ئەیالەتی تەمشوار
| ئەیالەتی تەمشوار Eyâlet-i Tımışvar Pașalâcul Timișoarei Temišvarski ejalet Temesvári vilajet | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ئەیالەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی | |||||||||||
| ١٥٥٢–١٧١٦ | |||||||||||
 ئەیالەتی تەمشوار لە ١٦٨٣ | |||||||||||
| ناوەند | تەمشوار (تیمیشوارا, ڕۆمانیا) ١٥٥٢–١٦٥٩ و ١٦٩٣–١٧١٦, یانۆڤا (ئینو, ڕۆمانیا) ١٦٥٩–١٦٩٣[١] | ||||||||||
| ناوچە | |||||||||||
| • شوێن | 45°45′N 21°13′E / 45.750°N 21.217°Eپۆتانەکان: 45°45′N 21°13′E / 45.750°N 21.217°E | ||||||||||
| مێژوو | |||||||||||
| مێژوو | |||||||||||
• گەمارۆدانی تەمشوار | ١٥٥٢ | ||||||||||
• جەنگی تورک و نەمسا | ١٧١٦ | ||||||||||
| |||||||||||
| ئەمڕۆ بەشێک لە | |||||||||||
ئەیالەتی تەمشوار (بە تورکیی عوسمانی: ایالت طمشوار بە ڕۆمانی:Eyālet-i Tımışvār)[٢] یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.[٣] لە ساڵی ١٥٥٢ تا ١٧١٦ بوونی ھەبووە. ئیدارەی ئەیالەتەکان لە ساڵی ١٥٥٢ تا ١٦٥٩ و دیسانەوە لە ساڵی ١٦٩٣ تا ١٧١٦ لە تەمشوار (تیمیشوارای ئەمڕۆ) بوو. لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٦٥٩-١٦٩٣، پایتەختی دووەمی یانۆڤا (ئینوی ئەمڕۆ) بوو، و لە ماوەی ئەو ماوەیەدا، بە ئەیالەتی یانۆڤاش ناسرا. ئەو ئەیالەتە دەکەوێتە ناوچەی بانات لە ئەورووپای ناوەندی. جگە لە بانات، بەشەکانی باشووری ناوچەی کریشانا، باکووری ڕووباری مورێشیشی لەخۆگرتبوو. ئێستا خاکەکەی لە نێوان ھەنگاریا و ڕۆمانیا و سڕبیا دابەشکراوە.[٤]
ناو
[دەستکاری]
ناوی ئەیالەتەکە لە تورکی عوسمانیدا ایالت طمشوار یان (بە تورکی مۆدێرن: Temeşvar Eyaleti or Tamışvar Eyaleti) بووە، بە زمانی ھەنگاری Temesvári) vilajet) بوو، بە ڕۆمانی (Eialetul Timișoarei یان Pașalâcul Timișoara) بوو، بە زمانی سربی (Темишварски ејалет یان Temišvarski ejalet) بوو. ئەیالەتەکە بە ناوی شاری تیمیشواراوە ناونراوە. ناوی تورکی تەمشوار لە Temesvárی ناوی ھەنگارییەوە ھاتووە، بە واتای "قەڵا لە سەر تێمیس"، تێمیس ناوی ڕوبارێکە.
مێژوو
[دەستکاری]
لە دوای گرتنی بێلگراد (١٥٢١)، ھێزەکانی عوسمانی دەستدرێژییەکانیان بەرەو خاکەکانی ھەنگاریا لەودیو ڕووباری دانووب چڕتر کردەوە، وردە وردە چەندین پۆستی لە کەناری چەپی دامەزراند، لە کاتێکدا ناوچەی تێمێس و ناوچەکانی دەوروبەری لە ژێر دەسەڵاتی ھەنگاریادا مانەوە.[٥] تا ساڵی ١٥٣٦، باناتی لوگۆس و کارانسێبێس لەناو شانشینی ڕۆژھەڵاتی ھەنگاریادا دامەزرا، وەک میحوەرێکی سەربازی بەرەو عوسمانییەکان. لە ھەمان کاتدا، پێتار پترۆڤیچ، گەورەی ناوخۆیی (١٥٥٧) وەک پارێزگارێکی نیمچە سەربەخۆی ناوچەکە سەریھەڵدا، ھاوسەنگی لە نێوان ھەنگارییەکان و عوسمانییەکاندا دروستکرد.[٦]
لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی سەرەتایی شانشینی ھەنگاریای ڕۆژھەڵات لە ھاوینی ساڵی ١٥٥١، بەشێکی زۆری خاکەکانی، لەوانەش ناوچەی تێمێس و ناوچەکانی دەوروبەری، لەگەڵ شانشینی ھابسبورگی ھەنگاریا، بەم شێوەیە کاردانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی وروژاند، کە لە پاییزی ھەمان ساڵدا ناوچەکەی داگیرکرد و چەند شارێکی گرت، بەڵام نەیتوانی تەمشوار داگیر بکات.[٧]
ئەیالەتی تەمشوار لە ساڵی ١٥٥٢دا دروست بوو، کاتێک قەڵای ھەنگاری تەمشوار کە لەلایەن سەربازانی ئیستڤان لۆسۆنچی بەرگری لێدەکرا، دواجار لەلایەن سەربازە عوسمانییەکانەوە بە سەرۆکایەتی قەرە ئەحمەد پاشا لە ٢٦ی تەمموزی ١٥٥٢دا گیرا.[٨]
ئیالێت لەلایەن والی (حاکم) یان بەیلەربەی (ھەندێکجار بە پۆستی پاشا یان وەزیر) سەرکردایەتی دەکرا، کە شوێنی نیشتەجێبوونی لە قەڵای پێشووی ھونیادی بوو لە تەمشوار (١٥٥٢-١٦٥٩ و ١٦٩٣-١٧١٦)، ھەروەھا لە یانۆڤا (١٦٥٩-١٦٩٣).[٩]
ئەم ئەیالەتە تا ساڵی ١٧١٦ بوونی ھەبوو، کاتێک خاکەکەی لەلایەن دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبورگەوە داگیرکرا لە کاتی جەنگی نەمسا-تورکیا (١٧١٦-١٧١٨). لە ساڵی ١٧١٨دا، ھابسبورگەکان پارێزگایەکی نوێیان لەم ناوچەیەدا پێکھێنا، ناوی باناتی تەمێسوار بوو.[١٠]
ئەیالەتی تەمشوار و باناتی لوگۆس و کارانسێبێس لە ساڵی ١٥٦٨
ئەیالەتی تەمشوار، ناوەڕاستی سەدەی ١٧
ئەیالەتی تەمشوار لە ١٦٩٩
نەخشەی ساڵی ١٧٠٠ (ئەیالەتی تەمشوار بە سوور وێنا کراوە)
دیمۆگرافیای
[دەستکاری]ژمارەیەکی زۆر لە موسڵمانان کە زۆربەیان خەڵکی بەڵکان بوون لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بوون و زیاتر لە شارەکاندا دەژیا و پەیوەندییان بە بازرگانی و ئیدارەوە ھەبوو. لادێکانی ناوچەی بانات بە شێوەیەکی سەرەکی دانیشتووانی ڕاسیانەکان (سربەکان) بوون لە ڕۆژئاوا، و واڵاچەکان (ڕۆمانییەکان) لە ڕۆژھەڵات. بەم شێوەیە لە ھەندێک سەرچاوەی مێژووییدا، ناوچەی بانات بە ناوی ڕاسیا و لە ھەندێکی تردا بە والاچیا ناودەبرێت. تەمشوار لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانیدا زۆربەی دانیشتووانی موسڵمان بووە.[١١]
دابەشی کارگێڕی
[دەستکاری]سنجاقەکانی ئەم ئەیالەتە بەم شێوەیەن:[١٢]
والییەکانی
[دەستکاری]- کازم-بەی یان غازی کازم پاشا (١٥٥٢-١٥٥٤)[١٣]
- حەسەن پاشا (١٥٩٤)[١٤]
- سۆفی سینان پاشا (١٥٩٤)[١٥]
- حەسەن-پاشا، بچووکتر (١٥٩٤)[١٦]
- مستەفا پاشا (داڕێژە:Floruit تەمموزی ١٥٩٤)
- دژێلالیجا حەسەن پاشا (١٦٠٤-١٦٠٥)
- ئەحمەد پاشا دوگالیچ (١٦٠٥–)
- ئیبراھیم پاشا (١٦٨٧)[١٧]
- ئیبراھیم پاشا (١٧٠١-)[١٨]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Kolçak 2020، لاپەڕە 77.
- ↑ «Some Provinces of the Ottoman Empire». Geonames.de. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ https://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html
- ↑ https://www.academia.edu/72454737/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_Enterprises_in_Yanova_Boros_Jen%C5%91_Ineu_and_Varad_Nagy_V%C3%A1rad_Oradea_Consolidating_Ottoman_Power_and_Accumulating_Family_Wealth_1657_1664_
- ↑ https://web.archive.org/web/20201125152102/http://socpol.uvvg.ro/images/stories/2011-1/7.pdf
- ↑ https://web.archive.org/web/20240520061022/http://rih.iib.ac.rs/1200/1/A%20Krstic%2C%20Emergence%20of%20Sirf%20Vilayeti.pdf
- ↑ https://books.google.iq/books?id=-uBnAAAAMAAJ&redir_esc=y
- ↑ Sadık Müfit Bilge, "Macaristan'da Osmanlı Hakimiyetinin ve İdarî Teşkilatının Kuruluşu ve Gelişmesi", Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), Sayı: 11 Sayfa: 033-081, 2000
- ↑ https://www.academia.edu/72454737/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_Enterprises_in_Yanova_Boros_Jen%C5%91_Ineu_and_Varad_Nagy_V%C3%A1rad_Oradea_Consolidating_Ottoman_Power_and_Accumulating_Family_Wealth_1657_1664_
- ↑ https://books.google.iq/books?id=T3Sg_1wR4poC&pg=PA191&redir_esc=y
- ↑ https://adevarul.ro/stiri-locale/timisoara/aniversare-trista-pentru-timisoara-in-1552-s-a-1256783.html
- ↑ https://web.archive.org/web/20151108095704/http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/1267/14566.pdf
- ↑ میلان توتۆرۆڤ، بانەتسکا ڕاپسۆدیجا، نۆڤی ساد، ٢٠٠١، لاپەڕە ١٥١.
- ↑ میلان توتۆرۆڤ، باناتسکا ڕاپسۆدیجا، نۆڤی ساد، ٢٠٠١، لاپەڕە ١٩٤.
- ↑ میلان توتۆرۆڤ، بانەتسکا ڕاپسۆدیجا، نۆڤی ساد، ٢٠٠١، لاپەڕە ١٩٥.
- ↑ میلان توتۆرۆڤ، بانەتسکا ڕاپسۆدیجا، نۆڤی ساد، ٢٠٠١، لاپەڕە ١٩٨.
- ↑ میلان توتۆرۆڤ، بانەتسکا ڕاپسۆدیجا، نۆڤی ساد، ٢٠٠١، لاپەڕە ٢٣٢.
- ↑ میلان توتۆرۆڤ، بانەتسکا ڕاپسۆدیجا، نۆڤی ساد، ٢٠٠١، لاپەڕە ٢٤٩.
دەروازەی تورکیا
دەروازەی سووریا
دەروازەی مێژووی ئیسلام
دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
