ئەحمەد نەدا

ئەحمەد نەدا
أحمد ندا
لەدایکبوون	١٨٥٢ گەڕەکی بەغالە، قاھیرە، میسر
مەرگ	١٩٣٢ (نزیکەی ٨٠ ساڵ) قاھیرە، میسر
نیشتەجێی	قاھیرە
نەتەوە	میسری
پیشە	قورئانخوێن
ناسراوە بە	دامەزرێنەری قوتابخانەی نوێی تیلاوەی میسری
ئایین	ئیسلام (ئەھلی سوننە)

شێخ ئەحمەد نەدا (بە عەرەبی: أحمد ندا؛ لەدایکبووی ١٨٥٢ – کۆچکردووی ١٩٣٢) قورئانخوێنێکی پێشەنگی میسری بوو کە بە دامەزرێنەری قوتابخانەی نوێی خوێندنەوەی قورئان (تیلاوە) لە میسر دادەنرێت. ئەو بە دەنگە بەھێزەکەی و شێوازە داھێنەرانەکەی لە سەردەمێکدا کە ھێشتا بڵندگۆ (مایکرۆفۆن) بوونی نەبوو، ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستھێنا. سەرەڕای کاریگەرییە گەورەکەی، ھیچ تۆمارێکی دەنگیی لێ بەجێ نەماوە و مێژووەکەی تەنھا لە ڕێگەی گێڕانەوەی ئەو کەسانەوە پارێزراوە کە گوێیان لێ گرتووە.

ژیانی سەرەتایی و پەروەردە

ئەحمەد نەدا لە ساڵی ١٨٥٢ لە گەڕەکی بەغالە لە قاھیرە لەدایک بوو، ھەرچەندە ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ شاری مەحەللـەی کوبرا. باوکی بانگبێژ بوو لە مزگەوتی سەیدە زەینەب و خاوەنی دەنگێکی زوڵاڵ و بەرز بوو، کە دواتر ئەمە بووە یەکێک لە تایبەتمەندییە ھەرە دیارەکانی شێخ نەدا خۆی. ئەو لە تەمەنێکی زووەوە قورئانی پیرۆزی لەبەر کرد و بەھرەیەکی دەنگیی دەگمەنی تێدا دەرکەوت.

ژیانی پیشەیی و ناوبانگی

کاتێک شێخ نەدا دەستی بە خوێندنەوە کرد، سێ قورئانخوێنی ناسراو لەو سەردەمەدا باڵادەست بوون: مەحموود قەیسوونی، حەسەن سەواف و حەنەفی بورعی. بەڵام نەدا بە خێرایی توانی بەھۆی شێوازە نوێیەکەیەوە پێش ھەموویان بکەوێت و ببێتە دیارترین قورئانخوێنی سەردەمی خۆی.

یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی سەرکەوتنی، دەنگە یەکجار بەھێزەکەی بوو. وەک ڕۆژنامەنووس حافز مەحموود دەیگێڕێتەوە، دەنگی شێخ نەدا لە مزگەوتی سەیدە زەینەبەوە بەبێ ھیچ ئامێرێکی دەنگ گەورەکردن، نزیکەی ٩٠ مەتر دوورتر دەبیسترا. ئەو بووە ئەستێرەیەکی کۆمەڵگەی میسری و لە کۆشک و دیوەخانی گەورە پیاوان و سیاسییەکاندا قورئانی دەخوێند. ناوبانگی وای لێکرد کە کرێی خوێندنەوەی لە شەوێکدا لە چەند قوروشێکەوە بەرزببێتەوە بۆ ١٠٠ جونەیھی زێڕ.

شێوازی داھێنەرانە

شێخ نەدا بەوە ناسرابوو کە پابەندی یەک شێوازی خوێندنەوە نەدەبوو، بەڵکو بە شێوەیەکی ھونەرمەندانە لە نێوان مەقام و ئاوازە جیاوازەکاندا ھاتوچۆی دەکرد. نووسەری میسری، عەبدولعەزیز ئەلبوشری، کە ھاوسەردەمی بووە، دەربارەی شێوازەکەی دەڵێت:

"شێخ ئەحمەد نەدا داھێنانێکی لە ھونەری خوێندنەوەی قورئاندا کرد کە خەڵکی لە سەرەتای زەمانەوە نەیانبیستبوو... دەنگێکی یەکجار بەھێزی ھەبوو کە دەگەیشتە ئاستێک دەنگی کەسانی تر لێی دەبڕا، لەگەڵ ئەوەشدا پان و بەرین بوو، کاتێک زوڵاڵ دەبوو وەک ڕوونیی ئاسمانی بەرەبەیانی لێدەھات." ئەم شێوازە نوێیە لە سەرەتادا ڕووبەڕووی دژایەتیی ھەندێک لە شێخە سوننەتییەکان بووەوە، بەڵام دواجار بووە بناغەی قوتابخانەی نوێی تیلاوە لە میسر.

ڕووداوی گالیسکەکە و خەدیوی

لەگەڵ زیادبوونی ناوبانگ و سامانی، شێخ نەدا گالیسکەیەکی (حەنتوور) کڕی کە شەش ئەسپی ڕایان دەکێشا، کە شێوازێکی گواستنەوە بوو تەنھا شایستەی خەدیوی (فەرمانڕەوای میسر) بوو. ئەمە خەدیویی تووڕە کرد و فەرمانێکی دەرکرد کە دەبێت نەدا تەنھا دوو ئەسپ بۆ گالیسکەکەی بەکاربھێنێت. شێخ نەدا بۆ ئەوەی لە کێشە بەدوور بێت، پابەندی فەرمانەکە بوو، بەڵام ئەم ڕووداوە خۆشەویستی و ناوبانگیی ئەوی لەناو خەڵکدا زیاتر کرد.

ژیانی تایبەت و میرات

شێخ نەدا کۆشکێکی گەورەی لە نزیک مزگەوتی سەیدە زەینەب دروست کرد کە بووە شوێنی کۆبوونەوەی شاعیران، ئەدیبان و کەسایەتییە ناسراوەکان. ئەو یەکێک بوو لە یەکەمین ئەو کەسانەی کە بەھرەی گۆرانیبێژی گەنج، ئوم کەلسوومی دۆزییەوە و زۆر سەرسامی دەنگی بوو. ئوم کەلسووم وەک ڕێزێک، لە ئاھەنگی ھاوسەرگیریی کوڕەکەیدا بەبێ بەرامبەر گۆرانیی وت.

یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی ونبوونی دەنگی شێخ نەدا ئەوە بوو کە بە توندی ڕەتی کردەوە دەنگی لەسەر قەوان (ئوستووانە) تۆمار بکرێت، چونکە پێی وابوو شایستەی کەلامی خودا نییە لەسەر ئەو ئامرازانە بێت کە لەوانەیە بە شێوەیەکی نەشیاو مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت.

کۆچی دوایی

شێخ ئەحمەد نەدا دوای ژیانێکی پڕ لە خوێندنەوە و گەشتکردن لە نێوان شارە جیاوازەکانی میسردا، لە ساڵی ١٩٣٢ لە کاتی خوێندنەوەی قورئاندا کۆچی دوایی کرد. مردنی پێش دامەزراندنی ڕادیۆی فەرمیی میسر بوو، ھەر بۆیەش ھیچ تۆمارێکی دەنگیی لەدوای خۆی بەجێ نەھێشت. بەخاکسپاردنەکەی بۆنەیەکی گەورەی میللی و فەرمی بوو کە دەیان ھەزار کەس لە خۆشەویستانی و گەورە پیاوانی دەوڵەت بەشدارییان تێدا کرد.