ئەیالەتی مۆرە

ئەیالەتی مۆرە
ئەیالەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
١٦٦١–١٦٨٦ ١٧١٥–١٨٢١
Flag
ئەیالەتی مۆرە لە ١٧٩٥
ناوەند	کۆرینس, نافپلیۆ, تریپۆلی
ناوچە
• شوێن	37°56′N 22°56′E
مێژوو
مێژوو
• داگیرکردنی مۆرە عوسمانی	١٦٦١
• شەڕی مۆرە	١٦٨٥/٧
• جەنگی عوسمانی و ڤینیزە	١٧١٥
• ڕاپەڕینی ئۆرلۆڤ	١٧٧٠
• شەڕی سەربەخۆیی یۆنان	١٨٢١(دی جوری ١٨٢٩)
پێشوو دواتر ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید شانشینی مۆرە شانشینی مۆرە یەکەم کۆماری یۆنان

ئەیالەتی مۆرە (بە تورکیی عوسمانی: ایالت موره بە ڕۆمانی:Eyālet-i Mōrâ) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئەیالەتی ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو، کە ناوەندی نیمچە دوورگەی پێلۆپۆنێس بوو لە باشووری یۆنان.

مێژوو

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٤٥٨ بۆ ١٤٦٠دا بەسەر پێلۆپۆنێسدا زاڵ بوو، دوایین پاشماوەی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی داگیرکرد، جگە لە قەڵای ڤێنیز، کە وردە وردە لە ماوەی دەیان ساڵ شەڕە پچڕپچڕەکانی عوسمانی و ڤێنیزدا وەرگیران. کۆرۆن و مۆدۆن لە ساڵی ١٥٠٠ کەوتنە خوارەوە و تا ساڵی ١٥٤٠ فەتحی عوسمانی لەسەر پێلۆپۆنێس بە گرتنی مۆنێمڤاسیا و ناوپلیۆن تەواو بوو.

لەگەڵ داگیرکردنیدا، نیمچە دوورگەکە کرا بە سنجاقی ئەیالەتی ڕوم ئەیلی، پایتەختەکەی سەرەتا لە کۆرینت (تورک. کۆردۆس یان گۆردێس)، دواتر لە لیۆنتاری (لۆنداری)، میستراس (مێزیسترێ یان میسیستیر) و دواجار لە ناوپلیۆن (تر. ئانابۆلی). لە سەدەی ١٦ەوە سنجاقی میستراس جیاوازی پێکھێنا، بەزۆری بە ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید گرێدرا نەک ئەیالەتی ڕوم ئەیلی.

لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا، وەک ئەوەی گەشتیار ئەولیا چەلەبی پشتڕاستی کردەوە، مۆرە بووە ناوەندی ئەیالەتێکی جیاواز، کە پاتراس (تورکی. بالیبادرا) پایتەختەکەی بوو. کۆماری ڤێنیزییەکان لە کاتی جەنگی مۆرە (١٦٨٤-١٦٩٩)دا تەواوی نیمچە دوورگەکەیان داگیرکرد، "شانشینی مۆریا" (Regno di Morea)یان دامەزراند بۆ ئەوەی حوکمڕانی وڵاتەکە بکات. دەسەڵاتی ڤێنیز تا داگیرکردنی عوسمانی لە ساڵی ١٧١٥ بەردەوام بوو، ئەمەش بووە ھۆی دامەزراندنەوەی ئەیالەت. پایتەخت یەکەمجار لە ناوپلیا بوو، بەڵام لە دوای ساڵی ١٧٨٦ لە تریپۆلیتزا (تورکی. Trabliçe).

مەسیحییەکانی مۆریۆت لە کاتی بەناو "ڕاپەڕینی ئۆرلۆڤ"ی ساڵی ١٧٧٠ بە یارمەتی ڕووسیا دژی عوسمانییەکان ڕاپەڕین، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی دڕندانە سەرکوت کرا. لە ئەنجامدا کۆی دانیشتوان لەم ماوەیەدا کەمی کرد، لە کاتێکدا ڕێژەی موسڵمانەکانی ناوی زیاد بوو. سەرەڕای ئەوەش، ئەو ئیمتیازاتانەی کە بە پەیمانی کوچوک-کاینارجی بە دانیشتوانی ئۆرتۆدۆکس درا، بە تایبەتی مافی بازرگانیکردن لە ژێر ئاڵای ڕووسیادا، بووە ھۆی گوڵکردنی ئابووری بەرچاوی یۆنانییە ناوخۆییەکان، کە لەگەڵ زیادبوونی پەیوەندییە کولتوورییەکان لەگەڵ ئەوروپای ڕۆژئاوا (ڕۆشنگەری یۆنانی مۆدێرن) و ئایدیاڵە ئیلھامبەخشەکانی شۆڕشی فەڕەنسا، زەمینەسازی بۆ شەڕی سەربەخۆیی یۆنانی دانا.

لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی یۆنانیدا، زۆربەی نیمچە دوورگەکە لە ساڵانی ١٨٢١-١٨٢٢ کەوتە دەست یاخیبووانی یۆنان، بەڵام ململانێ ناوخۆییەکانی نێوان یاخیبووان و ھاتنی (ئیبراھیم پاشای میسر) لە ساڵی ١٨٢٥ نزیک بوو لە کوژاندنەوەی یاخیبوونەکە تا ساڵی ١٨٢٦. دەستێوەردانی سەربازە دەریاییەکانی بەریتانیا و فەرەنسی و ڕووسیا لە شەڕی ناڤارینۆدا سەربازانی عوسمانی و میسری ناچار کرد تا ١ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٨ مۆرe چۆڵ بکەن، دواجار یۆنان بە پەیمانی ئێدیرنە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سەربەخۆ بوو.