ئەڵمانییەکانی باڵتیک

ئەڵمانییەکانی باڵتیک
لقی	geographical distribution of German speakers
بەشێکە لە	ئەڵمانییەکان
وڵات	لاتڤیا، ئیستۆنیا
دانیشتووان	٥٬٠٠٠
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئەڵمانییەکانی باڵتیک خەڵکانێکی بە نەتەوە ئەڵمانی بوون کە لە کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای باڵتیکدا نیشتەجێ بوون، لەو ناوچانەی ئێستا بە کۆماری ئیستۆنیا و لاتڤیا ناسراون. لە دوای نیشتەجێبوونیان لە ساڵی ١٩٤٥ دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، ژمارەی ئەڵمانییەکانی باڵتیک وەک گرووپێکی نەتەوەیی پێناسەکراوی جوگرافی لە ناوچەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کرد، زۆربەیان وەک بەشێک لە ڕەوەندی ئەڵمانی کۆچیان کردووە بۆ ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکە.

لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستەوە، ئەڵمانی زمانەکان زۆرینەیان بازرگانان و پیاوە ئایینییەکانیان پێکدەھێنا، ھەروەھا زۆرینەی ڕەھای خانەدانە خاوەن زەوییە ناوخۆیییەکان کە بە شێوەیەکی کاریگەر حوکمڕانییان بەسەر خەڵکی ڕەسەنی ئیستۆنی و لاتڤیا ناخانەدانەکان دەکرد. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، کاتێک ناسنامەیەکی نەتەوەیی جیاواز بۆ ئەڵمانییەکانی باڵتیک دەستی بە شێوەگرتن کرد، زۆربەی ئەوانەی خۆیان بەو شێوەیە دەناساند، خانەدان نەبوون و زۆربەیان سەر بە چینی ناوەندیی شار و پیشەیی بوون.

لە سەدەی ١٢ و ١٣دا بازرگان و خاچھەڵگرانی کاسۆلیکی ئەڵمانی دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی باڵتیک. لەگەڵ کەمبوونەوەی بەکارھێنانی زمانی لاتینی، زمانی ئەڵمانی خواروو بووە زمانی باڵادەست لە بەڵگەنامە فەرمییەکان، بازرگانی، پەروەردە و کارگێڕیدا، دواتر ئەڵمانی باڵا یان سەروو بووە زمانی باو. لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، ئەڵمانییەکانی باڵتیک -لەگەڵ ساکسۆنەکانی ترانسیلڤانیا (لە ڕۆمانیا) و ئەڵمانییەکانی زیبسێر (لە سلۆڤاکیا)- لە کۆنترین و بەردەوامترین گرووپەکانی ئەڵمانی زمان بوون لەناو ڕەوەندی ئەڵمانی لە ئەورووپا.

زۆربەی دانیشتووانیان لە سەدەی ناوەڕاست کاسۆلیک بوون و نەوە ئەڵمانییەکانیان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە لیڤۆنیا ژیاون؛ بەڵام نوخبەیەکی بچووک و دەوڵەمەند خانەدانانی باڵتیکیان پێکھێنا، کە خاوەنی زەوییەکی فراوانی گوندنشینی بوون. دوای ئەوەی سوێد دوای جەنگی گەورەی باکوور (١٧٠٠–١٧٢١) خاکەکانی لیڤۆنیای خۆی بە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا بەخشی، زۆرێک لەم خانەدانە ئەڵمانی زمانانە لە ژیانی سەربازی و سیاسی و کارگێڕی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا پلەیەکی بەرچاویان بەدەستھێنا، بەتایبەتی لە پایتەختەکەی، سانت پترسبۆرگ. زۆربەی ئەڵمانییەکانی باڵتیک ڕەگەزنامەی ڕووسییان بەدەستەوە بوو تا ئیستۆنیا و لاتڤیا لە ساڵی ١٩١٨ سەربەخۆییان بەدەست ھێنا، دوای ئەوە زۆربەیان ڕەگەزنامەی ئیستۆنی یان لاتڤیایان بەدەستھێنا تاکو بە زۆرەملێ لە ئەڵمانیای نازی لە ساڵی ١٩٣٩ نیشتەجێکران، پێش لەشکرکێشی سۆڤیەت و داگیرکردنی ئەم ئیستۆنیا و لاتڤیا لە ساڵی ١٩٤٠.

ڕێژەی ئەڵمانییەکانی باڵتیک لە ھیچ قۆناغێکی مێژوودا ھەرگیز لە ١٠٪ی کۆی دانیشتووانی تێپەڕاندووە. ١٨٨١ ژمارەیان نزیکەی ١٨٠ ھەزار کەس بوو لە پارێزگاکانی باڵتیک لە ڕووسیا، بەڵام ئەم ڕێژەیە تا ساڵی ١٩١٤ بۆ ١٦٢ ھەزار کەس کەمی کردبوو. بەپێی سەرژمێری ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا لە ساڵی ١٨٩٧، ژمارەی ئەڵمانییەکان لە لاتڤیا ١٢٠٬١٩١ کەس بووە، واتە ٦٫٢٪ی دانیشتووانی لاتڤیا بوون.