ئەردەشێری سێیەم
 | ئەم وتارە بەزۆری یان بەتەواوی پشت بە تەنیا یەک سەرچاوە دەبەستێت. (نیسانی ٢٠٢٦) |
| ئەردەشێری سێیەم 𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂 | |
|---|---|
 نەخشەبەردینەی ئەردەشێری سێیەم لە پێرسێپۆلیس | |
| شاھەنشای ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی | |
| فەرمانڕەوایی | ٣٥٩/٨–٣٣٨ پێش زایین |
| پێشوو | ئەردەشێری دووەم |
| جێگر | ئارسێس |
| فیرعەونی میسر | |
| ماوەی دەسەڵات | ٣٤٠/٣٩–٣٣٨ پێش زایین |
| پێشوو | نێکتانێبۆی دووەم |
| جێگر | ئارسێس |
| منداڵ(ەکان) | |
| خانەدان | ھەخامەنشی |
| باوک | ئەردەشێری دووەم |
| دایک | ستاتێرا |
| لەدایکبوون | ئۆکۆس |
| مردن | ئاب/ئەیلوولی ٣٣٨ پێش زایین[١] |
| ناشتن | پێرسێپۆلیس |
| ئایین | زەردەشتی |
ئەردەشێری سێیەم «ئۆکۆس» (بە یۆنانی کۆن: Ὦχος Ochos)، کە بە ناوە بنەماڵەیییەکەی وەک «ئەرتەخشتەی سێیەم» (بە فارسیی کۆن: 𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠 Artaxšaçāʰ؛ بە یۆنانی کۆن: Ἀρταξέρξης) دەناسرێت، شاھەنشای ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی بوو لە ٣٥٩/٥٨ تا ٣٣٨ پێش زایین. ئەو کوڕ و جێنشینی ئەردەشێری دووەم بوو و دایکی ستاتێرا بوو.
پێش ھاتنە سەر تەخت، ئەرتەخشتە ساتراپ و فەرماندەی سوپای باوکی بوو. ئەرتەخشتە دوای ئەوەی یەکێک لە براکانی لەسێدارە درا، یەکێکی تریان خۆی کوشت، دواھەمینیان کوژرا و باوکی، ئەرتەخشتەی دووەم کۆچی دوایی کرد، دەسەڵاتی گرتە دەست. دوای ماوەیەکی کەم لە بوون بە پاشا، ئەرتەخشتە تەواوی بنەماڵەی شاھانەی کوشت بۆ ئەوەی پێگەی خۆی وەک پاشا بپارێزێت. ئەو دوو ھەڵمەتی گەورەی دژی میسر دەستپێکرد. یەکەم ھەڵمەت شکستی ھێنا، و بەدوایدا ڕاپەڕین لە سەرانسەری بەشی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتەکەیدا ڕوویدا. لە کاتی داگیرکاریی دووەمدا، دواجار ئەرتەخشتە شکستی بە نێکتانێبۆی دووەم، فیرعەونی میسر ھێنا، و دوای شەش دەیە وڵاتەکەی بۆ ناو دەسەڵاتی فارس گەڕاندەوە.
لە ساڵانی کۆتاییی ئەرتەخشتەدا، دەسەڵاتی فلیپی دووەمی مەقدوونی لە یۆنان لە زیادبووندا بوو، کە لەوێ ھەوڵی دەدا یۆنانییەکان ڕازی بکات دژی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی ڕاپەڕن. ئەرتەخشتە دژی چالاکییەکانی ئەو وەستایەوە، و بە پشتگیریی ئەو، شاری پەرینتووس بەرگریی لە گەمارۆیەکی مەقدوونی کرد.
بەڵگەی ھەیە بۆ سیاسەتێکی نوێی بیناسازی لە پێرسێپۆلیس لە کۆتاییی تەمەنیدا، کە لەوێ ئەرتەخشتە کۆشکێکی نوێی بونیاد نا و گۆڕی تایبەتی خۆی دروست کرد، و دەستی بە پڕۆژەی درێژخایەن کرد وەک «دەروازە تەواونەکراوەکە». تیرۆرکردنی ئەو و ناسەقامگیریی دوای ئەو کۆتایییان بە ھەر ھیوایەکی بووژانەوەی فارس ھێنا و ئیمپراتۆریەتەکە ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لەبەردەم سوپا داگیرکەرەکانی ئەسکەندەری مەزندا ڕووخا.[٢]
ڕەگناسی
[دەستکاری]«ئەرتەخشتە» شێوەی لاتینیی «ئەرتەخشتە»ی یۆنانییە (Αρταξέρξης)، کە خۆی لە فارسیی کۆنی «Artaxšaçā» («کە فەرمانڕەوایییەکەی لە ڕێگەی ڕاستییەوەیە») وەرگیراوە.[٣] لە زمانەکانی دیکەدا بەم شێوەیە ناسراوە؛ ئیلامی «Ir-tak-ik-ša-iš-ša»، «Ir-da-ik-ša-iš-ša»؛ ئەکەدی «Ar-ta-ʾ-ḫa-šá-is-su»؛ فارسیی ناوەڕاست «ئەردەخشر» و فارسیی نوێ «ئەردەشێر».[٤][٥] ناوی کەسیی ئەو «ئۆکۆس» بوو (یۆنانی: Ὦχος Ôchos؛ بابلی: 𒌑ما𒋢 Ú-ma-kuš).[٦]
پێشینە
[دەستکاری]ئۆکۆس کوڕی یاسایی ئەردەشێری دووەم و ژنەکەی ستاتێرا بوو.[٦] ئەو دوو برای تانوپۆی گەورەتری ھەبوو، ئاریاسپێس و داریووش (گەورەترینیان).[٧] ھەروەھا زۆر برای نایاسایی ھەبوو کە لە دایکانی کەنیزەک لەدایکبووبوون، کە نووسەری ڕۆمیی سەدەی دووەمی زایینی جەستن ژمارەیانی بە ١١٥ داناوە.[٨] لە نێوان ھەموو کوڕەکاندا، داریووش بوو کە وەک میراتگری ئیمپراتۆریەتەکە دەستنیشان کرابوو، بەمەش ئیمتیازی شاھانەی پۆشینی تاجی ڕاستی پێدرابوو. بەڵام حوکمڕانییە درێژخایەنەکەی ئەرتەخشتەی دووەم ئەمەی دوایی بێزار کردبوو، کە تەمەنی لە سەرووی ٥٠ ساڵەوە بوو. بە ھاندانی ساتراپی پێشوو تیریبازووس، دەستی کرد بە پیلانگێڕان دژی باوکی بۆ خێراکردنی جێنشینییەکەی.[٩][١٠] داریووش چاوەڕوانی ئەوەی دەکرد کە پشتگیری لەلایەن زۆرێک لە دەربارییەکانەوە بەدەست بھێنێت، لەوانەش پەنجا برای نایاسایی خۆی بەپێی وتەی جەستن.[١٠] خەسیوێک پیلانەکەی ئاشکرا کرد، و لە ئەنجامدا داریووش بۆ دادگا بانگێشت کرا و لەسێدارە درا، «لەگەڵ ژن و منداڵی ھەموو پیلانگێڕەکان» (جەستن).[١٠] مافی جێنشینی پاشان گوازرایەوە بۆ ئاریاسپێس. بەڵام ئۆکۆس، بە پشتگیریی ھەندێک لە خەسیوەکان، زنجیرەیەک فێڵ و تۆمەتی دروست کرد بۆ ئەوەی ئاریاسپێسی برای یاسایی شێت بێت و خۆی بکوژێت.[١٠] ئەرتەخشتەی دووەم، کە ڕقی لە ئۆکۆس بوو، کوڕە نایاساییە خۆشەویستەکەی خۆی ئەرسامیسی وەک شازادەی جێنشینی نوێ دەستنیشان کرد. ئەویش زۆری پێ نەچوو لەلایەن ئارپاتێسەوە بە ھاندانی ئۆکۆس کوژرا.[١٠][٩][١١] پاشان ئۆکۆس دواجار وەک شازادەی جێنشین دەستنیشان کرا، و ئەرتەخشتەش ماوەیەکی کەم دوای ئەوە کۆچی دوایی کرد.[٩][١١]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Depuydt 2010، لاپەڕە 197.
- ↑ shahbazi، shapur (٢٠١٤). «4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )». لە Daryaee، Touraj (ed.). The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press. لاپەڕە ١٣٠, ١٣١. ژپنک ٩٧٨-٠١٩٩٣٩٠٤٢٧.
- ↑ Schmitt 1986b، لاپەڕەکانی 654–655.
- ↑ Frye 1983، لاپەڕە 178.
- ↑ Wiesehöfer 1986، لاپەڕەکانی 371–376.
- 1 2 Schmitt 1986a، لاپەڕەکانی 658–659.
- ↑ Briant 2002، لاپەڕەکانی 680–681.
- ↑ Briant 2002، لاپەڕە 680.
- 1 2 3 Dandamaev 1989، لاپەڕە 306.
- 1 2 3 4 5 Briant 2002، لاپەڕە 681.
- 1 2 Waters 2014، لاپەڕە 193.
