بابۆڵە (ساندویچ)

بابۆڵە یان ساندویچ (بە ئینگلیزی: Sandwich) جۆرێکە لە خواردن کە بە شێوەیەکی گشتی لە نانێکی پێچراوە، یان دوو پارچە نان یان زیاتر پێکدێت و لە نێوانیدا یەک یان چەند جۆر پێکھاتەی خواردن دادەنرێت. پێکھاتەکان دەتوانن بریتی بن لە ھێلکە ،گۆشت، پەنیر، سەوزەوات، یان سۆس و بەھاراتی جۆراوجۆر. ئەم خواردنە بە یەکێک لە باوترین و ئاسانترین جۆرەکانی خواردنی خێرا (fast food) دادەنرێت لە سەرانسەری جیھاندا، بەھۆی ئاسانیی ئامادەکردن و خواردنییەوە.

ھەرچەندە بیرۆکەی دانانی خواردن لەناو ناندا زۆر کۆنە، بەڵام ناوی نوێی"ساندویچ" دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٨ لە بەریتانیا.

وێنەی بابۆڵەیەکی ئەورووپیانە.

مێژوو و ناو

جۆن مۆنتاگیو، چوارەم ئێرلی ساندویچ

ناوی "ساندویچ" پەیوەستە بە خانەدانێکی بەریتانیی سەدەی ١٨ـەوە بە ناوی جۆن مۆنتاگیو، چوارەم ئێرلی ساندویچ (John Montagu, 4th Earl of Sandwich). بەپێی گێڕانەوە باوەکان، ئێرڵ زۆر حەزی لە قومارکردن بووە و نەیویستووە مێزی یارییەکەی جێبھێڵێت بۆ نانخواردن. بۆیە لە ساڵی ١٧٦٢ داوای کردووە کە پارچە گۆشتێکی لە نێوان دوو پارچە ناندا بۆ بھێنن. ئەم شێوازە ڕێگەی پێدا کە بە یەک دەست خواردنەکەی بخوات و بە دەستەکەی تری یاریی بکات، بێ ئەوەی دەستی چەور بێت و کارتەکانی قوماری پیس بکات. ھاوڕێکانیشی دەستیان کرد بە داواکردنی "ھەمان شتی ساندویچ" (the same as Sandwich)، و بەم شێوەیە ناوەکە بڵاوبووەوە.

بەڵام بیرۆکەی دانانی خواردن لەناو ناندا زۆر کۆنترە. بۆ نموونە، لە کەلتووری جوولەکەدا، فەیلەسوف ھیڵێلی گەورە (Hillel the Elder) لە سەدەی یەکەمی پێش زایندا، گۆشتی بەرخی قوربانی و گیای تاڵی لەناو نانی "ماتزا"دا پێچاوەتەوە و خواردوویەتی.

جۆرە سەرەکییەکان

بابۆڵەکان بە شێوەیەکی گشتی بۆ چەند جۆرێکی سەرەکی دابەش دەکرێن:

بابۆڵەی سارد: ئەمە باوترین جۆرە، کە پێکھاتەکان بە ساردی و بەبێ گەرمکردن لەناو ناندا دادەنرێن.

بابۆڵەی گەرم: وەک ناوی خۆی دیارە، پێکھاتەکان یان ھەموو بابۆڵەکە بە گەرمی پێشکەش دەکرێت، وەک فیللی چیزستەیک (Philly cheesesteak) یان بابۆڵەی پەنیرە برژاو (grilled cheese).

بابۆڵەی کراوە: ئەم جۆرە تەنھا لە یەک پارچە نان پێکدێت و پێکھاتەکان لەسەری دادەنرێن. ئەم شێوازە لە وڵاتانی سکاندیناڤیا زۆر باوە.

لەفە (Wrap): لێرەدا نانێکی تەنک وەک نانی تورتێلا یان نانی شامی بەکاردێت و پێکھاتەکانی تێدا دەپێچرێتەوە. ئەم جۆرە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆر باوە.

جیاوازییە کولتوورییەکان لە جیھاندا

وێنەی بابۆڵەیەکی مریشک.

ھەر وڵات و کەلتوورێک شێوازی تایبەت بە خۆی ھەیە بۆ دروستکردنی بابۆڵە:

ئەمریکا: بە چەندین جۆری بەناوبانگ ناسراوە وەک BLT (بەیکن، کاھوو، تەماتە)، ڕوبن (Reuben)، و کلەب ساندویچ (Club sandwich).

ئیتاڵیا: پانینی (Panini) کە بە گەرمی و لەژێر فشاردا ئامادە دەکرێت تا نانەکە کریسپی دەبێت.

فەڕەنسا: کرۆک مسیۆ (Croque Monsieur) کە لە ژامبۆن و پەنیر پێکدێت و دەبرژێنرێت، ھەروەھا ژامبۆن-بۆر (jambon-beurre) کە سادەترین و باوترین جۆرە.

خۆرھەڵاتی ناوەڕاست: شاورما (گەس) و فەلافل کە لەناو نانی تەندووریی پیتای عەرەبی یان نانی تەنکی تردا دەپێچرێنەوە و زیاتر بە "لەفە" ناسراون.

مەکسیک: تۆرتا (Torta) کە لە نانێکی قەبارە گەورە دروست دەکرێت.

ڤێتنام: بان می (Bánh mì) کە تێکەڵەیەکە لە پێکھاتەی ڤێتنامی و نانی باگێتی فەڕەنسی.

لە کەلتووری کوردیدا

لە کوردستاندا، لەگەڵ بەکارھێنانی وشەی "ساندویچ"، چەند ناوێکی کوردیی ڕەسەنیش ھەن. وشەی "بابۆڵە" وەک ناوێکی گشتی بۆ ئەم خواردنە بەکاردێت. ھاوکات، وشەی "لەفە" (بە واتای پێچراوە) زیاتر بۆ ئەو جۆرانە بەکاردەھێنرێت کە لە نانی تەنکدا دەپێچرێنەوە، وەک:

بابۆڵە گەس یان لەفەی گەس (شاورما)

بابۆڵەی فەلافل یان لەفەی فەلافل

بابۆڵەی کەباب

بە شیێوەیەکی گشتی شوان ،گاوان ، جووتیار و باخەوان بەردەوام بابۆڵەیان پێ بووە و لەکاتی دەرچوونیان بۆ دەشتودەر یان سەر زەوییەکانیان بەدەم رێگاوە دەیانخوارد.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فەڕەنسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.