ئەرمەنستانی باگراتوونی
| ئەرمەنستانی باگراتوونی | |
|---|---|
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ٠٨٨٤ |
| کیشوەر | ئاسیا |
| وڵات | ئەرمەنستان |
| پایتەخت | Shirakavan، Bagaran، قەرس، ئانی |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | پاشایەتی ڕەھا |
| لە دوای | Sasanian Armenia، شانشینی گورجستان |
| زمانەکان | زمانی ئەرمەنی |
| کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٠٤٥ |
| ئایینی فەرمی | کڵێسای ڕووسوولی ئەرمەن |
ئەرمەنستانی باگراتووتی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئەرمەنی بوو کە لەلایەن ئاشۆتی یەکەم لە خانەدانی باگراتووتی لە سەرەتای ساڵانی ٨٨٠کاندا دامەزرا[١] دوای نزیکەی دوو سەدە لە باڵادەستیی بێگانە بەسەر ئەرمەنستانی مەزندا لە ژێر حوکمی ئەمەوی و عەباسیی عەرەبدا. بەھۆی ئەوەی ھەردوو زلھێزە ھاوچەرخەکەی ناوچەکە — عەباسییەکان و بێزەنتییەکان — زۆر سەرقاڵ بوون و نەیاندەتوانی ھێزەکانیان لەسەر ژێردەستکردنی ناوچەکە کۆبکەنەوە، و لەگەڵ لەناوچوونی چەندین خێزانی خانەدانی ناخاراری ئەرمەنی، ئاشۆت سەرکەوتوو بوو لە چەسپاندنی خۆی وەک کەسایەتییەکی پێشەنگی بزووتنەوەیەک بۆ دەرپەڕاندنی عەرەبەکان لە ئەرمەنستان.[٢]
مێژوو
[دەستکاری]پێشینە
[دەستکاری]
لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ماوەی سەدەی حەوتەمدا بووە ھۆی سەرھەڵدانی ھێزێکی تری ناوچەیی، عەرەبە موسڵمانەکان. عەرەبەکان لەژێر دەسەڵاتی خەلافەتی ئەمەوی ناوچەیەکی بەرفراوانیان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست داگیر کردبوو و بە ڕووکردنە باکوور، لە ساڵی ٦٤٠دا دەستیان کرد بە ئەنجامدانی ھێرشی خولی بۆ سەر خاکی ئەرمەنستان. تیۆدۆر ڕشتوونی، کورۆپالاتسی ئەرمەنی، پەیماننامەیەکی ئاشتیی لەگەڵ خەلافەت واژوو کرد، ھەرچەندە بەردەوامیی شەڕ لەگەڵ عەرەبەکان و بیزەنتییەکان زۆری نەخایاند بووە ھۆی وێرانکاریی زیاتر لە سەرانسەری ئەرمەنستاندا. لە ساڵی ٦٦١دا، سەرکردە ئەرمەنییەکان ڕازی بوون ملبدەن بۆ دەسەڵاتی موسڵمانان لەکاتێکدا ئەوانیش گریگۆر مامیکۆنیانیان لە خێزانی بەھێزی ناخاراری مامیکۆنیان وەک ئیشخان (میر)ی ئەرمەنستان ناسی.[٣] ئەم پارێزگایە کە بە «ئەرمینییە» دەناسرا و پایتەختەکەی دڤین بوو، لەلایەن ئۆستیکانێک، یان پارێزگارێکەوە سەرپەرشتی دەکرا.
بەڵام دەسەڵاتی ئەمەوییەکان لە ئەرمەنستان لە سەرەتای سەدەی ھەشتەمدا بەرەو دڕندەیی چوو. ڕاپەڕینەکان دژی عەرەبەکان لە سەرانسەری ئەرمەنستاندا بڵاوبوونەوە تا ساڵی ٧٠٥، کاتێک لەژێر پەردەی کۆبوونەوە بۆ دانوستان، پارێزگاری عەرەبی ناخیچەڤان نزیکەی ھەموو خانەدانە ئەرمەنییەکانی کۆمەڵکوژ کرد.[٤] عەرەبەکان ھەوڵیان دا ئەرمەنییەکان ڕازی بکەن بەڵام سەپاندنی باجی بەرزتر، ھەژاربوونی وڵات بەھۆی کەمیی بازرگانیی ناوچەیی، و پەسەندکردنی خێزانی باگراتوونی لەلایەن ئەمەوییەکانەوە بەسەر مامیکۆنیانەکاندا (خێزانە دیارەکانی تر بریتی بوون لە ئارتسرونی، کامساراکان، و ڕشتوونی) وای کرد بەدەستھێنانی ئەمە قورس بێت. بە سوودوەرگرتن لە ڕووخانی ئەمەوییەکان لەلایەن عەباسییەکان، یاخیبوونێکی دووەم پلانی بۆ دانرا، ھەرچەندە ئەویش ڕووبەڕووی شکست بووەوە، بەشێکی بەھۆی پەیوەندییە گرژەکانی نێوان خێزانەکانی باگراتوونی و مامیکۆنیان. شکستی یاخیبوونەکە ھەروەھا بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوونی ماڵی مامیکۆنیان کە زۆربەی ئەو زەوییانەی لەژێر دەسەڵاتیاندا بوو لەدەستیان دا (ئەندامانی ماڵی ئارتسرونی توانییان ڕابکەن و لە ڤاسپووراکان نیشتەجێ بن).
یاخیبوونی سێیەم و کۆتایی، کە لە ناڕەزایەتییە ھاوشێوەکانی یاخیبوونی دووەمەوە سەرچاوەی گرتبوو، لە ساڵی ٧٧٤دا لەژێر سەرکردایەتیی موشێغ مامیکۆنیان و بە پاڵپشتیی ناخارارەکانی تر دەستی پێ کرد. عەباسییەکان بە سوپایەکی ٣٠ ھەزار کەسییەوە بەرەو ئەرمەنستان بەڕێکەوتن و بە یەکجاری یاخیبوونەکە و ھاندەرانیان لە شەڕی باگرێڤاند لە ٢٤ی نیسانی ٧٧٥دا تێکشکاند، و بۆشایییەکیان بۆ تاقە خێزانی تا ڕادەیەکی زۆر سەلامەت، واتە باگراتوونییەکان، بەجێھێشت تا پڕی بکەنەوە.[٥]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Grigoryan، M. G. (٢٠١٢). «Բագրատունյաց թագավորության սկզբնավորման թվագրության շուրջ» Բագրատունյաց թագավորության սկզբնավորման թվագրության շուրջ [On dating the formation of Bagratid Armenia]. Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (بە ئەرمەنی) (2–3): ١١٤–١٢٥. لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ Bournoutian، George A. (٢٠٠٦). A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present. Costa Mesa, CA: Mazda. لاپەڕە ٨٩. ژپنک ٩٧٨-١-٥٦٨٥٩-١٤١-٤.
- ↑ Ter-Ghevondyan، Aram N. Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում [The Arab Emirates in Bagratuni Armenia] (بە ئەرمەنی). Yerevan: Armenian SSR Academy of Sciences. لاپەڕە ٤٢–٤٣.
- ↑ Ter-Ghevondyan, Arab Emirates, p. 44.
- ↑ Ter-Ghevondyan, Arab Emirates, p. 45.
