ئەیالەتی ڕوم ئەیلی
| ئەیالەتی ڕوم ئەیلی Eyalet of Rumelia | |
|---|---|
| ئەیالەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی | |
| ١٣٦٥–١٨٦٧ | |
 ئاڵای سەوزی ڕوم ئەیلی کە نوێنەرایەتی ناوچەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەکرد | |
.png) ئەیالەتی ڕوم ئەیلی لە ١٦٠٩دا | |
| ناوەند | ئێدیرنە (١٣٦٢–١٥٣٠) سۆفیا (١٥٣٠–١٨٣٦) مەناستیر (١٨٣٦–١٨٦٧) |
| ناوچە | |
| • شوێن | 41°1′N 21°20′E / 41.017°N 21.333°Eپۆتانەکان: 41°1′N 21°20′E / 41.017°N 21.333°E |
• ١٨٤٤[١] | ١٢٤٬٦٣٠ km2 (٤٨٬١٢٠ sq mi) |
| ژمارەی دانیشتووان | |
• ١٨٤٤[١] | ٢,٧٠٠,٠٠٠ |
| مێژوو | |
| مێژوو | |
• دامەزراندن | ١٣٦٥ |
• ھەڵوەشاندن | ١٨٦٧ |
ئەیالەتی ڕوم ئەیلی (بە تورکیی عوسمانی: ایالت روم ایلی بە ڕۆمانی:Eyālet-i Rūm-ėli)[٢] یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.[٣] بۆ زۆربەی مێژووی خۆی گەورەترین و گرنگترین ئەیالەتی ئیمپراتۆریەت بووە، کە شارە سەرەکییەکانی وەک ئێدیرنە، یانینا (یۆانینا)، سۆفیا، فیلیبە (پلۆڤدیڤ)، ماناستر/مۆناستر (بیتۆلا)، ئوسکوپ (سکۆپیە) و بەندەری سەرەکی دەریایی سەلانیکی لەخۆدەگرێت. ھەروەھا لە کۆنترین ئەیالەتەکانی عوسمانی بوو، زیاتر لە ٥٠٠ ساڵ بەردەوام بوو لەگەڵ چەندین داڕشتنەوەی خاکی لە ماوەی درێژخایەنی بوونی خۆیدا.
پایتەخت لە ئێدیرنە و سۆفیا و دواجار مەناستیر(بیتۆلا) بوو. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە ساڵنامەیەکی ساڵی ١٨٦٢دا ٤٨١١٩ میل چوارگۆشە بووە (١٢٤٦٣٠ کم٢).[٤]
مێژوو
[دەستکاری]ئەیالەتی ڕوم ئەیلی لە ساڵی ١٣٦٢ بە فەرمانی مورادی یەکەم دامەزراوە، کە ناوەندەکەی لە ئێدیرنە بوو، بۆ بەڕێوەبردنی ئەو زەویانەی کە لە کاتی داگیرکارییە بەردەوامەکانی نیمچە دوورگەی بەڵکاندا گیراون.
سەرەتا بە بەیلەربیلغی یان بە شێوەیەکی گشتی ویلایەت("پارێزگا")ی ڕوم ئەیلی ناوزەد کرا، تەنھا دوای ساڵی ١٥٩١ زاراوەی ئەیالەت بەکارھات.[٥]
یەکەم بەیلەربەی ڕوم ئەیلی (لالە شاھین پاشا) بوو کە لەلایەن سوڵتان مورادی یەکەمەوە نازناوی پێبەخشرا وەک پاداشتێک بۆ گرتنی ئێدیرنە لە ساڵی ١٣٦٠، و دەسەڵاتی سەربازی بەسەر خاکەکانی عوسمانی لە ئەوروپادا پێدرا، کە وەک جێگری سوڵتان بە شێوەیەکی کاریگەر حوکمڕانی دەکرد لە کاتێکدا سوڵتان گەڕایەوە بۆ ئانادۆڵ. ھەروەھا ئەیالەتی سیلیسترە لە ساڵی ١٥٩٣ پێکھات.[٦]
ئەیالەتی ڕوم ئەیلی ھەر لە دامەزراندنیەوە، تەواوی موڵک و ماڵی ئەوروپی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەخۆگرتبوو، لەوانەش فەتحەکانی ترانز، دانووب وەک ئاکرمان، تا دروستکردنی ئەیالەتەکانی تر لە سەدەی ١٦دا، کە لە ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید(١٥٣٣)، ئەیالەتی بودین (١٥٤١) و ئەیالەتی بۆسنە (١٥٨٠) دەستی پێکرد.[٧]
یەکەم پایتەختی ڕوم ئەیلی ڕەنگە ئێدیرنە (ئەدریانۆپل) بووبێت، کە ھەروەھا تا ڕووخانی قوستەنتینیە لە ساڵی ١٤٥٣ پایتەختی عوسمانییەکان بوو. بۆ ماوەیەک سۆفیا بەدوایدا ھات و دووبارە ئێدیرنە تا ساڵی ١٥٢٠ بەدوایدا ھات، کاتێک سۆفیا جارێکی دیکە بوو بە شوێنی دانیشتنی بەیلەربەی. لەو کاتەدا بەیلەربەی ڕوم ئەیلی فەرماندەی گرنگترین ھێزی سەربازی لە ئەیالەتەکەدا بووە لە شێوەی سوارەی تیماریۆت سیپاھی و بوونی لە پایتەخت لەم ماوەیەدا وای لێکردووە ئەندامی ئاسایی ئەنجومەنی ئیمپراتۆری (دیوان) بێت. ھەر بە ھەمان ھۆکار، وەزیری گەورە بەھێزەکانی وەک (مەحمود پاشا ئەنجێلۆڤیچ) یان (پەرگالی ئیبراھیم پاشا)، بەیلەربەیلیکیان بە ھاوبەشی لەگەڵ وەزیرایەتییە گەورەکەدا بەڕێوەبرد.[٨]
لە سەدەی ١٨دا مەناستیر وەک شوێنی نیشتەجێبوونی جێگرەوەی پارێزگار سەریھەڵدا و لە ساڵی ١٨٣٦دا بە فەرمی بووە پایتەختی ئەیالەتەکە. نزیکەی لە ھەمان کاتدا چاکسازییەکانی تەنزیمات کە ئامانجیان مۆدێرنکردنی ئیمپراتۆریەت بوو، ئەیالەتە نوێیەکانی ئوسکوب و یانیە و سەلانیکیان لەیەکتر جیاکردەوە و ئەیالەتی ڕوم ئەیلی بچووککردەوە بۆ چەند سنجاقێکی دەوروبەری مەناستیر. ئەیالەتی روم ئەیلی تا ساڵی ١٨٦٧ مایەوە، کاتێک وەک بەشێک لە گواستنەوە بۆ سیستەمی ویلایەت کە یەکسانتر بوو، بوو بە بەشێک لە ویلایەتی سەلانیک.[٩]
ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٨٧٨ بوو بە سنجاقێکی نوێی عوسمانی (بە فەرمی تا ساڵی ١٩٠٨ بەڵام لە ساڵی ١٨٨٥ەوە لەگەڵ میرنشینی بولگاریا یەکیگرت).
والییەکانی
[دەستکاری]حاکمی ئەیالەتی ڕوم ئەیلی ناوی " ڕوم ئەیلی" (Rumeli beylerbeyi) یان "والی ڕوم ئەیلی" (Rumeli vali) بوو.
- لالە شاھین پاشا - (١٣٦٢-؟)
- قەرە تەیمورتاش پاشا - (١٣٨٨-١٣٩٣)
- خادم شەھابەدین پاشا - (خولی یەکەم: ١٤٣٩-١٤٤٢) (خولی دووەم: ١٤٤٤-١٤٤٦)
- قاسم پاشا - (١٤٤٢-١٤٤٣)
- قەرەجە پاشا
- وەلی مەحمود پاشا - (١٤٥٤-١٤٥٦)
- ھەمزە پاشا
- موراد پاشای خاس - (١٤٦٨/٦٩-١٤٧٣)
- خادم سولەیمان پاشا - (1474-1477)
- خواجا داود پاشا - (١٤٧٧-١٤٧٨) (١٤٨١-١٤٨٣)
- میخالئۆغڵو مەحمەد پاشا - (١٤٨٢-١٤٨٣)
- ئەسکەندەر پاش - (١٤٨٣-١٤٨٥)
- خادم عەلی پاشا - (١٤٨٥-١٤٨٨)
- ئیسحاق پاشا
- یاقوب پاشا
- حەسەن پاشا (؟-١٥١٤)
- خادم سینان پاشا - (١٥١٤-١٥١٥)
- ئەیاس مەحمەد پاشا - (١٥٢١-١٥٢٣)
- پەرگالی ئیبراھیم پاشا (١٥٢٣-١٥٢٦)
- لوتفی پاشا
- خەسرەو پاشای دەلالەتی - (١٥٣٨-١٥٤١)
- سۆقلی مەحمەد پاشا - (١٥٤٩-؟)
- شەمسی ئەحمەد پاشا - (١٥٦٤-١٥٦٩)
- سۆقۆڵوزادە حەسەن پاشا - (خولی یەکەم: ١٥٩١-١٥٩٣) (خولی دووەم: ١٥٩٤-١٥٩٥) (خولی سێیەم: ١٥٩٥-١٥٩٦) (خولی چوارەم: ١٥٩٦-١٥٩٧)
- نیشانجی ھەمزە پاشا (١٥٩٥)
- قرلی حەسەن پاشا
- پاشازادە مەحمەد پاشا
- مستەفا پاشای سیلاحدار - (1640-1641)
- مەحمەد پاشای سیلاحدار
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 The Encyclopædia Britannica, or, Dictionary of arts, sciences ..., Volume 19. ١٨٥٩. لاپەڕە ٤٦٤.
- ↑ «Some Provinces of the Ottoman Empire». Geonames.de. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ https://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html
- ↑ https://books.google.iq/books?id=zSNUAAAAYAAJ&pg=PA698&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ İnalcık, Halil (1965). "Eyālet". In Lewis, B.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. pp. 721–724.
- ↑ Birken, Andreas (1976). Die Provinzen des Osmanischen Reiches. Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients (in German). Vol. 13. Reichert. p. 50.
- ↑ Birken, Andreas (1976). Die Provinzen des Osmanischen Reiches. Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients (in German). Vol. 13. Reichert. p. 50
- ↑ Birken, Andreas (1976). Die Provinzen des Osmanischen Reiches. Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients (in German). Vol. 13. Reichert. p. 50
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclopaedia_of_Islam#2nd_edition,_EI2
دەروازەی تورکیا
دەروازەی سووریا
دەروازەی مێژووی ئیسلام
دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
دەروازەی ئەورووپا
دەروازەی ئوکراینا
دەروازەی شەڕ
دەروازەی پۆڵەندا
 | ئەم تورکیا وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
 | ئەم سووریا وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
