥E١٠٩٥D. doi:١٠.١١٢٨/AEM.٠١٠٩٥-١٩. PMC ٦٧٥٢٠١٨. PMID ٣١٣٢٤٦٣٢. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  108. ↑ Daniel A. Vallero, Environmental Biotechnology: A Biosystems Approach, Academic Press, Amsterdam, NV; ISBN 978-0-12-375089-1; 2010.
  109. ↑ «Europeans' distaste for gene-edited food». Chemical & Engineering News (بە ئینگلیزی). ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  110. ↑ Spök، Armin؛ Sprink، Thorben؛ Allan، Andrew C.؛ Yamaguchi، Tomiko؛ Dayé، Christian (٣١ی ئابی ٢٠٢٢). «Towards social acceptability of genome-edited plants in industrialised countries? Emerging evidence from Europe, United States, Canada, Australia, New Zealand, and Japan». Frontiers in Genome Editing. ٤ 899331. doi:١٠.٣٣٨٩/fgeed.٢٠٢٢.٨٩٩٣٣١. PMC ٩٤٧٣٣١٦. PMID ٣٦١٢٠٥٣١.
  111. ↑ «The History and Future of GM Potatoes». Potato Pro. ١٠ی ئازاری ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  112. ↑ Wesseler J، Kalaitzandonakes N (٢٠١١). «Present and Future EU GMO policy». لە Oskam A، Meesters G، Silvis H (eds.). EU Policy for Agriculture, Food and Rural Areas (چاپی 2nd). Wageningen: Wageningen Academic Publishers. لاپەڕە ٢٣–٣٣٢.
  113. ↑ Beckmann VC، Soregaroli J، Wesseler J (٢٠١١). «Coexistence of genetically modified (GM) and non-modified (non GM) crops: Are the two main property rights regimes equivalent with respect to the coexistence value?». لە Carter C، Moschini G، Sheldon I (eds.). Genetically modified food and global welfare. Frontiers of Economics and Globalization Series. بەرگی ١٠. Bingley, UK: Emerald Group Publishing. لاپەڕە ٢٠١–٢٢٤.
  114. ↑ «Biotechnology Predoctoral Training Program». National Institute of General Medical Sciences. ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە بایۆتەکنۆلۆژیا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=بایۆتەکنۆلۆژیا&oldid=1599256»