ئەیالەتی شام
| ئەیالەتی شام Eyālet-i Šām ایالت شام | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ئەیالەت ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی | |||||||||||
| ١٥١٦–١٨٦٥ | |||||||||||
.svg) Flag | |||||||||||
.png) ئەیالەتی شام لە ١٧٩٥ | |||||||||||
| ناوەند | دیمەشق[١] | ||||||||||
| مێژوو | |||||||||||
| مێژوو | |||||||||||
• شەڕی مەرج دابیق | ١٥١٦ | ||||||||||
• ھەڵوەشاندن | ١٨٦٥ | ||||||||||
| |||||||||||
| ئەمڕۆ بەشێک لە | فەلەستین ئیسرائیل ئوردن سووریا | ||||||||||
ئەیالەتی شام (بە تورکیی عوسمانی: ایالت شام بە ڕۆمانی:Eyālet-i Šām)[٢] یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.[٣] ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٥١،٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە (٢٠،٠٢٠ میل چوارگۆشە). دوای ئەوەی عوسمانییەکان دوای جەنگی عوسمانی و مەمالیکەکان لە ساڵانی ١٥١٦-١٥١٧ لە مەمالیکەکانیان وەرگرت، بوو بە ئەیالەت لە دەوڵەتی عوسمانیدا.[٤] جانبیردی غەزالی کە خیانەتکارێکی مەمالیکەکان بوو، کرا بە یەکەم بەیلەربەی ئەیالەتی شام.[٥] ئەیالەتی شام یەکێک بوو لە یەکەم ئەیالەتەکانی عوسمانی کە دوای چاکسازییەکی ئیداری لە ساڵی ١٨٦٥ بوو بە ویلایەت و تا ساڵی ١٨٦٧ چاکسازی کرابوو بۆ ویلایەتی سووریا.[٦]
دەسەڵاتی ھەرێمی
[دەستکاری]ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، سووریای لە دەست مەمالیکەکان داگیرکرد دوای (شەڕی مەرج دابیق) لە ئابی ١٥١٦ و دواتر بەیعەتەکانی بەیعەتدان بە سوڵتانی سەلیمی یەکەم لە دیمەشق لەلایەن شاندەکانی کەسایەتییە دیارەکانی سەرتاسەری سووریاوە. عوسمانییەکان دیمەشقیان وەک ناوەندی ئەیالەتێک (پارێزگای عوسمانی) دامەزراند کە خاکەکانی لە مەمالیکەکانی دیمەشق، حەما، تەرابلوس، سەفەد و کەرەک پێکھاتبوون. مەمالیکەکانی حەلەب کە بەشێکی زۆری باکووری سووریای دەگرتەوە، بوو بە ئەیالەتی حەلەب. بۆ ماوەی چەند مانگێک لە ساڵی ١٥٢١، تەرابلوس سنجاقێک بوو لە ئەیالەتی شام جیاکرانەوە، بەڵام لە دوای ساڵی ١٥٧٩ ئەیالەتی تەڕابلوسی شام بۆ ھەمیشەیی بوو بە ئەیالەت.
لە کۆتایی سەدەی ١٦ دا ئەیالەتی شام لە ڕووی کارگێڕییەوە دابەش بوو بەسەر سنجاقەکانی (تەدمور، سەفەد، لاجون، عەجلون، نابلوس، قودس، غەززە و کەرەک، جگە لە شاری دیمەشق و قەزاکەی. ھەروەھا سنجاقی سەیدا-بەیرووت ھەبوو، ھەرچەندە بە درێژایی کۆتایی سەدەی ١٦، زۆرجار دەستی لە نێوان ئەیالەتەکانی شامو تەرابلوسدا دەگۆڕا. بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٦١٤ و پاشان بۆ ھەمیشەیی دوای ساڵی ١٦٦٠، سنجاقەکانی سەیدا-بەیرووت و سەفەد لە ئەیالەتی شام جیاکرانەوە بۆ پێکھێنانی ئەیالەتی سەیدا. ئەم دابەشبوونە کارگێڕیانە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم تاڕادەیەکی زۆر بە گۆڕانکارییەکی تاڕادەیەک بچووکەوە جێگیر بوون.[٧]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Commercial statistics: A digest of the productive resources, commercial... By John Macgregor، پ. 12، لە پەرتووکەکانی گووگڵ
- ↑ «Some Provinces of the Ottoman Empire». Geonames.de. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ https://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html
- ↑ https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA169&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ https://books.google.iq/books?id=8gs4AAAAIAAJ&pg=PA105&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ https://books.google.iq/books?id=luUq1szHJWYC&pg=PA829&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=66hCAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
دەروازەی تورکیا
دەروازەی سووریا
دەروازەی مێژووی ئیسلام
دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
دەروازەی ئوردن
دەروازەی مێژوو
دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
دەروازەی فەلەستین
 | ئەم تورکیا وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
 | ئەم سووریا وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |