ئەرمینیە
| ئەرمینیە | |
|---|---|
 | |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ٠٦٨٥ |
| زمانی فەرمی | زمانی ئەرمەنی، قەوقازی ئەلبانی، زمانی گورجی، زمانی عەرەبی، زمانی فارسی |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پایتەخت | دوین، بەردە |
| پۆتانی شوێن | ٤٠°٠′١٧″N ٤٤°٣٤′٤٥″E |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | پاشایەتی ڕەھا |
| زمانەکان | زمانی ئەرمەنی، قەوقازی ئەلبانی، زمانی گورجی، زمانی عەرەبی، زمانی فارسی |
| کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ٠٨٨٥ |
| ئایینی فەرمی | مەسیحییەت، سوننە، جوویەتی |
 | |
ئەرمینیە، ھەروەھا ناسراوە بە ئۆستیکاناتی ئەرمینیە[١] یان میرنشینی ئەرمەنستان (بە عەرەبی: إمارة أرمينية، ئیمارەت ئەرمینیە)، ناوێکی ڕامیاری و جوگرافی بوو کە لەلایەن عەرەبە موسڵمانەکانەوە درابوو بە زەوییەکانی ئەرمەنستانی گەورە، ئیبیریای قەوقازی، و ئەلبانیای قەوقازی، لەدوای داگیرکردنی ئەم ناوچانە لەلایەن ئەوانەوە لە سەدەی حەوتەمدا. ھەرچەندە سەرەتا خەلیفەکان ڕێگەیان بە شازادەیەکی ئەرمەنی دا کە نوێنەرایەتیی پارێزگای ئەرمینیە بکات لە بەرامبەر باج و دڵسۆزیی ئەرمەنییەکان لە کاتی جەنگدا، خەلیفە عەبدولمەلیک کوڕی مەروان فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عەرەبی لە ناوچەکەدا ھێنایە کایەوە، کە لەلایەن پارێزگارێکەوە بەناوی ئۆستیکان سەرکردایەتی دەکرا و پایتەختەکەی لە دڤین بوو.[٢]
مێژوو
[دەستکاری]سەردەمی زوو: داگیرکردنی ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە
[دەستکاری]وردەکارییەکانی داگیرکردنی سەرەتاییی ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە نادڵنیان، چونکە سەرچاوە عەرەبییە جیاوازەکان لەگەڵ سەرچاوە یۆنانی و ئەرمەنییەکاندا ناکۆکن، ھەم لە ڕووی کاتناسی و ھەم لە ڕووی وردەکاریی ڕووداوەکانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاراستە گشتییەکەی ھەڵمەتە عەرەبییەکان لە نێوان سەرچاوەکاندا یەکدەگرێتەوە، کە ڕێگە بە دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوەکان دەدات لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە.[٣]
بەپێی سەرچاوە عەرەبییەکان، یەکەمین ھەڵمەتی عەرەب لە ساڵی ٦٣٩/٦٤٠ گەیشتە ئەرمەنستان، لەدوای داگیرکردنی شام لە بیزەنتییەکان و دەستپێکی داگیرکردنی فارس لەلایەن موسڵمانانەوە.[٤] عەرەبەکان لەلایەن عیاز کوڕی غەنەم سەرکردایەتی دەکران و تا بەدلیس چوونە پێشەوە. دووەم ھەڵمەت لە ساڵی ٦٤٢ ڕووی دا، بەڵام تێکشکێنران و لە وڵاتەکە کرانە دەرەوە.[٤] لەدوای ئەم پاشەکشەیە، عەرەبەکان تەنھا ھێرشێکیان لە ئازەربایجانەوە لە ساڵی ٦٤٥ ئەنجام دا، بە سەرکردایەتیی سەلمان کوڕی ڕەبیعە، بەڵام ئەمە تەنھا گەیشتە ناوچە سنوورییەکانی ئەرمەنستان.[٤] سەرچاوە ئیسلامییەکان داگیرکردنی ڕاستەقینەی وڵاتەکە دەخەنە ساڵی ٦٤٥/٦٤٦، لەژێر فەرماندەیی حەبیب کوڕی مەسلەمەی فیھری. سەرەتا عەرەبەکان بەرەو بەشی ڕۆژاوای بیزەنتیی وڵاتەکە جووڵان، سیۆدۆسیۆپۆلیسیان گرت و سوپایەکی بیزەنتییان تێکشکاند، پێش ئەوەی شازادە ئەرمەنییەکانی دەوروبەری دەریاچەی وان ملکەچ بکەن و بەرەو دڤین بڕۆن، کە پایتەختی بەشە فارسییەکەی پێشووی ئەرمەنستان بوو. دڤین لەدوای چەند ڕۆژێک لە گەمارۆدان خۆی بەدەستەوە دا، ھەروەھا تبلیس لە باکوورتر لە ئیبیریای قەوقازی.[٥] لە ھەمان کاتدا، سوپایەکی دیکەی عەرەبی لە عێراقەوە، لەژێر سەرکردایەتیی سەلمان کوڕی ڕەبیعە، ئەلبانیای قەوقازی (ئاران)ی داگیرکرد.[٦]
ھەرچەندە سەرچاوە عەرەبییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وڵاتەکە لەو کاتەوە بە کردەوە لەژێر فەرمانڕەواییی عەرەبدا بووە، بەڵام مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بەگشتی گێڕانەوەی ھاوچەرخی قەشەی ئەرمەنی سێبیۆس کە تا ڕادەیەک لەلایەن مێژوونووسی بیزەنتی سیۆفانێسی دانپێدانەرەوە پشتڕاست کراوەتەوە بە متمانەپێکراوتر دەزانن، و دووبارە داڕشتنەوەی جیاوازیان بۆ ھێرشە سەرەتایییەکانی عەرەب لە نێوان ساڵەکانی ٦٤٠ و ٦٥٠دا پێشنیار کردووە، بە پشتبەستن بە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی سەرچاوەکان؛ لەگەڵ ئەوەشدا ڕوونە کە وڵاتەکە لەم کاتەدا ملکەچی فەرمانڕەواییی عەرەب نەبوو.[٥]
مێژووی ئەرمەنییەکان باس لەوە دەکەن کە عەرەبەکان سەرەتا لە ساڵی ٦٤٢ گەیشتن، چوونە ناوچەی ناوەڕاستی ئەیرارەت و دڤینیان تاڵان کرد، و بە زیاتر لە ٣٥٬٠٠٠ دیلەوە گەڕانەوە.[٦] لە ساڵی ٦٤٣دا، عەرەبەکان دووبارە لە ئاراستەی ئارانەوە ھێرشیان کرد، ئەیرارەتیان وێران کرد و گەیشتنە ئیبیریا، بەڵام لە شەڕێکدا لەلایەن سەرکردەی ئەرمەنی سیۆدۆر ڕشتوونییەوە تێکشکێنران و ناچار بە پاشەکشە کران.[٦] لەدوای ئەم سەرکەوتنە، ڕشتوونی وەک فەرمانڕەوای ئەرمەنستان لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی کۆنستانسی دووەمەوە دانی پێدا نرا، لە بەرامبەر قبووڵکردنی سەروەریی بیزەنتی. بەڵام کاتێک ئاگربەستی کۆنستانس لەگەڵ عەرەبەکان لە ساڵی ٦٥٣ کۆتاییی ھات، بۆ خۆبەدوورگرتن لە ھێرشێکی نوێی عەرەب، ڕشتوونی بە ویستی خۆی ڕازی بوو ملکەچی سەروەریی موسڵمانان بێت.[٦] ئیمپراتۆر کۆنستانس دواتر خۆی ھەڵمەتێکی لە ئەرمەنستان ئەنجام دا و فەرمانڕەواییی بیزەنتیی گەڕاندەوە، بەڵام زۆری نەخایاند لەدوای ڕۆیشتنی لە سەرەتای ساڵی ٦٥٤، عەرەبەکان ھێرشیان کردە سەر وڵاتەکە. بە یارمەتیی ئەوان، ڕشتوونی بنکە سەربازییەکانی بیزەنتی لە ئەرمەنستان دەرکرد و دانپێدانانی عەرەبی وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان، ئیبیریا و ئەلبانیا مسۆگەر کرد.[٦] بیزەنتییەکان لەژێر سەرکردایەتیی جەنەڕاڵ ماوریانۆس ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی ناوچەکە بگرنەوە دەست، بەڵام بێ سەرکەوتن بوون. لە ساڵی ٦٥٥دا، تەنانەت ئەرمەنستانی بیزەنتیش داگیر کرا، و عەرەبەکان سیۆدۆسیۆپۆلیسیان (بە عەرەبی: قالیقالا) داگیرکرد و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر وڵاتەکەدا چەسپاند لە ڕێگەی بردنی ڕشتوونی بۆ دیمەشق، کە لەوێ لە ساڵی ٦٥٦ مرد، و ڕکابەرەکەی ھەمازاسپی چوارەمی مامیکۆنیان لە جێگەی ئەو دامەزراند.[٦] لەگەڵ ئەوەشدا، بە ھەڵگیرسانی یەکەمین شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان لە ساڵی ٦٥٧دا، دەسەڵاتی کاریگەری عەرەب لە وڵاتەکەدا وەستا، و مامیکۆنیان نزیکەی دەستبەجێ گەڕایەوە ژێر سەروەریی بیزەنتی.[٦]
بەڵام لە ساڵی ٦٦١دا، معاویە، کە ئێستا براوەی شەڕی ناوخۆییی موسڵمانان بوو، فەرمانی بە شازادە ئەرمەنییەکان کرد کە دووبارە خۆیان بەدەستەوە بدەن بۆ دەسەڵاتەکەی و باج بدەن. بۆ خۆبەدوورگرتن لە شەڕێکی دیکە، شازادەکان ملکەچ بوون.[٧] ڕامیاریی عەرەبەکان بۆ داواکردنی ئەوەی کە باجەکە بە پارە بدرێت، کاریگەریی لەسەر ئابووری و کۆمەڵگەی ئەرمەنی ھەبوو. دراوەکان لە دڤین لێ دران. ئەرمەنییەکان ناچار کران بەرھەمی زیادەی خۆراک و کاڵای دروستکراو بۆ فرۆشتن بەرھەم بھێنن. ژیانێکی بەھێزی شاری لە قەوقازیا گەشەی کرد لەگەڵ بووژانەوەی ئابووریدا.
دامەزراندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی موسڵمانان
[دەستکاری]بۆ زۆربەی نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەم، بوون و کۆنترۆڵی عەرەب لە ئەرمەنستان کەمترین بوو. ئەرمەنستان لەلایەن عەرەبەکانەوە بە خاکی داگیرکراو دادەنرا بەڵام خاوەنی سەربەخۆیی دی فاکتۆ بوو، کە لەلایەن ئەو پەیماننامەیەوە ڕێکخرابوو کە لە نێوان ڕشتوونی و معاویە واژوو کرابوو. لە ڕاستیدا، وەک ئارام تێر غێڤۆندیان سەرنج دەدات، لەژێر سەروەریی عەرەبدا «وڵاتەکە خاوەنی ئاستێک لە سەربەخۆیی بوو کە لەدوای ڕووخانی ئەشکانییەکانەوە لە سەدەی پێنجەمدا بەخۆیەوە نەبینیبوو».[٨] بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، شازادە ئەرمەنییەکان ملکەچ کران بۆ باجدانێکی—تا ڕادەیەک کەم—و پابەندبوون بە دابینکردنی سەرباز کاتێک داوا بکرێت، لە بەرامبەر ئەمەشدا دەبوو ساڵانە یارمەتییەکی ١٠٠٬٠٠٠ دیرھەمی بە شازادەکان بدرێت. لە بەرامبەردا، ھیچ بنکەیەکی سەربازی یان بەرپرسێکی عەرەبی لە خاکەکانی ئەرمەنستاندا دانەمەزرا، و تەنانەت بەڵێنی ھاوکاریی عەرەبیش درابوو لە ئەگەری ھێرشی بیزەنتییەکان.[٨][٩]
دۆخەکە لە سەردەمی خەلیفە عەبدولمەلیک (٦٨٥–٧٠٥) گۆڕا. لە سەرەتای ساڵی ٧٠٠ەوە، برای خەلیفە و پارێزگاری ئاران، محەممەد کوڕی مەروان، لە زنجیرەیەک ھەڵمەتدا وڵاتەکەی ملکەچ کرد. ھەرچەندە ئەرمەنییەکان لە ساڵی ٧٠٣دا یاخی بوون و ھاوکاریی بیزەنتییەکانیان پێ گەیشت، محەممەد کوڕی مەروان تێکی شکاندن و لە ساڵی ٧٠٥دا بە لەسێدارەدانی شازادە یاخیبووەکان کۆتایی بە شکستپێھێنانی یاخیبوونەکە ھێنا.[٨][١٠] ئەرمەنستان، لەگەڵ میرنشینەکانی ئەلبانیای قەوقازی و ئیبیریا (گورجستانی مۆدێرن) لەیەک پارێزگای بەرفراواندا بەناوی ئەرمینیە (الارمينيا) کۆکرانەوە، کە پایتەختەکەی لە دڤین (بە عەرەبی دەبیل) بوو، کە لەلایەن عەرەبەکانەوە دووبارە دروست کرایەوە و وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگار (ئۆستیکان) و بنکەیەکی سەربازیی عەرەب خزمەتی دەکرد.[١٠][١١] بۆ بەشێکی زۆری ماوەی ئومەوییەکان، ئەرمینیە بەگشتی لەگەڵ ئاران و جەزیرە (مێزۆپۆتامیای سەروو) لەژێر یەک پارێزگاردا لە پارێزگایەکی گەورەی تایبەتدا کۆکرابوونەوە.[١٢] بەپێی مێژوونووس ستیڤن ئێچ. ڕاپ لە چاپی سێیەمی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام:[١٣]
عەرەبە سەرەتایییەکان پەیڕەوییان لە پراکتیکی ساسانی، ئەشکانیی پارسی، و لە کۆتاییدا ھەخامەنشی کرد بە ڕێکخستنی زۆربەی باشووری قەوقازیا لە ناوچەیەکی گەورەی ھەرێمیدا بەناوی ئەرمینیە (بەراورد بکە بە ساتراپیی ئەرمینای ھەخامەنشی کە زۆربەی باشووری قەوقازیای دەگرتەوە و دواتر کوست-ی کەپکۆی ساسانییەکان).
ئەرمینیە لەلایەن میرێک یان والییەکی بنکە لە دڤینەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، کە ڕۆڵەکەی لەگەڵ ئەوەشدا تەنھا لە بەرگری و کۆکردنەوەی باجدا کورت دەبووەوە: وڵاتەکە بەڕادەیەکی زۆر لەلایەن شازادە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرا – ناخارارەکان. پارێزگاکە دابەشکرابوو بەسەر چوار ناوچەدا: ئەرمینیەی یەکەم (ئەلبانیای قەوقازی)، ئەرمینیەی دووەم (ئیبیریای قەوقازی)، ئەرمینیەی سێیەم (ناوچەی دەوروبەری ڕووباری ئاراس)، ئەرمینیەی چوارەم (تارۆن).[١٤] خانەدانە ناوخۆیییەکان، ھەروەک سەردەمی ساسانی، لەلایەن شازادەیەکی سەرۆکەوە (ئیشخان) سەرکردایەتی دەکران، کە ناونیشانێک بوو لە سەدەی نۆیەمدا، ڕەنگە بە باگراتی دووەمی باگراتوونی دەستی پێکردبێت، گەشەی کرد بۆ ناونیشانی «شازادەی شازادەکان» (ئیشخاناتس ئیشخان). وەک سەرۆکی شازادەکانی دیکە، ئیشخاناتس ئیشخان لە بەردەم پارێزگاری عەرەبدا بەرپرسیار بوو، کە بەرپرس بوو لە کۆکردنەوەی ئەو باجانەی کە قەرزاری حکوومەتی خەلافەت بوون و کۆکردنەوەی ھێزی سەربازی کاتێک داوا دەکرا.[١٥]
سەرژمێری و ڕووپێوییەکی ئەرمینیە لە نز. ٧٢٥ ئەنجام درا، بەدوایدا زیادبوونێکی بەرچاو لە باجدا ھات بۆ ئەوەی پارەی پێداویستییە سەربازییە پەرەسەندووەکانی خەلافەت لە بەرە جیاوازەکاندا دابین بکات.[١٦] ئەرمەنییەکان بە ھێزی سەربازی بەشدارییان کرد لە ھەڵمەتە سەختەکانی دووەم شەڕی عەرەب-خەزەر لە ساڵانی ٧٢٠ەکان و ٧٣٠ەکاندا. لە ئەنجامدا، لە ساڵی ٧٣٢دا، پارێزگار مەروان کوڕی محەممەد (خەلیفەی داھاتوو مەروانی دووەم) ئاشۆتی سێیەمی باگراتوونی وەک شازادەی سەرۆکی ئەرمەنستان دەستنیشان کرد، کە ئەمەش کارێک بوو لە بنەڕەتدا سەربەخۆییی وڵاتەکەی لەناو خەلافەتدا دووپات کردەوە.[١٧]
سەردەمی عەبباسی تا ٨٨٤
[دەستکاری]
لەگەڵ دامەزراندنی خەلافەتی عەبباسی لەدوای شۆڕشی عەبباسی، سەردەمێکی سەرکوتکردن دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەشدا خەلیفە مەنسوور ئیمتیازاتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ئەو یارمەتییانەی نەھێشت کە دەدران بە شازادە ئەرمەنییە جیاوازەکان (ناخارارەکان) و باجی قورستری سەپاند، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی یاخیبوونێکی گەورەی دیکە لە ساڵی ٧٧٤دا. یاخیبوونەکە لە شەڕی باگرێڤاند لە نیسانی ٧٧٥ سەرکوت کرا.[١١][١٨] شکستی یاخیبوونەکە بووە ھۆی نزیکبوونەوە لە لەناوچوون، کەمبوونەوەی گرنگی یان دوورخستنەوە بۆ بیزەنتە بۆ ھەندێک لە خێزانە دیارەکانی ناخارار، کە گرنگترینیان مامیکۆنیان بوو. لەدوای ئەوە، خەلافەت دەسەڵاتی خۆی بەسەر پارێزگاکانی ناوچەکانی ئەودیو قەوقازدا توندتر کرد: خانەدانەکانی ئیبیریای دراوسێش لە ساڵانی ٧٨٠ەکاندا لەناو بران، و پرۆسەیەکی نیشتەجێکردنی ھۆزە عەرەبەکان دەستی پێکرد کە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆیەم بووە ھۆی بەئیسلامبوونی ئەلبانیای قەوقازی، لەکاتێکدا ئیبیریا و بەشێکی زۆری خاکی نزمایییەکانی ئەرمەنستان کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی زنجیرەیەک میرنشینی عەرەبییەوە. لە ھەمان کاتدا، ئەو بۆشایییە دەسەڵاتەی کە بەھۆی وێرانبوونی زۆرێک لە خێڵەکانی ناخارارەوە دروست ببوو، لەلایەن دوو خێزانی گەورەی دیکەوە پڕکرایەوە، ئەوانیش ئارتسروونی لە باشوور (ڤاسپووراکان) و باگراتوونی لە باکوور بوون.[١٩][٢٠]
سەرەڕای چەندین ڕاپەڕین، میرنشینی ئەرمەنستان تا ساڵی ٨٨٤ بەردەوام بوو، کاتێک باگراتوونی ئاشۆتی یەکەم، کە توانیبووی کۆنترۆڵی زۆربەی ناوچەکە بگرێتە دەست، خۆی وەک «پاشای ئەرمەنییەکان» ڕاگەیاند. لە ساڵی ٨٨٥دا لەلایەن خەلیفە موعتەمیدی بنەماڵەی عەبباسی و لە ساڵی ٨٨٦دا لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتی باسیلی یەکەمی بنەماڵەی مەقدۆنییەوە دانی پێدا نرا.
ئاشۆت بەخێرایی توانی دەسەڵاتەکەی فراوان بکات. لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانییەکان لەگەڵ دوو خێزانە شازادەیییە گرنگەکەی دواتر، کە ئارتسروونی و سیونیس بوون، و لە ڕێگەی ڕامیارییەکی وریایانە بەرامبەر بە عەبباسییەکان و میرنشینە عەرەبییەکانی ئەرمەنستان، تا ساڵانی ٨٦٠ەکان سەرکەوتوو بوو لە بوون بە پاشایەکی سەربەخۆ لە ڕاستیدا، ئەگەرچی ھێشتاش بە ناو پاشا نەبوو.[٢١]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Ter-Ghewondyan 1976، لاپەڕەکانی 43, 89.
- ↑ Emas، Tinta (١٦ی ئابی ٢٠٢٥). «Penaklukan Muslim atas Armenia dan Pengaruhnya: Dari Khalifah Rasyidin hingga Kebangkitan Ani dan Vaspurakan». Tinta Emas (بە ئیندۆنیزی). لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
- ↑ Canard & Cahen 1960، لاپەڕەکانی 635–637.
- 1 2 3 Canard & Cahen 1960، لاپەڕە 635.
- 1 2 Canard & Cahen 1960، لاپەڕەکانی 636–637.
- 1 2 3 4 5 6 7 Canard & Cahen 1960، لاپەڕە 636.
- ↑ Canard & Cahen 1960، لاپەڕە 637.
- 1 2 3 Ter-Ghewondyan 1976، لاپەڕە 20.
- ↑ Whittow 1996، لاپەڕە 211.
- 1 2 Blankinship 1994، لاپەڕە 107.
- 1 2 Ter-Ghewondyan 1976، لاپەڕە 21.
- ↑ Blankinship 1994، لاپەڕەکانی 52–54.
- ↑ Rapp، Stephen H. (2020). «Georgia, Georgians, until 1300». لە Fleet، Kate؛ Krämer، Gudrun؛ Matringe، Denis؛ Nawas، John؛ Rowson، Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online. ISSN ١٨٧٣-٩٨٣٠.
- ↑ Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. Univ. of Chicago Press, Chicago, 2001, 107, map 81.
- ↑ Jones 2007، لاپەڕەکانی 1–2.
- ↑ Blankinship 1994، لاپەڕەکانی 123–124.
- ↑ Blankinship 1994، لاپەڕە 153.
- ↑ Whittow 1996، لاپەڕە 213.
- ↑ Ter-Ghewondyan 1976، لاپەڕەکانی 21–22.
- ↑ Whittow 1996، لاپەڕەکانی 213–215.
- ↑ Ter-Ghewondyan 1976، لاپەڕەکانی 53ff..
