ئەسپی کێوی
| ئەسپی کێوی | |
|---|---|
_gallery.jpg) | |
| لقی | Equus caballus |
| کورتەناو | E. ferus |
| ناوی پۆلێنکردن | Equus ferus |
| پلەی پۆلێنکردن | جۆر |
| پۆلێنکردنی باوان | Equus |
| IUCN conservation status | جۆرە مەترسیی لەسەرەکان |
| Habitat | گیاجاڕ، دارستان |
| Diel cycle | cathemeral |
ئەسپی کێوی دەوارێکی کێوییە و لە خێزانی ئەسپەکانە. بەلگەکان وا پیشان دەدەن کە ئەسپی کێوی زیاتر لە ملیۆنیک و سەد ھەزار ساڵ پێش ئێستا پەرەسەندووە لە ئەمریکای باکوور. بەھۆی گۆڕانی کەشوھەوا و ماڵیکردنییان مەترسی ناوچوونیان لەسەرە.[١]
بڵاوبوونەوە
[دەستکاری]ئەسپە کێوییەکان پێشتر بە شێوەیەکی بەربڵاو لە جیھانی کۆندا لە ماوەی پلایستۆسینی کۆتایی و سەرەتای ھۆلۆسیندا ھەبوون، لە ڕۆژاوای ئەورووپا و باکووری ئەفریقا (کە پاشماوەکانیان وەک «Equus algericus» ئاماژەیان پێ دەدرێت)، تاوەکو دوورەدەستی باکووری سیبریا (کە وەک ئێکووس لێنێنسیس ئاماژەیان پێ دەدرێت) تاوەکو ڕۆژھەڵاتی ئاسیا.[٢] ئەمڕۆ تەنھا ژێرچەشنێکی زیندووی ئەسپی کێوی، ئەسپی پەرزیواڵسکی، کە پێشتر لە کێودا لەناوچووبوو، دووبارە گەڕێندراوەتەوە بۆ ناوچە بچووکەکان کە لە بڵاوبوونەوەی پێشووی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چین، مەنگۆلیا[٣] و کازاخستان،[٤] ھەروەھا ناوچەکانی دەرەوەی بڵاوبوونەوەی مێژوویی خۆی، لەوانە ئیسپانیا دەگرێتەوە.[٥]
وەسف
[دەستکاری]لە کات و شوێنی جیاوازدا، ئەسپە کێوییەکان گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە قەبارەی جەستە و ڕەھەندەکانی پەلەکاندا نیشان دەدەن، کە پێدەچێت وەک گونجاندنێک بێت بۆ بارودۆخی ژینگەیی و کەشوھەوای ناوخۆیی.[٦][٧] ئەسپی پەرزیواڵسکی زیندوو کێشی جەستەی بە نزیکەی ٢٥٠–٣٦٠ کیلۆگرام دەخەمڵێنرێت،[٨] ھەرچەندە کێشی جەستەی ئەسپی پەرزیواڵسکی بەپێی خولە ساڵانە ڕیتمیکەکان گۆڕانکارییەکی زۆری بەسەردا دێت.[٩] وا بیردەکرێتەوە کە ھەندێک لە کۆمەڵە ئەسپە کێوییە لەناوچووەکان بە شێوەیەکی بەرچاو گەورەتر بووبێتن، بەجۆرێک پێشنیار کراوە کە ھەندێک ئەسپی کێوی ئەورووپی سەردەمی پلایستۆسین (لەوانە ئەوانەی بۆ «Equus (ferus) mosbachensis» و «Equus (ferus) latipes» گەڕێندراونەتەوە) کێشی جەستەیان نزیکەی ٥٠٠–٦٠٧ کیلۆگرام بووبێت.[١٠][١١][٧] ئەسپەکانی پێشووتر لە سەردەمی پلایستۆسینی ناوەڕاست (وەک ئەوانەی بۆ «E. (ferus) mosbachensis» گەڕێندراونەتەوە) لە ھەندێک لایەنی توێکاریی پەلەکان و دانەکاندا لە ئەسپەکانی دواتر جیاوازن.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «History of the Wild Horse - Black Hills Wild Horse Sanctuary». wildhorses (بە ئینگلیزی).
- ↑ Cirilli، Omar؛ Machado، Helena؛ Arroyo-Cabrales، Joaquin؛ Barrón-Ortiz، Christina I.؛ Davis، Edward؛ Jass، Christopher N.؛ Jukar، Advait M.؛ Landry، Zoe؛ Marín-Leyva، Alejandro H.؛ Pandolfi، Luca؛ Pushkina، Diana؛ Rook، Lorenzo؛ Saarinen، Juha؛ Scott، Eric؛ Semprebon، Gina (٢٤ی ئابی ٢٠٢٢). «Evolution of the Family Equidae, Subfamily Equinae, in North, Central and South America, Eurasia and Africa during the Plio-Pleistocene». Biology (بە ئینگلیزی). ١١ (9): ١٢٥٨. doi:١٠.٣٣٩٠/biology١١٠٩١٢٥٨. ISSN ٢٠٧٩-٧٧٣٧. PMC ٩٤٩٥٩٠٦. PMID ٣٦١٣٨٧٣٧.
{{cite journal}}:|display-authors=٣نادروستە (یارمەتی) - ↑ Ji، Shengnan؛ Zhu، Yanpeng؛ Cui، Shaopeng؛ Deng، Huaiqing؛ Li، Chunwang (ئەیلوولی ٢٠٢٢). «The road home for Przewalski's horse in China». Oryx (بە ئینگلیزی). ٥٦ (5): ٦٥٢. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٣٠٦٠٥٣٢٢٠٠٠٧٥٨. ISSN ٠٠٣٠-٦٠٥٣.
{{cite journal}}:|display-authors=٣نادروستە (یارمەتی) - ↑ «Przewalski's horses return to central Kazakhstan after nearly 200-year absence». Frankfurt Zoological Society. ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤.
- ↑ «La renaturalización trae al Alto Tajo los únicos caballos Przewalski que pastarán en libertad en Europa Occidental». Rewilding Spain (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣. لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ van Asperen، Eline Naomi (تشرینی دووەمی ٢٠١٠). «Ecomorphological adaptations to climate and substrate in late Middle Pleistocene caballoid horses». Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology (بە ئینگلیزی). ٢٩٧ (3–4): ٥٨٤–٥٩٦. Bibcode:2010PPP...297..584V. doi:١٠.١٠١٦/j.palaeo.٢٠١٠.٠٩.٠٠٧.
- 1 2 Saarinen، Juha؛ Cirilli، Omar؛ Strani، Flavia؛ Meshida، Keiko؛ Bernor، Raymond L. (٢٦ی شوباتی ٢٠٢١). «Testing Equid Body Mass Estimate Equations on Modern Zebras—With Implications to Understanding the Relationship of Body Size, Diet, and Habitats of Equus in the Pleistocene of Europe». Frontiers in Ecology and Evolution. ٩ 622412. Bibcode:2021FrEEv...922412S. doi:١٠.٣٣٨٩/fevo.٢٠٢١.٦٢٢٤١٢. hdl:١١٥٧٣/١٥٠٥٩٢٠. ISSN ٢٢٩٦-٧٠١X.
{{cite journal}}:|display-authors=٣نادروستە (یارمەتی) - ↑ «Przewalski's horse». Smithsonian's National Zoo and Conservation Biology Institute (بە ئینگلیزی). لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ Scheibe، Klaus M.؛ Streich، Wolf J. (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣). «Annual Rhythm of Body Weight in Przewalski Horses (Equus ferus przewalskii)». Biological Rhythm Research (بە ئینگلیزی). ٣٤ (4): ٣٨٣–٣٩٥. Bibcode:2003BioRR..34..383S. doi:١٠.١٠٧٦/brhm.٣٤.٤.٣٨٣.٢٦٢٢٧. ISSN ٠٩٢٩-١٠١٦.
- ↑ Pushkina، Diana (١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤). «Paleoecology and body mass distribution of horses in northern Eurasia during the Pleistocene». Annales Zoologici Fennici. ٦١ (1). doi:١٠.٥٧٣٥/٠٨٦.٠٦١.٠١١٨. ISSN ٠٠٠٣-٤٥٥X.
- ↑ Nacarino-Meneses، Carmen؛ Orlandi-Oliveras، Guillem (٤ی ئایاری ٢٠٢١). «The life history of European Middle Pleistocene equids: first insights from bone histology». Historical Biology (بە ئینگلیزی). ٣٣ (5): ٦٧٢–٦٨٢. Bibcode:2021HBio...33..672N. doi:١٠.١٠٨٠/٠٨٩١٢٩٦٣.٢٠١٩.١٦٥٥٠١١. ISSN ٠٨٩١-٢٩٦٣.
