بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئەتۆڵی بیکینی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئەتۆڵی بیکینی
ئەتۆڵی پیکینی، ئەتۆڵی ئیششۆڵتز
ئەتۆڵ (en)
ئەتۆڵی بیکینی. دوو چاڵەگڕکان لە تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی بە بەرھەمی زۆرەوە دەتوانرێت لە کەیپی باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەدا ببینرێت، لە تەنیشت دوورگەی نامو (en). گەورەترینیان لە بۆمبی ١٥ مێگاتۆن (en)ی براڤۆ (en)ەوەیە، و چاڵەگڕکانی بچووکتر ١١ مێگاتۆنی ڕۆمیۆ (en)ی پێوە لکاوە.
ئەتۆڵی بیکینی. دوو چاڵەگڕکان لە تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی بە بەرھەمی زۆرەوە دەتوانرێت لە کەیپی باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەدا ببینرێت، لە تەنیشت دوورگەی نامو (en). گەورەترینیان لە بۆمبی ١٥ مێگاتۆن (en)ی براڤۆ (en)ەوەیە، و چاڵەگڕکانی بچووکتر ١١ مێگاتۆنی ڕۆمیۆ (en)ی پێوە لکاوە.
ئاڵای ئەتۆڵی بیکینی
ئاڵا
ناسناو(ەکان): 
کیلی
دروشم(ەکان): 
Men otemjej rej ilo bein anij کۆدی زمانی نادروست.
(ئینگلیزی: Everything is in the hands of God)
سروود: Ij Jab Ber Emol کۆدی زمانی نادروست.
(ئینگلیزی: No longer can I stay) (فەرمی) The Star Spangled Banner (ئینگلیزی) (فەرمی)
نەخشەی دوورگەکانی مارشاڵ کە ئەتۆڵی بیکینی پیشان دەدات
نەخشەی دوورگەکانی مارشاڵ کە ئەتۆڵی بیکینی پیشان دەدات
نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی
نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی
ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Location_map لە ڕیزی 522:Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Oceania" does not exist.
پۆتانەکان: 11°36′N 165°24′E / 11.6°N 165.4°E / 11.6; 165.4پۆتانەکان: 11°36′N 165°24′E / 11.6°N 165.4°E / 11.6; 165.4
وڵاتدوورگەکانی مارشاڵ
ڕووبەر
 • وشکایی٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٫٣ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠٢٠)
 • سەرجەم٥
 دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە
دانیشتووانە نیشتەجێبووەکان لە ساڵی ١٩٧٨ چۆڵ کران
Official nameشوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەتۆڵی بیکینی
Criteriaکولتووری: iv; vi
Reference1339
Inscription2010 (34ەم session)

ئەتۆڵی بیکینی (/ˈbɪkɪni/ BIK-in-ee یان /bɪˈkiːni/ bih-KEE-nee؛ بە Marshallese: Pikinni داڕێژە:IPAc-mh، ودق: 'شوێنی گوێزھیند (en)')،[١] کە لە نێوان سەدەی ١٩یەم و ١٩٤٦دا بە ئەتۆڵی ئیششۆڵتز دەناسرا،[٢] بریتییە لە بەردەڵانێکی مەرجانی (en) لە دوورگەکانی مارشاڵ کە پێکھاتووە لە ٢٣ دوورگە و دەوری لاگۆن (en)ێکی ناوەندی بە ڕووبەری ٢٢٩٫٤-میلی-چوارگۆشە (٥٩٤٫١ km2) دەدەن. ئەتۆڵەکە دەکەوێتە کۆتایی باکووری زنجیرەی ڕالیک (en)، بە دووریی نزیکەی ٥٣٠ میل (٨٥٠ km) لە باکووری ڕۆژاوای پایتەخت ماجورۆ (en).

دوای جەنگی جیھانیی دووەم، ئەتۆڵەکە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە وەک شوێنێکی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی (en) ھەڵبژێردرا. ئەو ١٦٧ کەسەی لە بیکینی دەژیان لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بۆ ئامادەکاری تاقیکردنەوەکان بە زۆرەملێ گواسترانەوە (en).[٣][٤] لە ساڵی ١٩٤٦دا، دانیشتووانی بیکینی چوونە ڕۆنگێریک (en)، کە دوورگەیەکی بچووکە لە ڕۆژھەڵاتی ئەتۆڵی بیکینی، بەڵام سەرچاوەی پێویستی نەبوو بۆ بژێوی ژیانیان. دانیشتووانی دوورگەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٨دا تووشی برسێتی بوون، و گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین (en).[٥] ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەتۆڵی بیکینی بۆ چوارەمین تەقینەوەی بۆمبی ناوەکی بەکارھێنا، و ٢٢-٢٣ تاقیکردنەوەی ناوەکی (en) تری لەوێ ئەنجام دا تا ساڵی ١٩٥٨، کاتێک دەرکەوت کە پاشماوەی (en) تاقیکردنەوەکان زۆر مەترسیدارترە لەوەی پێشتر بیری لێ دەکرایەوە. تا ئەمڕۆش، دانیشتووانی بیکینی بەھۆی پیسبوونی تیشکدەرەوە (en) قەدەغەن لە گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی. بەڵام، ھەندێک نیشانەی چاکبوونەوە ھەیە چونکە بڕی تیشکدانەوەکە بە ھێواشی کەم دەبێتەوە.

لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتوو بە ئارەزووی خۆیان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان.[٦] زانایان دواتر لە ئایاری ١٩٧٨دا ئاستێکی مەترسیدار لە سترۆنتیۆم-٩٠ (en)یان لە ئاوی بیرەکاندا دۆزییەوە، و جەستەی دانیشتووانەکە خەستییەکی نائاسایی بەرزی لە سیسیۆم-١٣٧ (en) ھەڵگرتبوو. ئەوان لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا دووبارە چۆڵ کرانەوە. ئەتۆڵەکە لەمڕۆدا جاروبار لەلایەن غەواسان و چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت، و تەنھا لەلایەن چەند چاودێرێکەوە داگیر کراوە. خەڵکی ئەتۆڵەکە، کە ئێستا ژمارەیان بە ھەزاران دەخەمڵێندرێت، بڵاوبوونەتەوە بەسەر دوورگەکانی تری مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. سندووقێکی متمانەی فرە ملیۆن دۆلاری، کە لە دەیەی ١٩٨٠ەکانەوە خزمەتگوزاری بۆ زۆرێک لە دانیشتووانی بیکینی دابین دەکرد، لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠ەکاندا بەتاڵ بوو.[ژێدەر پێویستە]

لە سەدەی ٢١ەمدا، ئەتۆڵەکە شوێنەوارێکی میراتی جیھانییە (en)، کە بەھۆی ڕۆڵی لە شەڕی سارد و سەردەمی دوای-ناوەکیدا (en) یاد دەکرێتەوە. وەک ناوچەیەکی داخراوی سروشت سەیر دەکرێت، و تیشکدانەوەکە ئەوەندە کەم بووەتەوە کە گەشتیاری دەکرێت بکرێت. بەڵام، پیسبوونە تیشکدەرە ماوەکە وای لێدەکات کە شیاو نەبێت بۆ گەڕانەوە لەو شتەی کە پێشبینی دەکرا چۆڵکردنێکی کورتخایەن بێت، بەتایبەتی لەبەرئەوەی کە پێشنیار ناکرێت ڕووەک یان ژیانی کێویی ئەوێ بخورێت.

وشەناسی

[دەستکاری]

ناوی ئینگلیزی دوورگەکە لە ناوی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانی Bikiniەوە وەرگیراوە کە بە ئەتۆڵەکە درابوو کاتێک بەشێک بوو لە گینیای نوێی ئەڵمانی (en). ناوە ئەڵمانییەکە لە ناوی زمانی مارشاڵی (en) بۆ دوورگەکە وەردەگێڕدرێت کە بریتییە لە Pikinni، (داڕێژە:IPAc-mh) کە "Pik" بە واتای "ڕووی تەخت" و "Ni" بە واتای "دار گوێزھیند" دێت، یان ڕووی گوێزھیندەکان.[١]

کولتوور

[دەستکاری]

شێوازی ژیانی نەریتیی دانیشتووانی بیکینی لەسەر بنەمای چاندنی ڕووەک و خواردنی ماسی و توێکڵدارەکان بوو. ئەوان بەلەمساز و دەریاوانی لێھاتوو بوون، و بە بەلەمی دوو-توێکڵی پرۆوا (en)وە بۆ دوورگۆچکەکانی دەوروبەری بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ ھاتوچۆیان دەکرد.[٧] ئەوان تا ڕادەیەک گۆشەگیر بوون و کۆمەڵگەیەکیان پەرەپێدابوو کە بە پەیوەندیی خێزانیی گەورە و نەریتەوە بەسترابووەوە.[٧] ھەر لاگۆنێک لەلایەن پاشا و شاژنێکەوە سەرکردایەتی دەکرا، بە یاوەریی سەرۆک ھۆزەکان و ژنە سەرکردەکان کە چینی فەرمانڕەوایان پێکدەھێنا.

ژاپۆن لە ساڵی ١٩١٤ەوە دوورگەکانی داگیرکرد. دانیشتووانی دوورگەکە لە کێڵگەکانی کۆپرا (en) لەژێر چاوی وریاکارانەی ژاپۆنییەکاندا کاریان دەکرد، کە بەشێک لە فرۆشەکانیان دەبرد. سەرکردەکان دەیانتوانی تا ٢٠٬٠٠٠ دۆلار لە ساڵێکدا بھێڵنەوە، و ئەوەی دەمایەوە بەسەر کرێکارەکاندا دابەش دەکرا. دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ شانازییان بە پێشکەشکردنی میوانداریی یەکترییەوە دەکرد، تەنانەت بۆ خزمە دوورەکانیش.[٨]

پۆشاک و جلوبەرگ

[دەستکاری]
ژنێک بە ناوی لیجابۆر لە دوورگەی لیکیێپ، لە ئەتۆڵی لیکیێپ (en) لە دوورگەکانی مارشاڵ، کە نێدێد یان پۆشاکی حەسیری (en) نەریتیی پۆشیوە، نز. ١٩١٨

پیاوان بە شێوەیەکی نەریتی تەنوورەیەکی لێواردار بە درێژیی نزیکەی ٢٥ بۆ ٣٠ ئینچ (٦٠ بۆ ٨٠ cm)یان دەپۆشی. ژنان[٩] دوو حەسیریان لەبەر دەکرد کە ھەریەکەیان نزیکەی یاردەیەک چوارگۆشە بوو، کە لە چنینی گەڵای پاندانوس (en) و ھیبیسکوس پێکەوە دروست دەکرا[٧] و لە دەوری کەمەریان دەبەسترا.[١٠] منداڵان بەزۆری ڕووت بوون.[٧] مژدەدەرە مەسیحییەکان لە ئۆواھو (en)ەوە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩یەمدا گەیشتن و کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتنی دانیشتووانی دوورگەکە بۆ شەرم و حەیا ھەبوو. ئەوان جلێکیان بۆ ژنان ناساند کە عەبایەکی درێژ و پان و شل بوو بە قۆڵی درێژ و ملێکی بەرز، کە مەبەست لێی داپۆشینی زۆرترین بەشی پێست بوو. جلەکە پێی دەوترێت wau (داڕێژە:IPAc-mh)، کە لە ناوی دوورگەی ھاواییی ئۆواھو وەرگیراوە.[١١]

نەریتێکە کە پێڵاو یان نەعلەکانیان دابکەنن (en) لە کاتی دانیشتن لە ماڵی کەسێکدا.[١٢] ژنانی مارشاڵ بە شێوەیەکی نەریتی ڕانەکانیشیان دادەپۆشن.[١٢] ژنان بەگشتی مووموو (en)ی لۆکە یان جلی ھاوشێوە دەپۆشن کە زۆربەی جەستە دادەپۆشێت. تەندروستیی کەسی زۆرجار باس ناکرێت تەنھا لە ناو خێزاندا نەبێت، و ژنان بەتایبەتی زۆر پارێزراون لەسەر پرسەکانی تەندروستیی پەیوەست بە ژنان،[٩] ھەرچەندە ئامادەن قسە لەسەر مەمکیان بکەن.[٩]

ژنانی مارشاڵ مەلە دەکەن بە مووموویەک کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراوە و بە خێرایی وشک دەبێتەوە. لە پایتەختی ماجورۆ (en)، جلی کۆکتێل (en)ی ڕووت وەک شتێکی نەشیاو سەیر دەکرێت بۆ ھەردوو دانیشتووانی دوورگەکە و میوانان.[١٣] لەگەڵ زیادبوونی کاریگەریی میدیای ڕۆژاوایی، نەوەی گەنجتر شۆرت دەپۆشن، ھەرچەندە نەوەی کۆنتر شۆرت بە ڕەوشتی خراپ دەزانێت.[ژێدەر پێویستە] تی شێرت، کابۆ، تەنوورە، و مەیکئەپ لە ڕێگەی میدیاوە ڕێگەی خۆیان بۆ دوورگەکان دەکەنەوە.[١٤]

سامانی بنەمادار بە زەوی

[دەستکاری]
دوورگەیەک لە ئەتۆڵی بیکینی

دانیشتووانی بیکینی بەردەوامن لە پاراستنی مافەکانی زەوی وەک پێوەری سەرەکی بۆ سامان.[١٥]

بۆ ھەموو مارشاڵییەکان، زەوی ئاڵتوونە. ئەگەر خاوەنی زەوی بوویتایە، وەک کەسایەتییەکی زۆر گرنگ لە کۆمەڵگەکەماندا سەیر دەکراویت. بەبێ زەوی تۆ وەک کەسێکی بێبایەخ سەیر دەکراویت... بەڵام زەوی لێرە لە بیکینی ئێستا زەویەکی ژەھراوییە.[١٦]

ھەر خێزانێک بەشێکە لە خێڵێک (Bwij)، کە خاوەنی ھەموو زەوییەکانە. خێڵەکە دڵسۆزیی بۆ سەرۆکێک (Iroij) ھەیە. سەرۆکەکان چاودێریی سەرۆکی خێڵەکان (Alap) دەکەن، کە لەلایەن کرێکارانەوە (Dri-jerbal) پاڵپشتی دەکرێن. Iroij کۆنترۆڵی موڵکایەتیی زەوی، بەکارھێنان و دابەشکردنی سەرچاوەکان، و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان دەکات. Alap سەرپەرشتیی پاراستنی زەوی و چالاکییە ڕۆژانەکان دەکات. Dri-jerbal کار لە زەوییەکەدا دەکەن، لەوانەش کشتوکاڵ، پاککردنەوە، و بیناسازی.[٧]

کۆمەڵگەی مارشاڵی نەسەبی دایکانە (en)یە و زەوی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر لە ڕێگەی دایکەوە دەگوازرێتەوە. خاوەندارێتیی زەوی خێزانەکان پێکەوە دەبەستێتەوە بۆ ناو خێڵەکان. دایەگەورە و باپیرا، دایک و باوک، نەوەکان، پوورەکان، مامەکان، و ئامۆزاکان گرووپی خێزانیی گەورە و یەکگرتوو پێکدەھێنن. کۆبوونەوەکان مەیلیان ھەیە ببنە بۆنەی گەورە. یەکێک لە گرنگترین بۆنە خێزانییەکان یەکەم یادی لەدایکبوونی منداڵێکە (kemem)، کە خزم و ھاوڕێیان بە ئاھەنگ و گۆرانی یادی دەکەنەوە.[٧][١٧]

ئەو پارانەی کە لە سەدەی ٢٠ەمدا وەک قەرەبوو بۆ زیانەکانی سەر ئەتۆڵی بیکینی و شێوازی ژیانی دانیشتووانەکەی دراون، داھاتی ئەوانی بەراورد بە دانیشتووانی تری دوورگەکانی مارشاڵ بەرزکردووەتەوە. ئەمە وای کردووە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بەو پارانە ببەستن کە لە سندووقی متمانەوە دێت. ئەم پشتپێبەستنە ئارەزووی تاکەکانی بۆ کارە ئابوورییە نەریتییەکانی وەک بەرھەمھێنانی تارۆ و کۆپرا کەم کردووەتەوە. ئەم گواستنەوەیە ھەروەھا شێوازە نەریتییەکانی ھاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی و ڕێکخستنی سیاسی گۆڕی. لە بیکینی، مافەکانی زەوی و خاوەندارێتیی زەوی ھۆکاری سەرەکی بوون لە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و سیاسی و سەرکردایەتیدا. دوای گواستنەوە و نیشتەجێبوون لە کیلی، سیستەمێکی دوولایەنەی موڵکایەتیی زەوی پەرەی سەند. دابەشکردنی پارە لە سندووقی متمانە بەشێکی لەسەر بنەمای خاوەندارێتیی زەوی لە بیکینی و بەشێکی لەسەر بنەمای موڵکایەتیی زەوی لە کیلی بوو.[١٨]

پێش ئەوەی دانیشتووانەکە بگوێزرێنەوە، لەلایەن سەرکردەیەکی ناوخۆیییەوە سەرکردایەتی دەکران و لەژێر کۆنترۆڵی ناوەکیی سەرۆکی باڵای دوورگەکانی مارشاڵدا بوون. دواتر، مامەڵەی زیاتریان لەگەڵ نوێنەرانی سندووقی متمانە و حکوومەتی ئەمریکادا ھەبوو و دەستیان کرد بە چاوەڕوانکردنی پاڵپشتی لە ئەوان.[١٨]

لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠دا، دانیشتووانی دوورگەکە داوای کۆنترۆڵی تەواوی سندووقی متمانەیان دەکرد، کە بە دەیان ملیۆن دۆلار دەبوو. ھەمان ئەو سەرکردانەی کە داوای کۆنترۆڵی زیاتریان دەکرد، خەرجییەکی زۆری گەشتکردنیان دروست کرد، و دەستیان کرد بە کڕینی خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم. لە ساڵی ٢٠١٦دا، سندووقی متمانەی بیکینی لە دوایین پێداچوونەوەیدا ٧١ ملیۆن دۆلار بوو، کە ٤ ملیۆن دۆلاری لێ دەرھێنرابوو. دوای بەکرێدانی کۆنترۆڵەکە، ھەژمارەکە بەتاڵ کرا و تا ساڵی ٢٠٢٠ تەنیا ٤ ملیۆن دۆلاری تێدا مایەوە، و لە ساڵی ٢٠٢٣شدا گەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ دۆلار.[١٩] پاشان کە پارە نەما، کارەبا و گەیاندن بۆ کیلی وەستا، و مووچە نەدرا، ئەمەش بووە ھۆی ڕاگەیاندنی باری لەناکاو، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ ھەوڵی یارمەتیدان.[٢٠]

زمان

[دەستکاری]

زۆربەی مارشاڵییەکان ھەردوو زمانی مارشاڵی (en) و زمانێکی تر دەزانن. ھەندێک لە زمانەکان ڕەنگدانەوەی مێژووی نەتەوەکەن لەگەڵ ئەڵمانیا، ژاپۆن، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. دامەزراوە حکوومییەکان زمانی مارشاڵی بەکاردەھێنن، ھەرچەندە ئینگلیزیش زۆر باوە.

ژینگە

[دەستکاری]
ڕووەک لەسەر ئەتۆڵی بیکینی

ئەتۆڵی بیکینی بەشێکە لە زنجیرەی ڕالیک (en) (بە واتای "زنجیرەی ئاوابوونی خۆر") لە ناو دوورگەکانی مارشاڵدا.

شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکی

[دەستکاری]

ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ و ١٩٥٨دا ٢٣ ئامێری ناوەکیی تەقاندەوە لە حەوت شوێنی تاقیکردنەوە (en) لەسەر بەردەڵانەکە، لە ناو ئەتۆڵەکەدا، لە ھەوادا، و لە ژێر ئاودا.[٢١] ئەوان بەرھەمێکی تێکەڵاویان ھەبوو کە نزیکەی ٧٧ مێگاتۆن (en) بوو.[٢٢] تاقیکردنەوەکان بە زنجیرەی ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز (en) لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستیان پێکرد. دانیشتووان لە سەرەتادا بە ئارەزووی خۆیان قبووڵیان کرد کە بگوێزرێنەوە بۆ ئەتۆڵی ڕۆنگێریک (en)، بەو بڕوایەی کە دوای ماوەیەکی کورت دەتوانن بگەڕێنەوە ماڵەوە. بەڵام، ڕۆنگێریک نەیتوانی خۆراکی پێویست بەرھەم بھێنێت، و دانیشتووانەکە تووشی برسێتی بوون. نەیانتوانی بگەڕێنەوە ماڵەوە، بۆیە بۆ ماوەی شەش مانگ گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین (en) پێش ئەوەی ھەڵبژێرن لەسەر دوورگەی کیلی (en) بژین، کە دوورگەیەکی بچووکە و قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی دوورگەی زێدی خۆیانە. ھەندێکیان توانیان لە ساڵی ١٩٧٢دا بگەڕێنەوە بۆ دوورگەی بیکینی؛ بەڵام، تاقیکردنەوەی زیاتر دەریخست کە ئاستی مەترسیدار لە سترۆنتیۆم-٩٠ (en) بوونی ھەیە. ئەوان لە کۆتاییدا چوونە ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەھۆی کێشەکانی ئەم پلانەوە.

لە ساڵی ١٩٥٤دا، تاقیکردنەوەی ناوەکیی کاسڵ براڤۆ (en) لەسەر ئەتۆڵی بیکینی ئەنجام درا، بە بەرھەمی ١٥ مێگاتۆن.[٢٣] ئەم تاقیکردنەوە ناوەکییە تەنیا یەکێک بوو لە ٦٧[ئ] تاقیکردنەوەی ناوەکیی گشتی کە لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ و بەردەڵانەکانی دەوروبەری ئەنجام دراون.[٢٥] تیشکدانەوەی ناوەکی و پاشماوەی کە بەدوای تاقیکردنەوەی کاسڵ براڤۆدا ھات بە تەنیا ئەوەندە گەورە بوو کە خەڵک سارد بکاتەوە لە نیشتەجێبوون لە دوورگەکاندا لە داھاتوودا. لە ئەنجامدا، ئەتۆڵی بیکینی خرایە ژێر تاقیکردنەوەی تیشکدانی سەرەتایی بۆ پێکھاتەی خاک و ئاوی بیرەکان. نیشتووەکانی پاشماوەی ناوەکی (en) تاقیکرانەوە بۆ خەمڵاندنی ئەوەی چەندە لە ڕووبەری دوورگەکە بەرکەوتەی ڕادیۆنوکلایدەکان و بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧ بووە. ئەو تەکنۆلۆژیایەی کە بەکارھێنرا بۆ پێوانەکردنی بڕی خەمڵێندراوی نیشتووی پاشماوەی ناوەکی بە ھایسپلیت (en) ناسرابوو. ئەم تەکنۆلۆژیایە زانستە کەشناسییەکانی بەکارھێنا بۆ مۆدێلکردن و نەخشەکێشانی نیشتووەکانی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ. پاشماوەکانی ھەوری سەرەتایی، تەنۆلکەکانی ڕادیۆنوکلاید، و تەنۆلکە ڕاستەقینەکانی سیسیۆم-١٣٧ ھەموویان لە کاتی تاقیکردنەوەی ناوەکیدا خەمڵێندران. پاشان ئەم داتایانە بەراورد کران لەگەڵ ئەنجامەکانی تاقیکردنەوە ڕادیۆلۆژییەکانی ڕابردوو کە لەلایەن ھایسپلیتەوە کۆکرابوونەوە بۆ پێشبینیکردنی کۆی گشتیی نیشتووی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر خاکی دوورگەکە.

حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان چەندین سندووقی متمانەی دامەزراند کە تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣ تێچووی چارەسەری پزیشکی و تێچووەکانی تریان دەگرتەوە و ساڵانە نزیکەی ٥٥٠ دۆلاریان بە ھەر تاکێک دەدا.[٢٦]

جوگرافیا

[دەستکاری]

بە دووریی نزیکەی ٤٦ میل (٧٤ km) لە باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەوە، وۆدێجێباتۆ (en) ھەیە، کە پێدەچێت گڕکانێکی قەڵغانی (en) بێت و لە ڕێگەی زنجیرەچیایەکی ژێرئاوەوە (en) پێیەوە بەسترابێتەوە.

٢٣ دوورگە لە ئەتۆڵی بیکینیدا ھەن؛ دوورگەکانی بۆکۆنیجیین، ئایرۆکۆجلۆل و بەشێک لە نامو لە کاتی تاقیکردنەوە ناوەکییەکاندا وێران بوون.[٢٧][٢٨] دوورگەکان لە بەردی قسڵ و لمی مەرجانیی نزم پێکھاتوون.[٢٩] تێکڕای بەرزی تەنیا نزیکەی ٧ پێ (٢٫١ m) لە سەرووی ئاستی نزمترین مادی دەریاوەیە. کۆی ڕووبەری لاگۆنەکە ٢٢٩٫٤ میلی چوارگۆشە (٥٩٤ km2)یە. ماڵی سەرەکیی دانیشتووانی دوورگەکە گەورەترین و باکووری ڕۆژھەڵاتترین دوورگۆچکە (en) بوو، دوورگەی بیکینی، کە کۆی گشتییەکەی ٥٨٦ acre (٢٣٧ ha) بوو و درێژییەکەی ٢٫٥ میل (٤٫٠ km) بوو.

ڕووەک و ئاژەڵ

[دەستکاری]

دانیشتووانی دوورگەکە خۆراکە ڕەسەنەکانیان دەچاند لەوانە گوێزھیند (en)، پاندانوس (en)، پاپایا (en)، مۆز، ئارۆرۆت (en)، تارۆ (en)، لیمۆی سەوز (en)، نانی میوە (en)، و کوولەکە. جۆرەھا درەخت و ڕووەکی تریش لەسەر دوورگەکان بوونیان ھەیە.[٢٧] دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان، دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو دووبارە بە داری گوێزھیند داچێنرانەوە لە شێوەی تۆڕێکی چوارگۆشەییدا، کە ھەریەکەیان بە دووریی ٣٠ پێ (٩٫١ مەتر) لە یەکترەوە بوون.[٣٠]

دانیشتووانی دوورگەکە ماسیگری لێھاتوو بوون. ئەوان پەتەکانی ماسیگرییان لە توێکڵی گوێزھیند و قولاپیان لە توێکڵی تیژکراوی دەریایی دروست دەکرد. زیاتر لە ٢٥ شێوازی ماسیگرییان بەکاردەھێنا.[٧] دانیشتووانی دوورگەکە مراوی، بەراز، و مریشکیان بۆ خواردن بەخێودەکرد و سەگ و پشیلەیان وەک ئاژەڵی ماڵی ڕادەگرت. ژیانی ئاژەڵان لە ئەتۆڵەکەدا بە توندی کاریگەریی تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمییان لەسەر بوو. ئەو جۆرانەی کە ئێستا لەسەر وشکانی ھەن بریتین لە مارمێلکەی بچووک، قڕژاڵی زاھید، و قڕژاڵی گوێزھیند (en). دوورگەکان زۆرجار لەلایەن جۆرەھا باڵندەی جیاوازەوە سەردان دەکرێن.[٢٧]

بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت کەشتییە گەورەکان بچنە ناو لاگۆنەکەوە و بۆ ئامادەکاری بۆ تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی، ویلایەتە یەکگرتووەکان تەقەمەنیی بەکارھێنا بۆ بڕینی کەناڵێک بە ناو بەردەڵانەکەدا و بۆ تەقاندنەوەی سەرە مەرجانییە گەورەکان لە لاگۆنەکەدا. تەقینەوە ناوەکییەکانی ژێر ئاو کونە گەورەکانیان لە بنی لاگۆنەکەدا دروست کرد کە دواتر بەشێکیان بە پاشماوەی تەقینەوەکان پڕبوونەوە. تەقینەوەکان بڕێکی زۆر لە مەرجان و قوڕی تیشکدراو و وردکراویان بەسەر پانتایییەکی فراوانی لاگۆنەکە و دوورگەکانی دەوروبەریدا بڵاوکردەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٠٨، ئەتۆڵەکە نزیکەی ٦٥٪ی ئەو جۆراوجۆرییە زیندەیییەی بەدەستھێنابووەوە کە پێش پیسبوونە تیشکدەرەکە ھەیبوو، بەڵام پێدەچێت ٢٨ جۆری مەرجان لەسەر ئاستی ناوخۆیی لەناوچووبن.[٢١]

پیسبوونە تیشکدەرەکە ڕێگری لە مرۆڤ کردووە لە ماسیگرتن لەم ناوچانەدا، و لەبەر ئەم ھۆکارە، ژمارەیەکی زۆر لە ژیانی دەریاییی کێوی لە ئاوەکانی دەوروبەری ئەتۆڵەکەدا ھەیە، کە زۆر گەورەترە لە بەشەکانی تری زەریا. قڕژاڵی گوێزھیند (en) بەتایبەتی لە دوورگەکەدا زۆرن.[٣١]

ئاووھەوا

[دەستکاری]

دوورگەکان گەرم و شێدارن. پلەی گەرمی لە ئەتۆڵی بیکینی بە درێژاییی ساڵ لە نێوان ٢٧ بۆ ٢٩ °C (٨١ بۆ ٨٤ °ف)دایە. پلەی گەرمیی ئاوەکەش بە ھەمان شێوە بە درێژاییی ساڵ لە نێوان ٢٧ بۆ ٢٩ °C (٨١ بۆ ٨٤ °ف)دایە. دوورگەکان ھاوسنوورن لەگەڵ پشتێنەی تایفۆنی (en) زەریای پاسیفیک. وەرزی بارانبارین لە ئایارەوە بۆ کانوونی یەکەمە لەکاتێکدا با بازرگانییەکان (en) لە کانوونی دووەمەوە تا ئایار شەپۆلی گەورەتر دروست دەکەن.[٢٧]

دانیشتووانی نیشتەجێ و نانیشتەجێ

[دەستکاری]

لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ئەتۆڵەکە لەلایەن ھێزەکانی ژاپۆنەوە داگیرکرابوو، و کەشتییە دەریایییەکانی ئەمریکا، تۆپخانەی زەمینی، و فڕۆکە بۆمبھاوێژەکانی بی-٢٤ لیبرەیتۆر ھێرشیان کردە سەر دوورگەکە، و زۆرێک لە ٨٬٠٠٠ سەربازەکەیان کوشت.[ژێدەر پێویستە]

بەلەمەکانی دانیشتووانی بیکینی باردەکرێن بۆ گواستنەوەیان

کاتێک ویلایەتە یەکگرتووەکان وای لە دانیشتووانی دوورگەکە کرد کە لە ساڵی ١٩٤٦دا بگوێزرێنەوە،[٤] ١٩ دانیشتووی دوورگەکە لە شوێنی تر دەژیان. ئەو ١٦٧ نیشتەجێبووەی کە لە نزیکەی ٤٠ خێزان پێکھاتبوون[٣٢] کە لە ئەتۆڵەکە دەژیان، چوونە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک. دوورگەکە توانای بەرھەمھێنانی خۆراکی زۆر کەمتر بوو لە بیکینی، و ماسی زۆر کەمتر لە ئاوەکانیدا ھەبوو. تا سەرەتای ساڵی ١٩٤٨، خەڵکەکە لە لێواری برسێتیدا بوون. لێکۆڵەرانی ئەمریکی گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت بگوێزرێنەوە، و بۆیە گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین.[٥] سەرەتا بۆ کواج چۆڵکران، کە لەوێ دانیشتووانەکە لە ناو خێوەتدا دەژیان لە تەنیشت ڕێڕەوە کۆنکرێتییەکەی فڕۆکەخانە کە لەلایەن ھێزی دەریاییی ئەمریکاوە بەکاردەھێنرا بۆ ماوەی شەش مانگ تا شوێنێکی نوێ و باشتر ھەڵبژێردرا. لە کۆتاییدا، دوورگەی کیلی ھەڵبژێردرا.[٥]

ئەوان جارێکی تر لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا گواسترانەوە بۆ دوورگەی کیلی، کاتێک ژمارەی دانیشتووانەکە گەیشتە ١٨٤ کەس. دواتر زەویی گشتییان پێدرا لە ئێجت و چەند خێزانێک لە سەرەتادا چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی کۆپرا (en). لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتووی بیکینی گەڕانەوە بۆ ئەوەی لەسەر ئەتۆڵەکە بژین دوای ئەوەی دڵنیاکرانەوە کە سەلامەتە. ئەوان بۆ ماوەی نزیکەی ٦ ساڵ مانەوە تاوەکوو زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧دا دۆزییەوە و بڕیاریان دا کە دوورگەکە لە کۆتاییدا سەلامەت نییە. ئەو ١٧٨ نیشتەجێبووە لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا جارێکی تر چۆڵکرانەوە.[١٥]

لەو کاتەوە ژمارەیەک لە نەوەکانیان چوونەتە ماجورۆ (پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ)، دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٩دا، کۆی گشتی ژمارەی تاکەکان ٢٬٦٠٠ کەس بوو؛ ١٬٠٠٠ دانیشتووی دوورگەکە لەسەر کیجی دەژیان، ٧٠٠ لە ماجورۆ، ٢٧٥ لەسەر ئێجت، ١٧٥ لە دوورگە یان ئەتۆڵەکانی تری مارشاڵ، و ٤٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لەو ژمارەیە، ٨١ کەسیان لە نێو ئەو کەسانەدا بوون کە لە ساڵی ١٩٤٦ ئەتۆڵەکەیان جێھێشت.[٣٣] لە ساڵی ٢٠٠١دا، ژمارەی دانیشتووانی پەرشوبڵاوی دوورگەکە ٢٬٨٠٠ کەس بوو.[٣٤] تا ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ دانیشتووی بیکینی ھەبوون کە نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی بوون، کە ١٬٢٥٠یان لە دوورگەی کیلی، ٢٬١٥٠یان لە ماجورۆ (و ٢٨٠ لەسەر ئێجت، کە دوورگەیەکە لە ئەتۆڵی ماجورۆ)، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ٨٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان.[٥]

تا مانگی ئازاری ٢٠١٦، ٥٬٤٠٠ دانیشتووی بیکینی لە ژیاندا ھەبوون: ٨٠٠ کەسیان لەسەر کیلی دەژیان، ٢٬٥٥٠ لە ماجورۆ، ٣٠٠ لەسەر ئێجت، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ١٬٤٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی تر. لەو ژمارەیە، ٢٥ کەسیان لە ساڵی ١٩٤٦دا لە بیکینی دەژیان.[٣٥] دانیشتووانی نیشتەجێی ئێستای ئەتۆڵەکە لە ٤-٦ چاودێر پێکدێن،[٣٦][٣٤] لەوانەش ئێدوارد مادیسۆن، کە لە ساڵی ١٩٨٥ تا ٢٠٢٠ لە دوورگەی بیکینی دەژیا. باپیرەی یەکێک بوو لە نیشتەجێبووە ڕەسەنەکان کە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترایەوە.[٣٧] ئەو یارمەتیی وەزارەتی وزەی ئەمریکای دا لە چاودێریکردنی خاکەکە، تاقیکردنەوەی شێوازەکانی پاککردنەوە، نەخشەکێشانی کەشتییە نوقمبووەکانی لاگۆنەکە، و ھاوڕێییکردنی سەردانیکەران لە کاتی غەواسیکردندا.[٣٨] ھەروەھا غەواسی شارەزا (en)ی تیمی غەواسانی ئەتۆڵی بیکینی بوو.[٣٨] مادیسۆن لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ماجورۆ، دوورگەکانی مارشاڵ کۆچی دوایی کرد.[٣٩]

مێژوو

[دەستکاری]

مرۆڤەکان بۆ ماوەی نزیکەی ٣٬٦٠٠ ساڵ لە ئەتۆڵی بیکینی ژیاون.[٤٠] شوێنەوارناسی فەیلەقی ئەندازیارانی سوپای ئەمریکا، چارڵز ئێف. سترێک جونیۆر، پارچە خەڵووز، ئیسکی ماسی، قاوغ و شوێنەواری تری لە ژێر ٣ پێ (٠٫٩١ مەتر) لمدا دۆزییەوە. مێژوودانانی کاربۆنی (en) تەمەنی شوێنەوارەکانی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ١٦٥٠ پێش زایین دانا. دۆزراوەکانی تر لەسەر دوورگەی بیکینی و ئێنیو بە کاربۆن مێژووەکەیان دیاری کرا بۆ نێوان ١٠٠٠ بۆ ١ی پێش زایین، و ھەندێکی تریش بۆ نێوان ٤٠٠ تا ١٤٠٠ی زایینی[٤١][٤٢] ھەرچەندە لەوانەیە نموونەکان لە ژینگەی دڵنیاییی چینناسییەکانەوە (en) کۆنەکرابێتنەوە و لەوانەیە نموونە کۆنەکانی داری لێوار دەریا کاریگەرییان لەسەر ئەنجامەکان ھەبووبێت.[٤٣] کۆمەڵگەی شوێنەوارناسی بە گشتی ئەو مێژووە ڕادیۆکاربۆنییە زووانە (نزیکەی ١٢٠٠ی پێش زایین) ڕەت دەکەنەوە کە لەلایەن چارڵز سترێکەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ڕاگەیەندراون بەھۆی کەموکوڕیی گەورەی میتۆدۆلۆژییەوە. ڕەخنەی سەرەکی بریتییە لە "کاریگەری داری کۆن،" کە تێیدا نموونەکان لەوانەیە لە داری دێرینی لێوار دەریاوە وەرگیرابن کە بۆ سەدان ساڵ بەسەر زەریای پاسیفیکدا سەرئاو کەوتوون، و ئەمەش مێژووەکەی کۆنتر پیشان دەدات لە چالاکیی ڕاستەقینەی مرۆڤ. سەرەڕای ئەوەش، سترێک نەیتوانی کۆنتێکستی چینناسیی پارێزراو یان تۆماری ورد دابین بکات، کە ئەمەش وای کرد کۆمەڵگەی زانستی نەتوانن پشتڕاستی بکەنەوە کە خەڵووزەکە لە چینی کولتووریی دەستکارینەکراوی مرۆڤەوە ھاتووە نەک لە نیشتووی سروشتی یان داماڵینەوە.

بە پێچەوانەوە، ئەو توێژینەوەیەی کە لەلایەن مارشاڵ وایسلەرەوە لەسەر ئەتۆڵی ئوجای ئەنجام درا بە پێوەرێک دادەنرێت بۆ دامەزراندنی ھێڵێکی کاتیی جێی متمانە بۆ پێش‌مێژووی دوورگەکانی مارشاڵ. وایسلەر خۆی لە "کاریگەری داری کۆن" بەدوور گرت بە دیاریکردنی مێژووی ڕادیۆکاربۆنی تەنیا بۆ پاشماوەی ڕووەکی تەمەن کورت، بەتایبەتی توێکڵی گوێزھیند، قاوغی گوێزھیند، و تۆوی پاندانوس—ئەو جۆرانەی کە لەسەر ئاستی ناوخۆیی لە ئەتۆڵەکاندا گەشە دەکەن و دەبێت کەمێک دوای مردنیان بەکارھێنرابن. میتۆدۆلۆژیا وردەکەی، کە پرۆفایلی چینناسیی ورد و کۆنتێکستی ھەڵکەندنی پارێزراوی لەخۆگرتبوو، کرۆنۆلۆژیایەکی یەکگرتوو و پەسەندکراوی بەرھەمھێنا. ئەم بەڵگەیە بە توندی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی مرۆڤ لە دوورگەکانی مارشاڵدا لە دەوروبەری سەدەی یەکەمی زایینیدا دەچەسپێنێت، کە کۆنترین مێژووی پشتڕاستکراوە لە ئوجای دەکەوێتە نێوان ٢٥٦-٥٤٢ی زایینی. لە ئەنجامدا، لە کاتێکدا کە ئیدیعا بێبنەماکانی سترێک بۆ ١٢٠٠ی پێش زایین ڕەت دەکرێنەوە، داتاکانی وایسلەر بنەمایەکی جێی متمانە دابین دەکەن بۆ تێگەیشتن لەوەی کەی و چۆن نیشتەجێبووان خۆیان لەگەڵ ژینگەی ئەتۆڵەکەدا گونجاندووە.

نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی، کە لە نەخشەی ساڵی ١٨٩٣ی Schutzgebiet der Marshall Inseln (ناوچەی پارێزراوی دوورگەکانی مارشاڵ) وەرگیراوە، و لە ساڵی ١٨٩٧دا بڵاوکراوەتەوە

لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٥٢٩دا، کەشتیی ئیسپانیی لا فلۆریدا، بە فەرماندەیی ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا (en)، لە ئەتۆڵێکی سەوزدا وەستا، کە ساڤێدرا ناوی لێنا لۆس خاردینێس (en) (باخچەکان). لەوانەیە ئەتۆڵەکە بیکینی یان ئەتۆڵی ئێنیوێتاک (en) بووبێت. ئیسپانییەکان چوونە سەر وشکانی و لەگەڵ دانیشتووانی دوورگەکەدا نانیان خوارد. بەپێی گێڕانەوەیەکی گەشتەکە، ئاھەنگەکە بە کتوپڕی کۆتایی ھات کاتێک سەرۆکی دوورگەکە پرسیاری دەربارەی مەبەستی تفەنگەکەی ساڤێدرا کرد. کاتێک ساڤێدرا تەقەی بە ئاسماندا کرد، دانیشتووانی دوورگەکە ھەڵاتن.[٤٤]

گەڕیدەی ئەڵمانی-ڕووسی ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو (en) یەکەمین ڕۆژاوایی بوو کە بێگومان ئەتۆڵەکەی بینیوە لە کاتی گەشتەکانی ساڵی ١٨١٦ و ١٨١٧یدا.[٤٥] ئەو ناوی لێنا ئەتۆڵی ئیششۆڵتز بە ناوی یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز (en)، کە سروشتناسی (en) کەشتییەکە بوو.[٤٦]

لە ساڵی ١٨٣٤دا، کاپتنی کەشتییەکی بازرگانی و دوو لە ئەندامانی تیمی کەشتییەکەی لە ئەتۆڵی بیکینی کوژران. سێ کەشتی نێردران بۆ گەڕان بەدوای کاپتنەکەدا، و کاتێک بریگی (en) ھاواییی (en) وەیڤەرلی بەڵگەی مردنەکەی دۆزییەوە، تیمی کەشتییەکە ٣٠ بارمتەی مارشاڵییان وەک تۆڵەسەندنەوە کوشت.[٤٧] بیکینی و دوورگەکانی تری باکووری مارشاڵ کەمتر بەرکەوتە و نیشتەجێبوونی ئەورووپییان ھەبوو بەراورد بە دوورگەکانی باشوور، بەڵام لە دەیەی ١٨٧٠ەکاندا، چەندین کەشتیی بلاکبێردینگ (en) (کۆیلەکردنی زۆرەملێ) ژنانیان لە دوورگەکانی باکوورەوە ڕفاند بۆ ئەوەی بیانفرۆشن بۆ ناو کۆیلایەتیی سێکسی (en) لە فیجی.[٤٨]

ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی لە ساڵی ١٨٨٥دا دوورگەکانی مارشاڵی خستە سەر خاکی خۆی.[٤٩] ئەڵمانییەکان ئەتۆڵەکەیان بەکارھێنا بۆ بەرھەمھێنانی ڕۆنی کۆپرا (en) لە گوێزھیندەوە، ھەرچەندە بەرکەوتن لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکەدا کەم بوو. ئاووھەوای ئەتۆڵەکە وشکترە لە دوورگەکانی باشووری مارشاڵ کە بەپیتترن و کۆپرای زیاتریان بەرھەم دەھێنا. دانیشتووانی بیکینی بۆ پەرەپێدانی بازرگانیی کۆپرا لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانیدا دامەزرێنران.[١٨]

داگیرکاریی ژاپۆن

[دەستکاری]

بیکینی لەگەڵ بەشەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ لەلایەن ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن (en)ەوە لە ساڵی ١٩١٤دا لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا دەستی بەسەردا گیرا و لە ساڵی ١٩٢٠دا لەلایەن کۆمەڵەی نەتەوەکانەوە درایە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن. ژاپۆنییەکان دوورگەکەیان لەژێر ئینتیدابی دەریاکانی باشوور (en)دا بەڕێوەدەبرد، بەڵام زیاتر کاروباری ناوخۆیییان خستبووە دەستی سەرکردە نەریتییە ناوخۆیییەکان تا دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم. لە سەرەتای جەنگەکەدا، دوورگەکانی مارشاڵ لەپڕ بوون بە بنکەیەکی پێشەوەی ستراتیژی بۆ ژاپۆنییەکان. ئەوان بورجێکی چاودێرییان دروست کرد و سەربازیان تێدا جێگیر کرد، کە بنکەیەک بوو بۆ بارەگای سەرەکیی ژاپۆن لە ئەتۆڵی کوەجەلەین، بۆ پاسەوانیکردن دژی لەشکرکێشییەکی ئەمریکی بۆ سەر دوورگەکان.[٥٠]

جەنگی جیھانیی دووەم

[دەستکاری]

دوورگەکان بە شێوەیەکی گشتی تا شوباتی ١٩٤٤ سەلامەت بوون لە جەنگەکە، کاتێک لە شەڕێکی خوێناویدا (en)، ھێزەکانی ئەمریکا دەستیان بەسەر ئەتۆڵی کوەجەلەیندا گرت. لە کۆتایی شەڕەکەدا، تەنیا پێنج سەربازی ژاپۆنیی ڕزگاربوو لەسەر بیکینی مابوونەوە، و ئەوان بڕیاریان دا خۆیان بکوژن لەبری ئەوەی ڕێگە بدەن بەدیل بگیرێن.[٥٠] ئەمە بەدوایدا شەڕێکی تری سەختی لێکەوتەوە لە شەڕی ئێنیوێتۆک (en)دا.

بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەم شەڕە ھەردوو ھەنگاوی داھاتووی لە ئۆپەراسیۆنی پەڕینەوە بەسەر دوورگەکاندا بەرەو ژاپۆن و سەرکەوتنێکی مەعنەویی گەورەی نیشان دەدا، چونکە ئەمە یەکەمین جار بوو کە ئەمریکییەکان بچنە ناو "ئەڵقەی دەرەوە"ی ناوچەی کاریگەریی ژاپۆن لە زەریای پاسیفیکدا. بۆ ژاپۆنییەکان، شەڕەکە نوێنەرایەتیی شکستی ھێڵی بەرگریی کەناراویی دەکرد. بەرگرییەکانی ژاپۆن قووڵتر ئامادەکران، و شەڕەکانی پێلێلیو، گوام، و ماریاناس زیانێکی زۆر زیاتریان بە ویلایەتە یەکگرتووەکان گەیاند. بنکەکە بوو بە بەشێک لە بنکەی دەریاییی بەرفراوانی ئەمریکا لە دوورگەکانی مارشاڵ (en).

دانیشتووان گواسترانەوە

[دەستکاری]
لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، ١٦٧[ا] دانیشتووی دوورگەی بیکینی چوونە سەر کەشتیی LST 1108 کاتێک ئەتۆڵی بیکینییان جێھێشت
دانیشتووانی بیکینی دەگەنە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک و گەڵاکانی پاندانوس (en) دادەگرن بۆ داپۆشینی سەقفی بینا نوێیەکانیان.[٥٣]

دوای جەنگی جیھانیی دووەم، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرقاڵی پێشبڕکێیەکی چەکی ناوەکی بوو لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت لە ماوەی شەڕی سارددا بۆ دروستکردنی بۆمبی گەورەتر و وێرانکەرتر.[٥٠]

بەرنامەی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی زنجیرەیەک بوو لە ٢٣ ئامێری ناوەکی (en) کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ بۆ ١٩٥٨ لە حەوت شوێنی تاقیکردنەوە تەقێنرانەوە. چەکە تاقیکراوەکان لەسەر بەردەڵانەکە، لەسەر دەریا، لە ھەوادا و لە ژێر ئاودا تەقێنرانەوە[٢١] کە کۆی بەرھەمی تەقینەوەکانیان نزیکەی ٧٧ مێگاتۆن (en) بوو. کەمێک دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، سەرۆک ھاری ئێس. ترومان فەرمانی بە بەرپرسانی سوپا و ھێزی دەریایی کرد کە شوێنێک دابین بکەن بۆ تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا. لەکاتێکدا سوپا ئەنجامەکانی تەقینەوەی سەر وشکانی بینیبوو، ھێزی دەریایی دەیویست بزانێت کاریگەریی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییەکان چییە. ئەوان دەیانویست بزانن ئایا دەکرێت کەشتییەکان لە دەریا و بەندەرەکاندا بە شێوەیەک دابەش بکرین کە چەکی ناوەکی بێکاریگەر بکات لەسەر کەشتییەکان.[٥٤]

بیکینی دوور بوو لە ھاتوچۆی ئاساییی دەریایی و ئاسمانی، کە ئەمەش وای لێکرد ببێتە شوێنێکی گونجاو. لە شوباتی ١٩٤٦دا، کاپتنی ھێزی دەریایی بێن ئێچ. وایەت، حاکمی سەربازیی دوورگەکانی مارشاڵ، داوای لە ١٦٧ دانیشتووی مایکرۆنیزیایی ئەتۆڵەکە کرد کە بە ئارەزووی خۆیان و بە شێوەیەکی کاتی بگوێزرێنەوە بۆ ئەوەی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بتوانێت دەست بکات بە تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی بۆ "بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی و کۆتاییھێنان بە ھەموو جەنگەکانی جیھان." دوای "گفتوگۆیەکی شڵەژاو و پڕ لە خەم" لە نێوان دانیشتووانی بیکینیدا، سەرکردەکەیان، پاشا یەھودا (en)، ڕازی بوو بە داواکاریی گواستنەوەکەی ئەمریکا، و ڕایگەیاند MEN OTEMJEJ REJ ILO BEIN ANIJ، کە وەرگێڕانەکەی دەبێتە "ھەموو شتێک لە دەستی خوادایە."[٥٥][٥٠] نۆ لە یازدە سەرۆک خێزانەکە، یان ئالاپەکان، ڕۆنگێریک (en)یان وەک ماڵی نوێیان ھەڵبژارد.[٥١]

لە مانگی شوباتدا، سیبییەکان (en)ی ھێزی دەریایی یارمەتییان دان لە ھەڵوەشاندنەوەی کڵێسا و ماڵی کۆمەڵگەکەیان و ئامادەکارییان کرد بۆ گواستنەوەیان بۆ ماڵە نوێیەکەیان. لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، دانیشتووانەکە کەلوپەلە کەسییەکانیان کۆکردەوە و پێداویستییەکانی بیناسازییان پاراست. ئەوان گواسترانەوە بۆ دووریی ١٢٥ میل (٢٠١ km) بەرەو ڕۆژھەڵات لەسەر کەشتیی نیشتنەوەی (en) ١١٠٨ی ھێزی دەریاییی ئەمریکا بۆ ئەتۆڵی بێدانیشتووانی ڕۆنگێریک، کە قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی ئەتۆڵی بیکینی بوو.[٥١] ھیچ کەسێک لەسەر ڕۆنگێریک نەدەژیا چونکە ئاو و خۆراکی پێویستی نەبوو و ھەروەھا بەھۆی ئەو بیروباوەڕە نەریتییە قووڵانەی کە دوورگەکە لەلایەن کچە شەیتانەکانی ئوجایەوە داگیر کراوە. ھێزی دەریایی خۆراک و ئاوی چەند ھەفتەیەکی بۆ جێھێشتن کە زوو دەرکەوت بەس نییە.[٥٠]

بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی

[دەستکاری]
ھەوری ویڵسن (en) لە تاقیکردنەوەی بەیکەرەوە، کە ڕاستەوخۆ لە کەناراوەکانی دوورگەی بیکینی لە سەرەوەی وێنەکەدا ھەڵکەوتووە.

تاقیکردنەوەی چەکەکان بە زنجیرەی ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز (en) لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستی پێکرد. پیسبوونی تیشکدەری (en) سەرجەم کەشتییە ئامانجەکان لە تاقیکردنەوەی بەیکەر (en) یەکەم حاڵەتی خێرا و چڕبووی پاشماوەی تیشکدەر (en) بوو لە تەقینەوەیەکی ناوەکییەوە. کیمیاناس گلێن تی. سیبۆرگ (en)، کە درێژترین ماوەی سەرۆکایەتیی کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی (en) ھەبوو، ناوی تاقیکردنەوەی بەیکەری نا "یەکەمین کارەساتی ناوەکیی جیھان."[٥٦] ئەمە بەدوایدا زنجیرەیەک لە تاقیکردنەوەی تر ھات کە دوورگەکانی ئەتۆڵەکەیان بە بڕێکی زۆر لە تیشکدانەوە پیس کرد، بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧، کە ئەوەندە بوو کە ئەو خۆراکانە پیس بکات کە لە خاکەکەیدا دەڕوان.

سێیەم تاقیکردنەوەی ناوەکی بە ناوی چارلی ھەڵوەشێنرایەوە دوای دوو تاقیکردنەوەی یەکەم. ئەمانە کۆتا تاقیکردنەوەکان بوون لە ئەتۆڵی بیکینی تا ساڵی ١٩٥٤، کاتێک وەک شوێنێک بۆ زنجیرەی ئۆپەراسیۆنی کاسڵ (en) ھەڵبژێردرا. یەکەمین تەقینەوەی براڤۆ، بەرھەمێکی زیاتری ھەبوو لەوەی چاوەڕوان دەکرا بەھۆی کاردانەوەیەکی چاوەڕواننەکراوی لیتیۆم-٧ (en). ئەمە لەگەڵ ڕوودانی کەشوھەوای نائاسایی بووە ھۆی ئەوەی کە پاشماوەکە زۆر دوورتر لەوەی پێشبینی دەکرا بڵاوببێتەوە، و کاریگەریی لەسەر ئەتۆڵەکانی دەوروبەر و بەلەمی ماسیگری ژاپۆنی دایگۆ فوکوریو مارو (en) ھەبێت.[٥٧]

پاشماوەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی براڤۆ. بەرھەمی بۆمبەکە ١٥ مێگاتۆن بوو، لەکاتێکدا پێشبینی دەکرا ٤-٨ مێگاتۆن بێت، کە ئەمەش دەیکاتە گەورەترین بۆمب کە لەلایەن ئەمریکاوە تەقێندرابێتەوە.

چوار تەقینەوەی تر وەک بەشێک لە زنجیرەی کاسڵ (en) ڕوویاندا، کە کۆی بەرھەمیان ٤٦٫٥ مێگاتۆن بوو.

لە ساڵی ١٩٥٦دا، ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ (en) لە ئەتۆڵەکە ئەنجام درا، بە کۆی گشتی شەش تەقینەوە و بەرھەمی ھاوبەشی ١٨٫٢ مێگاتۆن.

کۆتا خولی تاقیکردنەوەکان لە ساڵی ١٩٥٨ ڕوویدا وەک بەشێک لە پڕۆژە گەورەکەی ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١ (en). یانزە تەقینەوە ڕوویدا بە کۆی بەرھەمی ٢١ مێگاتۆن.

ناوچەی متمانەی ستراتیژی

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٤٧دا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوە یەکگرتووەکانی قایل کرد کە دوورگەکانی مایکرۆنیزیا وەک ناوچەی متمانەی ستراتیژیی (en) نەتەوە یەکگرتووەکان دەستنیشان بکات. ئەمە تەنھا متمانەیەک بوو کە تا ئێستا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەخشرابێت.[٥٨] ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆنترۆڵی ناوچەی متمانەکەی دەکرد لە بارەگایەکەوە لە گوام تا ساڵی ١٩٥١، کاتێک وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان (en) کۆنترۆڵی گرتە ئەستۆ، و ناوچەکەی لە بنکەیەکەوە لە سایپان (en) بەڕێوەدەبرد.[٥٩] ڕێنمایییەکە ئاماژەی بەوە دەکرد کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبێت "پەرە بە پێشکەوتنی ئابووری و خۆبژێویی دانیشتووانەکەی بدات، و بۆ ئەم مەبەستەش دەبێت... دانیشتووانەکە لە لەدەستدانی زەوی و سەرچاوەکانیان بپارێزێت..."[٥٠]

سەرەڕای بەڵێنی "پاراستنی دانیشتووان"، لە تەممووزی ١٩٤٦ەوە تا تەممووزی ١٩٤٧، دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی بە تەنیا لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک جێھێڵدران و بەھۆی کەمیی خۆراکەوە تووشی برسێتی دەبوون. تیمێک لە لێکۆڵەرانی ئەمریکی لە کۆتاییی ١٩٤٧دا گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت دانیشتووانی دوورگەکە دەستبەجێ بگوێزرێنەوە. ڕۆژنامەکانی سەرانسەری جیھان بە توندی ڕەخنەیان لە ھێزی دەریاییی ئەمریکا گرت کە پشتگوێی خەڵکەکەی خستووە. ھارۆڵد ئیکس (en)، کە ستوونووسێکی ڕۆژنامەوانی بوو، نووسی "دانیشتووانە ڕەسەنەکان لە ڕاستیدا و بە واتای وشە لە برسانا دەمرن."[٥٠] دانیشتووانی دوورگەکە جارێکی تر گواسترانەوە، ئەمجارەیان بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین (en).[٥]

گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی

[دەستکاری]
دوورگەی کیلی، سەر بە دوورگەکانی مارشاڵ. ھەرچەندە یەکێک نییە لە دوورگە بچووکەکان، بەڵام ئەتۆڵێک نییە کە لاگۆنێکی پارێزراوی ھەبێت.

لە کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا، لیۆنارد مەیسۆن، کە مرۆڤناسێک بوو لە زانکۆی ھاوایی، سەردانی ئەتۆڵی ڕۆنگێریکی کرد و تووشی شۆک بوو بەوەی کە دۆزییەوە. یەکێک لە دانیشتووانی ڕۆنگێریک گوتی،[١٦]

ئێمە چەند ماسییەکمان دەگرت، پاشان تەواوی کۆمەڵگەکە دەبوو ئەو بڕە کەمە بەش بکەن... ماسییەکانی ئەوێ شیاو نەبوون بۆ خواردن. ژەھراوی بوون بەھۆی ئەوەی کە لە بەردەڵانەکەدا دەیانخوارد. ئێمە لێیان نەخۆش دەکەوتین، وەک ئەوەی قۆڵ و قاچت خەوی لێ بکەوێت و ھەست بە ھیچ نەکەیت. بەیانیان ھەڵدەستاین بۆ ئەوەی بڕۆین بۆ بەلەمەکانمان و دەکەوتین چونکە زۆر نەخۆش بووین... پاشان دەستمان کرد بە داواکردن لەم پیاوانەی ئەمریکا کە خۆراکمان بۆ بھێنن... ئێمە دەمردین، بەڵام ئەوان گوێیان لێ نەدەگرتین.

مەیسۆن داوای کرد کە دەستبەجێ خۆراک بۆ دانیشتووانی ڕۆنگێریک بھێنرێت لەگەڵ ئەفسەرێکی پزیشکی. پاشان ھێزی دەریایی ئەتۆڵی ئوجێلانگ (en)ی وەک ماڵی کاتییان ھەڵبژارد، و ھەندێک گەنج لە دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی پێشوەختە چوون بۆ دەستکردن بە دروستکردنی شوێنی نیشتەجێبوون. بەڵام دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکی بڕیارەکەیان گۆڕی. بڕیاریاندا ئەتۆڵی ئێنیوێتاک (en) وەک دووەم شوێنی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی بەکاربھێنن و لەبری ئەوە دانیشتووانەکەیان گواستەوە بۆ ئەتۆڵی ئوجێلانگ و بۆ ئەو ماڵانەی کە بۆ دانیشتووانی بیکینی دروست کرابوون.[٥٠]

لە ئازاری ١٩٤٨دا، ١٨٤ دانیشتووی بیکینی کە تووشی بەدخۆراکی ببوون جارێکی تر گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین (en). چادرەکانیان لەسەر پارچە زەوییەکی سەوزەڵانی تەنیشت ڕێڕەوی فڕۆکەخانە پێدرا بۆ ئەوەی تێیدا بژین.[٥٨] لە حوزەیرانی ١٩٤٨دا، دانیشتووانی بیکینی دوورگەی کیلی (en)یان وەک ماڵێکی درێژخایەن ھەڵبژارد.[٥٠] دوورگە زۆر بچووکەکە، کە ڕووبەرەکەی ٢٠٠ acre (٨١ ha) (٫٣٦ میلی چوارگۆشە (٠٫٩٣ km2)) بوو، چۆڵ بوو و لەلایەن ھیچ پاشایەک یان سەرکردەیەکی باڵاوە بەڕێوەنەدەبرا بەھۆی قەبارەکەیەوە. ھەروەھا بەردەڵانی مەرجانیشی نییە. لە مانگی حوزەیراندا، کۆمەڵگەی بیکینی دوو دەرزەن پیاویان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی لەگەڵ ھەشت سیبی (en) (ئەندامانی بیناسازیی ھێزی دەریایی) بڕۆنە کیلی بۆ دەستکردن بە دروستکردنی گوندێک. لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا، دانیشتووانەکە، کە ئێستا ژمارەیان ١٨٤ کەس بوو، چوونە دوورگەی کیلی،[٥٠] کە بە ڕووبەری ٠٫٣٦ میلی چوارگۆشە (٠٫٩٣ km2)، یەکێک بوو لە بچووکترین دوورگەکانی زنجیرە دوورگەکانی مارشاڵ. ئەوان زوو تێگەیشتن کە چیتر ناتوانن بەو شێوەیە ماسی بگرن کە لە ئەتۆڵی بیکینی دەیانکرد. کیلی لاگۆنی ئارام و پارێزراوی نەبوو.[٥٨] ژیان لەسەر دوورگەی کیلی بە کرداری کولتوورەکەیانی لەناوبرد کە لەسەر بنەمای ماسیگری و گەشتکردن بە بەلەم لە دوورگەیەکەوە بۆ دوورگەیەکی تر لە دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی دامەزرابوو. کیلی نەیتوانی خۆراکی پێویست بۆ دانیشتووانە گواستراوەکان دابین بکات.[١٦]

نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو

[دەستکاری]

دوای گواستنەوەیان بۆ کیلی، دانیشتووانی بیکینی بەردەوام بوون لە دەستەویەخەبوون لەگەڵ کەمیی پێداویستییەکانی خۆراک. کیلی دوورگەیەکی بچووکە و بێ لاگۆنە، و زۆربەی ساڵ ڕووبەڕووی شەپۆلی دەریاییی بە بەرزیی ١٠ بۆ ٢٠ پێ (٣٫٠ بۆ ٦٫١ m) دەبێتەوە کە ماسیگرتن و بەکارھێنانی بەلەم قورس دەکات. برسێتی دروست بوو. لە ساڵی ١٩٤٩دا، بەڕێوەبەرایەتیی ناوچەی متمانە کەشتییەکی بە درێژیی ٤٠-foot (١٢ m) پێشکەش کرد بۆ گواستنەوەی کۆپرا لە نێوان کیلی و ئەتۆڵی جالویت (en)، بەڵام کەشتییەکە لە کاتی شەپۆلە سەختەکاندا و لە کاتی گەیاندنی کۆپرا (en) و میوەی تردا تێکشکێنرا.[٥٠] دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکا لە ڕێگەی ئاسمانەوە خۆراکیان بۆ کیلی فڕێدا. دانیشتووانەکە ناچار بوون پشت بە برنجی ھاوردەکراوی وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکا و خۆراکی لەقتوونراو ببەستن و دەبوو بە داھاتە زیادەکییەکانیان خۆراک بکڕن.[٥٠]

لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٥ و ١٩٥٦دا، ئەو کەشتییانەی کە لەلایەن ناوچەی متمانەی ئەمریکاوە دەنێردران بەردەوام ڕووبەڕووی کێشە دەبوونەوە لە کاتی داگرتنی خۆراک بەھۆی سەختیی دەریای دەوروبەری دوورگەکەوە، کە بووە ھۆی زیاتربوونی کەمیی خۆراک. خەڵکەکە جارێکی تر تووشی برسێتی بوونەوە و کەمیی خۆراک لە ساڵی ١٩٥٦دا زیادی کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشنیاری کرد کە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بڕۆنە جالویت کە لەوێ خۆراک ئاسانتر دەست دەکەوت. چەند کەسێک چوون.[٥٨]

ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆمەڵگەیەکی لاوەکیی بۆ خێزانەکان کردەوە لەسەر زەویی گشتی لە ئەتۆڵی جالویت (en)، بە دووریی ٣٠ میل (٤٨ km) لە باکوورەوە. سێ خێزان چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی کۆپرا (en) بۆ فرۆشتن و دواتر خێزانەکانی تریش بە نۆرە لەوێ دەژیان.[٥٠] ماڵەکانیان لە ھەردوو کیلی و جالویت بەھۆی زریانەکانەوە لە ساڵانی ١٩٥٧ و ١٩٥٨دا زیانیان بەرکەوت، کەشتیی دابینکردنی پێداویستییەکانیان نوقم بوو و زیان بە بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان گەیشت.

گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی

[دەستکاری]
ئەو ماڵانەی دروستکرابوون بۆ یەکەم گەڕانەوە بۆ بیکینی لە دەیەی ١٩٦٠ەکاندا.

لە حوزەیرانی ١٩٦٨دا، لەسەر بنەمای ئامۆژگاریی زانستی کە ئاستی تیشکدانەوە بەپێی پێویست کەم بووەتەوە، سەرۆک لیندۆن بی. جۆنسن بەڵێنی بە ٥٤٠ ئەندامی خێزانەکانی ئەتۆڵی بیکینی دا کە لە کیلی و دوورگەکانی تر دەژیان کە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆیان. کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی پاشماوە تیشکدەرەکانی لە دوورگەکە پاککردەوە، و ناوچەی متمانەی ئەمریکا بەرپرسیار بوو لە دووبارە دروستکردنەوەی پێکھاتەکان و چاندنەوەی بەرھەمە کشتوکاڵییەکان لەسەر ئەتۆڵەکە. بەڵام کەمێک دواتر، ناوچەی متمانە گەشتە ئاسمانییە ئاسایییەکانی نێوان ئەتۆڵی کوەجەلەین و ئەتۆڵی بیکینی کۆتایی پێھێنا، کە ئەمەش بە توندی ڕێگری لە پێشکەوتنەکە کرد. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢ دار گوێزھیندەکان چێندرانەوە، بەڵام کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی (AEC) بۆی دەرکەوت کە قڕژاڵەکانی گوێزھیند (en) ئاستێکی بەرزی تیشکدانەوەیان ھەڵگرتووە و ناتوانرێت بخورێن. لە ئەنجامدا ئەنجومەنی بیکینی دەنگی دا بە دواخستنی گەڕانەوە بۆ دوورگەکە.[٥٠]

سێ خێزانی گەورە، کە لە کۆتاییدا بوونە نزیکەی ١٠٠ کەس، لە ساڵی ١٩٧٢ سەرباری مەترسییەکان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان. بەڵام ٣ ساڵ دواتر، تیمێک لە زانایان تاقیکردنەوەی زیاتریان لەسەر دوورگەکە و دانیشتووانەکەی ئەنجام دا. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە ھەندێک بیر زۆر تیشکدەر بوون بۆ بەکارھێنان و بڕیاریان دا کە پاندانوس و نانی میوەکەش مەترسیدارن بۆ خواردنی مرۆڤ. نموونەی میز لە دانیشتووانی دوورگەکە لە ئەتۆڵی بیکینی ئاستی نزمی پلوتۆنیۆم-٢٣٩ (en) و پلوتۆنیۆم-٢٤٠ (en)یان پیشان دا. لە ئەنجامدا، کۆمەڵگەی بیکینی داوایەکی یاساییی فیدراڵی تۆمار کرد و داوای ڕووپێوییەکی زانستیی تەواوەتییان کرد بۆ بیکینی و دوورگەکانی باکووری مارشاڵ. ململانێی ناوخۆیی نێوان وەزارەتەکان لەسەر بەرپرسیارێتی تێچووەکان کارەکەی بۆ ماوەی سێ ساڵ دواخست.[٥٠] پاشان لە ئایاری ١٩٧٧ زانایان ئاستێکی مەترسیداریان لە سترۆنتیۆم-٩٠ (en) لە ئاوی بیرەکەدا دۆزییەوە کە لە بەرزترین ئاستە ڕێگەپێدراوەکانی ئەمریکا زیاتر بوو.[٦٠] لە مانگی حوزەیراندا، وەزارەتی وزە ڕایگەیاند کە "ھەموو شێوازەکانی ژیان کە دوورگەی بیکینی دەگرێتەوە لە ڕێنمایییەکانی حکوومەتی فیدراڵی بۆ تیشکدانەوە بۆ ژەمی سی-ساڵەی دانیشتووان تێپەڕ دەبن." دواتر لەو ساڵەدا زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧ لە ھەموو ئەو کەسانەدا دۆزییەوە کە لە ئەتۆڵەکەدا دەژیان.[٥٠] لە ئایاری ١٩٧٨ بەرپرسانی وەزارەتی ناوخۆی ئەمریکا بەرزبوونەوەی ٧٥٪ی سیسیۆم-١٣٧ی تیشکدەری دۆزراوەیان بە "باوەڕپێنەکراو" وەسف کرد.[١٥]

ژنان تووشی لەبارچوون، مردوولەدایکبوون (en)، و ناتەواویی بۆماوەیی دەبوون لە منداڵەکانیاندا.[٦١][٦٢]داڕێژە:Better source needed توێژەران بۆیان دەرکەوت کە خاکی مەرجانی بە شێوەیەکی جیاواز لە خاکی کیشوەرەکان ڕەفتار دەکات چونکە پۆتاسیۆمی زۆر کەمی تێدایە. ڕووەک و درەختەکان بە ئاسانی پۆتاسیۆم ھەڵدەمژن وەک بەشێک لە پرۆسە بایۆلۆژییە ئاسایییەکان، بەڵام بەو پێیەی سیسیۆم بەشێکە لە ھەمان گرووپ لە خشتەی خولیدا، لەلایەن ڕووەکەکانەوە بە پرۆسەیەکی کیمیایی زۆر ھاوشێوە ھەڵدەمژرێت. دەرکەوت کە ئەو دانیشتووانەی دوورگەکە کە بەبێ ئاگاداری شیری گوێزھیندی پیسبوویان دەخواردەوە، خەستییەکی نائاسایی بەرزی سیسیۆم لە جەستەیاندا ھەبوو. ناوچەی متمانە بڕیاری دا کە دانیشتووانی دوورگەکە دەبێت بۆ جاری دووەم لە ئەتۆڵەکە چۆڵبکرێن.[٦٣][ژێدەر پێویستە]

دانیشتووانی دوورگەکە ٧٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان وەک قەرەبوو لە ساڵی ١٩٨٦دا وەرگرت وەک بەشێک لە ڕێکەوتننامەی نوێی کۆمەڵەی ئازاد (en) لەگەڵ ئەمریکادا و لە ساڵی ١٩٨٨، ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشیان پێدرا بۆ ئەوەی بەتایبەتی بۆ پاککردنەوەی تیشکدانەوە بەکاربھێنرێت. لە ساڵی ١٩٨٧دا، چەند کەسێکی بەتەمەنی بیکینی گەشتیان کرد بۆ دوورگەی ئێنیو بۆ دووبارە دیاریکردنەوەی سنوورەکانی موڵکی کۆن. تیمەکانی بیناسازی دەستیان کرد بە دروستکردنی ھوتێلێک، لەنگەرگە، و ڕێگاوبان لەسەر بیکینی، و مۆلیدە، ئامێری سوێرکردنی ئاو، و ھێڵی کارەبایان دامەزراند. ڕێڕەوێکی فڕینی مەرجان و لمی پتەو ھێشتا لەسەر دوورگەی ئێنیو بوونی ھەیە. تیمی غەواسەکانی ئەتۆڵی بیکینی دامەزرا بۆ دابینکردنی داھات. بەڵام لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەنجومەنەکە زانی کە ستانداردی ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ئەمریکا پێویستی بە کەمکردنەوەی ئاستی تیشکدانەوە ھەیە بۆ ١٥ میلیرێم لە ساڵێکدا، کە زۆر کەمترە لە ستانداردی وەزارەتی وزەی ئەمریکا کە ١٠٠ میلیرێمە. ئەم دۆزینەوەیە تێچووی چاوەڕوانکراوی پاککردنەوەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد و ھەوڵەکەی وەستاند.[٣٤][٦٤]

گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی

[دەستکاری]
فڕۆکەیەکی SH-3G Sea King بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا دەفڕێت لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ پشکنینی ئاستی تیشکدانەوە

لە ئەنجامی بەکارھێنانی سەربازیی دوورگەکە و نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو، دوورگەکان پڕن لە پەناگەی کۆنکرێتیی جێھێڵراو و تۆنەھا کەرەستەی قورس، ئۆتۆمۆبێل، پێداویستی، ئامێر، و بینا.[٦٥] لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا، بەرپرسانی ناوچەی متمانە لە کۆتاییدا گەیشتن بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە. ڕووپێویی تیشکدانی مارشاڵەکانی باکوور، کە بەھۆی داوای یاسایی ساڵی ١٩٧٥ەوە ناچارکرابوون، تەنھا دوای دەرکردنی دانیشتووانەکە دەستی پێکرد[٥٠] و گەڕێندرانەوە بۆ دوورگەی کیلی.[٥٠]

تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، دوورگە بچووکەکەی کیلی بە ڕووبەری ٠٫٣٦ میلی چوارگۆشە (٠٫٩٣ km2) پاڵپشتی لە نزیکەی ٦٠٠ دانیشتوو دەکرد کە لە ماڵی بلۆکی کۆنکرێتی (en)دا دەژیان. ئەوان دەبێت پشت بە بەشدارییەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە ببەستن بۆ تەواوکردنی ئەوەی کە لە ناوخۆدا بەرھەمی دەھێنن. ھەر خێزانێک یەک بۆ دوو سندوق مریشکی بەستوو، دوو بۆ چوار کیسی ٥١-پاوەندی (٢٣ کیلۆگرام) ئارد، و دوو بۆ چوار کیسی برنج ٢ تا ٣ جار لە ساڵێکدا وەردەگرێت. دانیشتووانی دوورگەکە چەندین دوکانی بچووک لە ماڵەکانیاندا بەڕێوەدەبەن بۆ دابینکردنی خۆراکی تێکنەچوو وەکوو خوێ، تەباسکۆ، شیرینی، و خۆراکی لەقتوونراو. مۆلیدەیەک کارەبا دابین دەکات.

منداڵان لەسەر کیلی دەچنە قوتابخانەی سەرەتایی تا پۆلی ھەشتەم. بەرەو کۆتاییی پۆلی ھەشتەم، قوتابییان دەبێت لە تاقیکردنەوەیەکی ستاندارد دەربچن بۆ وەرگرتنی مافی چوونە قوتابخانەی ئامادەییی گشتی لە جالویت یان ماجورۆ.

لە سەرەتای ساڵی ٢٠١١وە دانیشتووانە نیشتەجێبووەکانی دوورگەی کیلی دەستیان کرد بە ئەزموونکردنی ماوەکانی لافاوی زەریا لە کاتی بەرزبوونەوەی زۆری ئاستی دەریا (شەپۆلی پاشا) (en). بەرزترین خاڵی دوورگەی کیلی تەنھا ٩٫٨ پێ (٣٫٠ m) لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە. شەپۆلەکانی زەریا لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ لانیکەم پێنج جار بەشەکانی دوورگەکەیان داپۆشیوە، و بیرەکانی دوورگەکەیان پیس کردووە. ئەو ڕێڕەوە فڕینەی کە خزمەتی دوورگەکە دەکات لە کاتی بارانبارین و لافاوی زەریادا و دوای ئەوەش شیاوی بەکارھێنان نییە چونکە زۆر قوڕاوی دەبێت. لە ئابی ٢٠١٥دا، ئەنجومەنی بیکینی بڕیارنامەیەکی پەسەند کرد کە تێیدا داوای یارمەتی لە حکوومەتی ئەمریکا دەکرد بۆ گۆڕینی مەرجەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە جارێکی تر، ئەمجارەیان بۆ دەرەوەی دوورگەکانی مارشاڵ.[٣٤][٦٦]

سندووقی متمانەکە تا ڕادەیەک جێگیر بوو، بەڵام دوای ساڵی ٢٠١٧ زیادبوونی ڕاکێشانی پارە وای کرد کەم ببێتەوە و لە دەیەی ٢٠٢٠ەکاندا قەیرانێک سەریھەڵدا بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان لەسەر کیلی.[٢٠]

سندووقەکانی متمانە و داواکارییە شکستخواردووەکان

[دەستکاری]
ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٠٥. ھەرچەندە سەلامەتە بۆ ھەندێک پڕۆژەی گەشتیاریی بچووک، بەڵام ھێشتا نیگەرانیی جدی ھەیە سەبارەت بە ژیانکردن لەوێ بە شێوەیەکی ھەمیشەیی و بژێوی پەیداکردن لە خاکەکەی

لە ساڵی ١٩٧٥دا، کاتێک ئەو دانیشتووانەی کە گەڕابوونەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی زانییان کە سەلامەت نییە، داوایەکی یاسایییان دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تۆمار کرد بە بڕی ٩٠٠ ملیار لە دۆلاری ئەمریکی، و داوای لێکۆڵینەوەیەکی تیشکییان کرد بۆ دوورگەکانی باکوور.[٦٧]

لە ساڵی ١٩٧٥دا، ویلایەتە یەکگرتووەکان سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی دامەزراند، کە کۆی گشتییەکەی ٣ ملیۆن دۆلار بوو. کاتێک دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٧٨ لە دوورگەکە دەرکران، ئەمریکا ٣ ملیۆن دۆلاری تری خستە سەر سندووقەکە. ئەمریکا سندووقێکی متمانەی دووەمی دروست کرد، بە ناوی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی، کە ٢٠ ملیۆن دۆلاری تێدا بوو لە ساڵی ١٩٨٢دا. ئەمریکا ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشی خستە سەر ئەو سندووقە بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ پاککردنەوە، دروستکردنەوەی ماڵ و دامەزراوەکان، و نیشتەجێکردنەوەی دانیشتووان لە دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو.[٢٦]

لە ساڵی ١٩٨٣دا، ئەمریکا و دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادیان (en) واژوو کرد، کە سەربەخۆیی بەخشییە دوورگەکانی مارشاڵ. ڕێکەوتننامەکە لە ساڵی ١٩٨٦دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە و دواتر ھەموار کرایەوە بە ڕێکەوتننامەی ھەموارکراو کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا جێبەجێ کرا.[٦٨] ھەروەھا دادگای داواکارییە ناوەکییەکانی (en) دامەزراند، کە ئەرکی بڕیاردانی لەسەر قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و ئەو خێزانانەی کە بەرکەوتەی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی بوون، پێسپێردرا. بەشی ١٧٧ی ڕێکەوتننامەکە قەرەبووکردنەوەی بۆ دانیشتووانی بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری باکوور دابین کرد بۆ زیانەکان. ئەمە ٧٥ ملیۆن دۆلاری لەخۆگرتبوو کە دەبێت لە ماوەی ١٥ ساڵدا بدرێت.[٢٦]

پارەدانەکان لە ساڵی ١٩٨٧دا دەستیان پێکرد بە پێدانی ساڵانەی ٢٫٤ ملیۆن دۆلار بە تەواوی دانیشتووانی بیکینی، لەکاتێکدا ٢٫٦ ملیۆن دۆلارەکەی تر دەخرێتە ناو سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی. ئەم متمانەیە مەبەست لێی ئەوەیە کە بۆ ھەمیشە بمێنێتەوە و ساڵانە پارەیەکی ٥٪ی سندووقەکە بدات بە دانیشتووانەکە.[٢٦]

ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٥٠ ملیۆن دۆلاری دابین کرد وەک قەرەبوو بۆ ئەو زیانانەی کە بەھۆی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی و دەرکردنیان لە دوورگەی زێدی خۆیان کەوتبوو.[٦٩]

لە ٥ی ئازاری ٢٠٠١دا و دوای چەندین ساڵ لە گفتوگۆ، دادگای داواکارییە ناوەکییەکان بڕیاری دا دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەبارەت بەو زیانانەی بە دوورگەکان و خەڵکەکەی گەیشتووە. دادگاکە (NCT) بڕی ٢٧٨ ملیۆن دۆلاری بۆ بیکینی تەرخان کرد بۆ لەدەستدانی بەکارھێنانی زەوی، و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کارەکانی ئەمریکا ھاوتایە بە "دەستبەسەرداگرتنی کاتی" و بڕیارەکەی لەسەر بنەمای کرێی دادپەروەرانە دەرکرد بۆ ئەو ماوەیەی کە بەکارھێنانیان لێ قەدەغە کرابوو. دادگاکە بڕی ٢٥١٬٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری تری تەرخان کرد بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەتۆڵەکە بۆ گەڕاندنەوەی بیکینی "بۆ دۆخێکی سەلامەت و بەرھەمدار."[٧٠]

بەڵام، کۆنگرێسی ئەمریکا نەیتوانیوە بودجەی بڕیارەکە دابین بکات. تاکە چارەسەر ئەوەیە کە خەڵکی بیکینی داواکاری پێشکەش بە کۆنگرێسی ئەمریکا بکەن بۆ دابینکردنی بودجەی پارەدانەکە و جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە. دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان تێھەڵچوونەوەی (تەمیزکردنی) دانیشتووانی دوورگەکەی ڕەتکردەوە سەبارەت بە بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی ئەمریکا کە ڕەتی کردبووەوە حکوومەت ناچار بکات بودجەی داواکارییەکەیان دابین بکات. تا ساڵی ٢٠٠١، لەو ١٦٧ دانیشتووە ڕەسەنەی کە گواسترابوونەوە، تەنھا ٧٠ کەسیان لە ژیاندا مابوون، و تەواوی دانیشتووانەکە گەشەیان کردبوو بۆ ٢٬٨٠٠ کەس.[١٦] زۆربەی دانیشتووانی دوورگەکە و نەوەکانیان لەسەر کیلی، لە ماجورۆ، و لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان.

سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی وەک چۆن بەپێی یاسا داواکرابوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا ھەڵوەشێنرایەوە. بەھای سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی تا ٣١ی ئازاری ٢٠١٣ نزیکەی ٨٢ ملیۆن دۆلار بوو و سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی بەھاکەی نزیکەی ٦٠ ملیۆن دۆلار بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ھەر ئەندامێکی سندووقەکە ساڵانە نزیکەی ٥٠٠ دۆلاری وەردەگرت.[٢٦] لە ساڵی ٢٠١٢دا، سندووقەکان ساڵانە نزیکەی ٦ بۆ ٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان لە داھاتی وەبەرھێنان بەرھەم دەھێنا، و سندووقەکان ساڵانە کەمتر لە ١٥٬٠٠٠ دۆلاریان دەدا بە ھەر خێزانێک وەک قازانج، و پارەیەکی کەم دەمایەوە کە بەردەست بێت بۆ پاککردنەوە.[٣٤]

نوێنەرانی خەڵکی بیکینی پێشبینی دەکەن ئەم پرۆسەیە چەندین ساڵ بخایەنێت و نازانن ئایا ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێز لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد دەگرێت یان نا.[٢٦]

لە ساڵی ٢٠١٧دا، پاش لۆبیکردن لەلایەن سەرکردەکانی بیکینییەوە، ئیدارەی ترەمپ ڕایگەیاند کە ھیچ سنووردارکردنێک نابێت لەسەر ڕاکێشانی پارە لە سندووقە سەرەکییەکە و ھیچ پێداچوونەوەیەکی (وریاکاری) تر بۆ سندووقە سەرەکییەکە ناکرێت. سەرۆکی شارەوانیی ئەو ئەنجومەنەی کە بەرپرسیارە لە خەڵکی بیکینی، ئاندەرسۆن جیباس، سەرمایەکانی سندووقەکەی بەکارھێنا بۆ کڕینی فڕۆکەیەک، ئامێری بیناسازی و دوو کەشتیی بارھەڵگر. سەرەڕای ئەوەش، کۆمەڵگەیەکی شوقە لە ماجورۆ، پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ، و ٢٨٣ دۆنم زەوی لە ھاوایی کڕدران. تا ئازاری ٢٠٢٣، تەنھا ١٠٠٬٠٤١ دۆلار لەو سندووقەدا مابووەوە کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ٥٩ ملیۆن دۆلاری تێدابوو. ئەنجومەنەکە مووچەی نزیکەی ٣٥٠ کارمەندەکەی بڕی و پێدانی بڕی ١٥٠ دۆلاری مانگانەی بژێویی بۆ ٦٬٨٠٠ ئەندامەکەی کۆمەڵگەی بیکینی وەستاند.[٧١]

تا ساڵی ٢٠٢٣، باری لەناکاو لەسەر کیلی ڕاگەیەندرا، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ چارەسەرکردنی دۆخەکە.[٢٠] یارمەتییەکان یارمەتیدەر بوون لە گەڕاندنەوەی کارەبا بۆ دوورگەکە، کە دوای بەتاڵبوونی سندووقەکان بڕدرابوو.[٢٠] زۆرێک لەو کڕینانەی کە کرابوون لەوانە، خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم ھیچ قازانجێکیان بۆ بیکینی نەبووە.[١٩]

بەتاڵبوونی سندووقی متمانەی دانیشتووانی بیکینی بووە ھەواڵ لە سەرتاسەری ناوچەی پاسیفیکدا، لەوانەش نیوزیلەندا، و لە ڕۆژنامە گەورەکانی ئەمریکا وەکوو نیویۆرک تایمز و وۆڵ ستریت جۆرناڵ (en).[٢٠][٧٢]

شوێنەواری میراتی جیھانی

[دەستکاری]

لەبەر ئەوەی شوێنەکە بەڵگەی ڕاستەوخۆ و بەرجەستەی ئەو تاقیکردنەوە ناوەکییانەی ھەڵگرتووە کە لەوێ ئەنجام دراون لە ناوەڕاستی ھەڵکەوتە خولگەیییە دژبەیەکەکەیدا، یوونێسکۆ بڕیاری دا کە ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی سەردەمی ناوەکی و لە ٣ی ئابی ٢٠١٠دا وەک شوێنەوارێکی میراتی جیھانی (en) دەستنیشانی کرد.[٧٣][٧٤]

ئەتۆڵی بیکینی بەڵگەی ڕاستەوخۆی بەرجەستەی پاراستووە ... کە ھێزی ... تاقیکردنەوە ناوەکییەکان دەگوازێتەوە، وەک ئەو کەشتییە نوقمبووانەی کە بەھۆی تاقیکردنەوەکانی ساڵی ١٩٤٦ەوە نێردرانە بنی لاگۆنەکە و چاڵەگڕکانە زەبەلاحەکەی براڤۆ. تاقیکردنەوەکان کە یەکسان بوون بە ٧٬٠٠٠ ھێندەی ھێزی بۆمبەکەی ھێرۆشیما، لێکەوتەی گەورەیان ھەبوو لەسەر جوگرافیا و ژینگەی سروشتیی ئەتۆڵی بیکینی و لەسەر تەندروستیی ئەو کەسانەی کە بەرکەوتەی تیشکدانەوە بوون. لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە، ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی سەردەمی ناوەکی (en)، سەرباری وێنە دژبەیەکەکەی لە ئاشتی و بەھەشتی سەر زەوی.[٧٣][٧٥]

دەستگەیشتنی سەردانیکەران

[دەستکاری]

ئەتۆڵی بیکینی کراوەیە بۆ ئەو سەردانیکەرانەی کە لەسەر کەشتییەکانن کە بەتەواوی پشت بە خۆیان دەبەستن ئەگەر پێشوەختە ڕەزامەندی وەربگرن. ھەروەھا دەبێت پارە بدەن بۆ ئەوەی غەواسێک و دوو نوێنەری ئەنجومەنی حکوومەتی خۆجێیی یاوەرییان بکەن. نوێنەرایەتیی ناوخۆیی پێویستە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە سەردانیکەران شوێنەوار لە کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە نابەن.[٧٦] لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان ئەنجام دراوە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتیی سەردانیکەرانی ناوچەکە و بۆ نیشاندانی ئاستە نزمەکانی ئێستای تیشکدانەوە لە ناو و دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی.[٧٧]

غەواسیکردن لە لاگۆنی بیکینی

[دەستکاری]

لە حوزەیرانی ١٩٩٦دا، ئەنجومەنی بیکینی ڕێگەی دا بە ئۆپەراسیۆنەکانی غەواسیکردن وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی داھات بۆ دانیشتووانی بیکینی لە ئێستا و لە کاتی گەڕانەوەیاندا. ئەنجومەنی بیکینی ڕێبەری غەواسی ئێدوارد مادیسۆنی دامەزراند کە لە ساڵی ١٩٨٥ەوە لە دوورگەی بیکینی دەژیا و فابیۆ ئامارال، کە لەو کاتەدا ھاووڵاتییەکی بەڕازیلی بوو، وەک سەرۆکی غەواسان و بەڕێوەبەری ھاڤینگەھەکە دەستنیشان کرد.[٧٨] گەشتەکان سنووردارن بۆ کەمتر لە دەرزەنێک غەواسی شارەزا لە ھەفتەیەکدا، تێچووی زیاترە لە ٥٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی، و مێژوویەکی وردی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان لەخۆدەگرێت. ئەم کارە زیاتر لە ٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری داھات ھەبوو لە ماوەی وەرزی ئایار تا تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا.[٧٩]

دامەزراوەکانی سەر وشکانی

[دەستکاری]

بۆ لەخۆگرتنی بەرنامەی غەواسیکردن و ماسیگران، ئەنجومەنی بیکینی ژووری نوێی بە فێنککەرەوە دروست کرد لەگەڵ حەمام و گەرماوی تایبەت. ئەوان باڵکۆنیان لەخۆگرتبوو کە دەیانڕوانییە سەر لاگۆنەکە. چێشتخانەیەک ھەبوو کە ژەمی شێوازی ئەمریکی و خواردنی مارشاڵی پێشکەش دەکرد کە خواردنی دەریاییی تازەی تێدابوو. تەنیا ١٢ سەردانیکەر لە یەک کاتدا میوانداری دەکران.[٣٨] بەھۆی پیسبوونە ماوەکەوە، ھەموو ئەو میوە و سەوزانەی بۆ غەواسی ئەتۆڵی بیکینی و ماسیگریی وەرزشی بەکاردەھێنران ھاوردە دەکران.[٣٣] لە ئەیلوولی ٢٠٠٧دا، کۆتا فڕۆکەی کورت‌مەودای ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ (en) کارەکانی وەستاند کاتێک پارچەی یەدەگ نەدۆزرایەوە و فڕۆکەکان چیتر شیاوی فڕین نەبوون. نیو دەرزەن غەواس و ڕۆژنامەنووسێک بۆ ماوەی ھەفتەیەک لە دوورگەی بیکینی گیرییان خوارد.[٥٨] دانیشتووانی بیکینی کارەکانی غەواسیکردنی سەر وشکانییان وەستاند لە ئابی ٢٠٠٨ەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٢١، ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ یەک فڕۆکەی Bombardier DHC-8-100 و دوو فڕۆکەی ١٩-سەرنشینیی دۆرنیێر ٢٢٨ (en)ی ھەیە.[٨٠]

بەرنامەی غەواسیکردنی سەر کەشتی

[دەستکاری]
کەشتیی ناگاتۆ (en) لەسەر بنی ئەتۆڵی بیکینی جێگیر بووە

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا، کەشتییەکی نیشتەجێبوونی مانەوەی درێژ کە بەتەواوی پشت بە خۆی دەبەستێت، بە سەرکەوتوویی ئۆپەراسیۆنی غەواسیکردنی ئەنجام دا. لە ساڵی ٢٠١١دا، حکوومەتی ناوخۆیی مۆڵەتی دا بە کارپێکەری کەشتییەکە وەک دابینکەرێکی گەشتی غەواسیکردن بۆ سەر کەشتییە نوقمبووە ناوەکییەکان لە ئەتۆڵی بیکینی. وەرزی غەواسیکردن لە ئایارەوە تا تشرینی یەکەمە. سەردانیکەران ھێشتا دەتوانن لە دوورگەکەدا داببەزن بۆ مانەوەی کورتخایەن.[٢٧]

لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٧دا، کۆمپانیای ماستەر لایڤئەبۆردس (Master Liveaboards) ڕایگەیاند کە ئەتۆڵی بیکینی زیاد دەکەن بۆ لیستی مەبەستەکانیان بۆ غەواسی تەکنیکی بە بەکارھێنانی کەشتییەکەیان بە ناوی ترەک ماستەر (Truk Master)، و گەشتەکان بۆ شوێنەکە لە ئایاری ٢٠١٨ەوە دەست پێدەکەن دوای ئەوەی مۆڵەتیان لەلایەن ئەنجومەنی بیکینییەوە پێدرا.[٨١] لە ئایاری ٢٠٢١دا، لە ئەنجامی ھەڵسەنگاندنی بەردەوامی بازرگانی و ئەو خواستە پەنگخواردووەی کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە دروست ببوو، ماستەر لایڤئەبۆردس ڕایگەیاند کە کەشتییەکی زیادە لە پاڵ ترەک ماستەردا بەکاردەخەن بۆ کارکردن لە ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدواوە.[٨٢]

بەھۆی ئەوەی لاگۆنەکە بۆ ماوەیەکی زۆر بەبێ دەستکاری ماوەتەوە، بڕێکی زۆرتر لە ئاسایی لە ژیانی دەریایی تێدایە، لەوانەش قرش (en)، کە ئەمەش ئارەزووی غەواسان بۆ ناوچەکە زیاد دەکات.[٣٦] قووڵیی بینین لە ئاوەکەدا زیاتر لە ١٠٠ پێ (٣٠ m)ە. لاگۆنەکە زۆر بەناوبانگە لە نێوان غەواساندا و وەک یەکێک لە ١٠ باشترین شوێنەکانی غەواسیکردن لە جیھاندا سەیر دەکرێت.[٣٨]

سەردانیکەرانی غەواسیکردن لەگەڵ ئەزموونی غەواسیکردنەکەدا وانەیەکی مێژووییش وەردەگرن، لەوانە فیلم و کورتەی تەواو لەسەر ھەر یەک لە کەشتییەکان، مێژووەکانیان، و گەشتێک بە ناو دوورگەکە و ئەتۆڵەکەدا.[٧٩] غەواسان دەتوانن سەردانی یو ئێس ئێس ساراتۆگا (en) بکەن، کە دووەم گەورەترینە لە کۆی تەنھا سێ کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە لە جیھاندا کە دەتوانرێت لەلایەن غەواسانی ئاسایی یان غەواسانی ئامێری ھەناسەدانی سووڕی داخراوەوە (en) سەردان بکرێت.[٧٩][٨٣]

ماسیگریی وەرزشی

[دەستکاری]

بەرپرسانی دوورگەی بیکینی ماسیگریی وەرزشییان بۆ سەردانیکەران کردەوە شانبەشانی غەواسیکردن. ھەرچەندە تەقینەوە ئەتۆمییەکان سێ دوورگەیان سڕییەوە و بەشێکی زۆری ئەتۆڵەکەیان پیس کرد، بەڵام دوای ٥٠ ساڵ بەردەڵانە مەرجانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر چاکبوونەتەوە. بەردەڵانەکان ماسییەکانی بەردەڵانەکە و نێچیرگرەکانیان ڕادەکێشن: ٣٠ lb (١٤ kg) تونای ددان سەگ (en)، ٢٠ lb (٩٫١ kg) باراکوودا (en)، و ترێڤاڵی زەبەلاح (en) کە گەورەیییان دەگاتە ٥٠ pound (٢٣ kg). بە لەبەرچاوگرتنی ئامادەنەبوونی درێژخایەنی مرۆڤ، لاگۆنی بیکینی یەکێک لە دەستلێنەدراوترین ژینگە ماسیگرییەکانی جیھان پێشکەش بە وەرزشوانان دەکات.[٣٤]

نەخشەی کەشتییە نوقمبووەکانی ئەتۆڵی بیکینی

کەشتییە نوقمبووەکان

[دەستکاری]
بەشی پێشەوەی سەکۆی فڕینی یو ئێس ئێس ساراتۆگا

کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە ئەمانە دەگرنەوە:[٨٤]

بارودۆخی شیاوی نیشتەجێبوون لە سەدەی ٢١ەمدا

[دەستکاری]

بەھۆی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکییەوە، دوورگەکە لە ساڵی ١٩٩٨دا لەلایەن ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمییەوە پشکنینی ژینگەیی بۆ کرا. بۆ پشتڕاستکردنەوەی داتای ڕووپێوییەکانی پێشوو، ئاژانسەکە ڕێژەی ھەڵمژینی ھەوا و خەستیی ڕادیۆنوکلایدی خاک و خۆراکی تاقیکردەوە.[٨٥]

لە ساڵی ١٩٩٨دا، گرووپێکی ڕاوێژکاریی ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی، کە لە وەڵامی داواکارییەکی حکوومەتی دوورگەکانی مارشاڵ بۆ پێداچوونەوەیەکی نێونەتەوەییی سەربەخۆ بۆ بارودۆخی تیشکدانی ئەتۆڵی بیکینی پێکھێنرابوو، پێشنیاری کرد کە نابێت دوورگەی بیکینی بە ھەمیشەیی تێیدا نیشتەجێ ببنەوە بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە تیشکییەکانی.[٨٦]

توانای شیاوکردنی دوورگەکە بۆ نیشتەجێبوون لەو کاتەوە بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بووە. ھەڵسەنگاندنێکی ساڵی ٢٠١٢ لە تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر (en)ەوە دەریخست کە ئاستەکانی سیسیۆم-١٣٧ بە شێوەیەکی زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا دادەبەزین. تێری ھامیلتۆن، بەڕێوەبەری زانستیی بەرنامەی ھەڵسەنگاندنی ژەم و ڕادیۆئیکۆلۆژیای دوورگەکانی مارشاڵ لە تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر، ڕایگەیاند کە "بارودۆخەکان لەسەر بیکینی بەڕاستی گۆڕاون. بە خێرایییەکی پێوانەیی بەرەو باشتر دەچن. بە بەکارھێنانی بژاردەی تێکەڵاوی لابردنی خاک و زیادکردنی پۆتاسیۆم، دەتوانین زۆر نزیک ببینەوە لە ستانداردی ١٥ میلیرێم. ئەمە بۆ نزیکەی ١٠ ساڵی ڕابردوو ڕاست بووە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە دانیشتووانی بیکینی، ئەگەر بیانەوێت، بتوانن بگەڕێنەوە."[٣٤]

تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی لە کیلی و دوورگەکانی تری مارشاڵ دەژین و ھەندێکیان کۆچیان کردووە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ئێستادا دوورگەی بیکینی لەلایەن چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت و لەلایەن ٤-٦ چاودێرەوە داگیر کراوە.[٣٦][٨٧]

دانیشتووانی دوورگەکە دەیانەوێت خاکی سەرەوە لاببرێت، بەڵام بودجەی پێویستیان نییە. دەرفەتی ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بۆ ئەگەری گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان دوودڵییەک دروست دەکات. لەکاتێکدا ڕەنگە دوورگەکە لە ماوەیەکی نزیکدا شیاوی نیشتەجێبوون بێت، بەڵام بە کردەوە ھیچ یەکێک لەو دانیشتووانەی ئێستا لە ژیاندا ماون ھەرگیز لەوێ نەژیاون. تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، بێکاری لە دوورگەکانی مارشاڵ لە نزیکەی ٤٠ لەسەد بوو. دانیشتووانەکە بە ڕێژەی چوار لەسەد لە گەشەکردندایە، بۆیە ژمارەیەکی زیاتر سوود لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادی دوورگەکانی مارشاڵ وەردەگرن کە ڕێگەیان پێدەدات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژین و کار بکەن.[٣٤]

دوای ئەوەی دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە، کاتێک دانیشتووانی بیکینی لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک لە برسێتیدا بوون، لۆڕێ کەسیبوکی سروودێکی بۆ دوورگەکە نووسی:[٣٤]

چیتر ناتوانم بمێنمەوە، ئەوە ڕاستە
چیتر ناتوانم لە ئاشتی و تەباییدا بژیم
چیتر ناتوانم لەسەر حەسیر و سەرینەکەم پشوو بدەم
بەھۆی دوورگەکەم و ئەو ژیانەی کە سەردەمانێک لەوێ دەمزانی
بیرکردنەوەکە زۆر قورسە
وا دەکات بێدەسەڵات و لە بێئومێدییەکی گەورەدا بم.

لە کولتووری باودا

[دەستکاری]

سینەما

[دەستکاری]

بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان

[دەستکاری]

زنجیرەی ئەنیمەیشنیی کەنالی نیکەلۆدیۆن (en) بە ناوی سپۆنجبۆب سکوێرپانتس بە شێوەیەکی سەرەکی لە بنکەی بیکینی (Bikini Bottom) ڕوودەدات، کە بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە[٨٩] و وا دادەنرێت کە لە ژێر ئەوەوە ھەڵکەوتبێت.[٩٠][٩١]

لە کاتی چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥دا لەگەڵ تۆم کێنی (en)، ئەکتەری دەنگی بۆ سپۆنجبۆب، پرسیاری لێکرا دەربارەی ئەو بیردۆزە باوەی کە دانیشتووانی بنکەی بیکینی وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی تاقیکردنەوەی ناوەکی پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی زمان و ژیری. کێنی وەڵامی دایەوە:

باشە، بنکەی بیکینی تا ڕادەیەک بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە، دەزانیت، ئەو شوێنەی کە دەیان ساڵ لەمەوبەر تاقیکردنەوەی ناوەکییان تێدا ئەنجام دا. بۆیە... نەخێر، ئەو بیردۆزە نا. پێم وا نییە سپۆنجبۆب و ھاوڕێکانی گۆڕاوی بۆماوەیی بن.[٩٢]

لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕۆجەر بومپاس (en) (ئەکتەری دەنگی بۆ سکوییدوارد (en)) گوتی ئەویش پێی وابووە بیردۆزەکە ھەڵەیە، بەڵام بەڕێز لۆڕێنس (en) (ئەکتەری دەنگی بۆ پلانکتۆن) گوتی بیردۆزەکە "بەتەواوی ڕاستە":

ئەوە بەشێک بوو لە خۆشییەکەی، ئەوە بوو، تا چەند ئەم چەمکە دەبەینە پێشەوە؟ مەبەستم ئەوەیە، ھەر لە سەرەتادا، کاتێک لە وەرزی یەکەمدا پەرەمان پێدەدا، وامان لێھات، 'ئایا لەسەر ئەم شتە کاولکارییە ئیش دەکەین؟' وەک ئەوەی، 'تەواوی جیھان مردووە جگە لە بنکەی بیکینی. ... جیھانی سەرەوە نەماوە، و ئەمە ئەوەیە کە ماوەتەوە.'[٩٣]

دیزاینی جلی مەلە

[دەستکاری]
ژنێکی دوورگەکانی مارشاڵ نێدێد یان پۆشاکی حەسیری (en) نەریتیی پۆشیوە. ژنانی مارشاڵ لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ئاسایی بوون بە دەرخستنی مەمکی ڕووت، بە پێچەوانەی زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژاوایی کە داپۆشینی گۆی مەمک بە بیکینی (en) وەک مەرجێکی سەرەکی بۆ شەرم و حەیا (en) دادەنرا.

لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦، چوار ڕۆژ دوای ئەوەی یەکەمین ئامێری ناوەکی (بە نازناوی ئەیبڵ) بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا لە کاتی ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز (en)دا تەقێندرایەوە،[٩٤] لویز ڕیارد (en) جۆرێکی نوێی جلی مەلەی ناساند کە بە ناوی ئەتۆڵەکەوە ناوی بیکینی لێنا. ڕیارد لە بنەڕەتدا ئەندازیارێکی میکانیکیی فەڕەنسی بوو و بەڕێوەبەری دوکانی جلی ژێرەوەی دایکی بوو لە پاریس. ئەو جلە نوێیەکەی بە میدیا و ڕای گشتی ناساند لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦ لە پیسین مۆلیتۆر (en)، کە مەلەوانگەیەکی گشتی بوو لە پاریس.[٩٥][٩٦][٩٧]

ئەو میشلین بێرناردینی (en) دامەزراند، کە سەماکەری ڕووت (en)ێکی تەمەن ١٨ ساڵ بوو لە کازینۆ دی پاریس (en)،[٩٨] بۆ ئەوەی دیزاینەکەی نمایش بکات. دیزاینەکە پێکھاتبوو لە جلێرەی تار (en) بە ڕووبەری ٣٠ square inches (٢٠٠ cm2) قوماش بە چاپێکی شێوە ڕۆژنامەیی و دەستبەجێ بووە جێی سەرنج. بێرناردینی ٥٠٬٠٠٠ نامەی ھەوادارانی پێگەیشت، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانەوە بوون.[٩٧][٩٩] ڕیارد ھیوای وابوو کە شێوازی کراوەی جلی مەلەکەی "کاردانەوەیەکی تەقینەوەیی بازرگانی و کولتووری" دروست بکات کە لە ھێزدا ھاوشێوە بێت لەگەڵ کاردانەوەی کۆمەڵایەتی بۆ تەقینەوە ناوەکییەکەی ساڵی ١٩٤٦ لە ئەتۆڵی بیکینی.[١٠٠][١٠١][١٠٢][١٠٣] نووسەری بواری مۆدە دیانا ڤریڵاند (en) بیکینییەکەی وەک "بۆمبی ئەتۆمیی مۆدە" وەسف کرد.[١٠٤]

لەبەرئەوەی بیکینی ڕانی ژن دەردەخات، ئەمە پێچەوانەی دابونەریتە (en) مۆدێرنەکانی دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵە بۆ شەرم و حەیا (en)، لەکاتێکدا تابووە کولتوورییەکان سەبارەت بە مەمکی ژنان لەسەر دوورگەکان کەمتر توندن.[١٢][١٣][٩] ژنانی دوورگەکانی مارشاڵ بە مووموو (en)کانیانەوە مەلە دەکەن، کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراون و بە خێرایی وشک دەبنەوە.[١٣] پۆشینی بیکینی لە دوورگەکانی مارشاڵ بە شێوەیەکی سەرەکی سنووردارە بۆ کەناراوە و مەلەوانگە داخراوەکان وەکوو ئەوانەی لە ھاڤینگەھە تایبەتەکان یان دامەزراوەکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئەتۆڵی کوەجەلەین (en) لە ناو شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان (en).[١٠٥][١٠٦]

پێشانگای وێنە

[دەستکاری]

تێبینییەکان

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 «Marshallese-English Dictionary-Place Name Index». لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  2. ↑ «The Marshall Islands: A Brief History». لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  3. ↑ «Commodore Ben H. Wyatt addressing the Bikini Island natives». americanhistory.si.edu (بە ئینگلیزی). لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  4. 1 2 Kiste، Robert C. (١٩٧٤). The Bikinians : a study in forced migration (PDF). Menlo Park, Calif.: Cummings Pub. Co. لاپەڕە ٢٧ (PDF p. ٩/٤٦). ژپنک ٠٨٤٦٥٣٧٥٢٤. لە ٢ی ئابی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە. In late January, 1946, navy officials in Washington, DC announced that Bikini Atoll[...]
  5. 1 2 3 4 5 Wendorf، Marcia (٢٦ی ئازاری ٢٠١٩). «What Became of the Residents of Bikini Atoll». interestingengineering.com. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  6. ↑ Niedenthal، Jack (٢٠٠١). «A History of the People of Bikini Following Nuclear Weapons Testing in the Marshall Islands». Health Physics. ٧٣ (1): ٢٨–٣٦. doi:١٠.١٠٩٧/٠٠٠٠٤٠٣٢-١٩٩٧٠٧٠٠٠-٠٠٠٠٣. ISSN ٠٠١٧-٩٠٧٨. PMID ٩١٩٩٢١٦. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 «Introduction to Marshallese Culture». لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  8. ↑ McMahon، Thomas J. (تشرینی دووەمی ١٩١٩). «The Land of the Model Husband». Travel. ٣٤ (1). لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  9. 1 2 3 4 Briand، Greta؛ Peters، Ruth (٢٠١٠). «Community Perspectives on Cultural Considerations for Breast and Cervical Cancer Education among Marshallese Women in Orange County, California» (PDF). Californian Journal of Health Promotion. ٨ (8): ٨٤–٨٩. doi:١٠.٣٢٣٩٨/cjhp.v٨iSI.٢٠٤٥. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  10. ↑ Bliss، Edwin Munsell (١٨٩١). The Encyclopedia of Missions. بەرگی II. New York: Funk & Wagnalls.
  11. ↑ «Marshallese-English Dictionary». trussel2.com. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  12. 1 2 3 «Customs». Marshall Islands. FIU College of Business Administration. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  13. 1 2 3 «Marshall Islands». Encyclopedia.com. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  14. ↑ «Republic of the Marshall Islands» (PDF). Culture Grams 2008. Ann Arbor, Michigan. لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  15. 1 2 3 «Bikini History». لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  16. 1 2 3 4 Guyer، Ruth Levy (ئەیلوولی ٢٠٠١). «Radioactivity and Rights». American Journal of Public Health. ٩١: ١٣٧١–١٣٧٦. doi:١٠.٢١٠٥/AJPH.٩١.٩.١٣٧١. PMC ١٤٤٦٧٨٣. PMID ١١٥٢٧٧٦٠.
  17. ↑ «Marshallese Culture». لە ٢٤ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  18. 1 2 3 «Bikini». Countries and their Cultures. لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  19. 1 2 Variety، Giff Johnson-For (١٥ی ئایاری ٢٠٢٣). «Bikini resettlement trust fund money is history». Marianas Variety News & Views (بە ئینگلیزی). لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  20. 1 2 3 4 5 «Kili Island under state of emergency after fund mismanagement». RNZ (بە New Zealand English). ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  21. 1 2 3 Zoe T. Richards؛ Maria Beger؛ Silvia Pinca؛ Carden C. Wallace (٢٠٠٨). «Bikini Atoll coral biodiversity resilience five decades after nuclear testing» (PDF). Marine Pollution Bulletin. ٥٦ (3): ٥٠٣–٥١٥. Bibcode:٢٠٠٨MarPB..٥٦..٥٠٣R. doi:١٠.١٠١٦/j.marpolbul.٢٠٠٧.١١.٠١٨. PMID ١٨١٨٧١٦٠. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  22. 1 2 Simon، S.L.؛ Robison، W.L. (تەممووزی ١٩٩٧). «A Compilation of Nuclear Weapons Test Detonation Data for U.S Pacific Ocean Tests» (PDF). Health Physics. ٧٣ (1): ٢٥٨–٦٤. Bibcode:١٩٩٧HeaPh..٧٣..٢٥٨S. doi:١٠.١٠٩٧/٠٠٠٠٤٠٣٢-١٩٩٧٠٧٠٠٠-٠٠٠٢٢. PMID ٩١٩٩٢٣٥. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  23. ↑ Beck، Harold L.؛ Bouville، André؛ Moroz، Brian E.؛ Simon، Steven L. (١ی ئابی ٢٠١٠). «Fallout Deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak Nuclear Weapons Tests». Health Physics (بە ئینگلیزی). ٩٩ (2): ١٢٤–١٤٢. Bibcode:٢٠١٠HeaPh..٩٩..١٢٤B. doi:١٠.١٠٩٧/HP.٠b٠١٣e٣١٨١bbbfbd. ISSN ٠٠١٧-٩٠٧٨. PMC ٢٩٠٤٦٤٥. PMID ٢٠٦٢٢٥٤٨. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  24. ↑ «Operation HARDTACK I» (PDF). Defense Threat Reduction Agency. ئەیلوولی ٢٠٢١. لاپەڕە ٢–٣. لە ٧ی ئابی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  25. ↑ «Marshall Islands». Atomic Heritage Foundation. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  26. 1 2 3 4 5 6 «U.S. Reparations for Damages». Bikini Atoll. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  27. 1 2 3 4 5 «Bikini Atoll Reference Facts». لە ٩ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  28. ↑ «Bikini Atoll» (PDF). UNESCO World Heritage Centre. کانوونی دووەمی ٢٠٠٩. لاپەڕە ٢٠. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  29. ↑ Emery, Kenneth O.; Tracey, J. I. Jr; Ladd, H. S. (1954). Geology of Bikini and Nearby Atolls 25 November 2022 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. (PDF). Washington: U.S. Geological Survey. doi:10.3133/pp260A.
  30. ↑ Fosberg، F. Raymond (١٩٨٨). «Vegetation of Bikini Atoll, 1985» (PDF). Atoll Research Bulletin. ٣١٥: ١–٢٨. doi:١٠.٥٤٧٩/si.٠٠٧٧٥٦٣٠.٣١٥.١. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  31. ↑ Gorvett، Zaria (٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣). «What would happen if we stopped fishing?». www.bbc.com (بە ئینگلیزی). لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  32. ↑ «Bikini Atoll». لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  33. 1 2 «Bikini Facts». لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  34. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gwynne، S.C. (٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢). «Paradise With an Asterisk». Outside Magazine. لە ١٦ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  35. ↑ «Bikini Facts». لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  36. 1 2 3 Borrett، Lloyd (ئازاری ٢٠١٣). «Diving the Nuclear Ghost Fleet at Bikini Atoll». لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  37. ↑ Pena، Tony. «Return To Bikini Atoll». لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  38. 1 2 3 4 Kattenburg، Dave (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧). «After the bombs». New Internationalist. New Internationalist Magazine. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  39. ↑ «Edward Maddison, Bikini Atoll Divemaster». ScubaBoard (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٠. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  40. ↑ «The Natural History of Enewetak Atoll». ١٩٨٧. لاپەڕە ٣٣٣.
  41. ↑ Taggart، Stewart. «Bikini Excavation Indicates Early Man in Micronesia». Associated Press. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  42. ↑ Streck، Charles F. (١٩٩٠). «Prehistoric Settlement in Eastern Micronesia: Archaeology on Bikini Atoll, Republic of the Marshall Islands» (PDF). Micronesica. Suppl. ٢: ٢٥٦. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  43. ↑ Kirch، P. V.؛ Weisler، M. I. (١٩٩٤). «Archaeology in the Pacific Islands: An Appraisal of Recent Research». Journal of Archaeological Research. ٢ (4): ٢٩٢. doi:١٠.١٠٠٧/BF٠٢٢٣١٤٨٢. JSTOR ٤١٠٥٣٠٩٤. S2CID ١٤٤٤٠١٠٧١.
  44. ↑ Hezel، Francis X. (١٩٨٣). The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885. Pacific Islands Monograph Series. Honolulu: University of Hawaii Press. لاپەڕە ١٦–١٧. ژپنک ٩٧٨٠٨٢٤٨١٦٤٣٨.
  45. ↑ «Bikini». لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  46. ↑ «Johann Friedrich Gustav von Eschscholtz | Shellers From the Past and Present». conchology.be (بە ئینگلیزی). لە ٨ی ئازاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  47. ↑ Hezel، Francis X. (١٩٨٣). The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885. Pacific Islands Monograph Series. Honolulu: University of Hawaii Press. لاپەڕە ١٩٩. ژپنک ٩٧٨٠٨٢٤٨١٦٤٣٨.
  48. ↑ Hezel، Francis X. (١٩٨٣). The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885. Pacific Islands Monograph Series. Honolulu: University of Hawaii Press. لاپەڕە ٢٣٧. ژپنک ٩٧٨٠٨٢٤٨١٦٤٣٨.
  49. ↑ Churchill، William (١٩٢٠). «Germany's Lost Pacific Empire». Geographical Review. ١٠ (2): ٨٤–٩٠. Bibcode:١٩٢٠GeoRv..١٠...٨٤C. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٠٧٧٠٦. JSTOR ٢٠٧٧٠٦. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  50. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Niedenthal، Jack. «A Short History of the People of Bikini Atoll». لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  51. 1 2 3 «Operation Crossroads – The Official Pictorial Record». New York: W. H. Wise and Co. Inc. ١٩٤٦. لاپەڕە ٢١.
  52. ↑ UNESCO 2009, Annex 2-1.
  53. ↑ «The Republic of the Marshall Islands and the United States: A Strategic Partnership». Embassy of the Marshall Islands of the United States. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئابی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  54. ↑ «Bikini». Newsweek. ١ی تەممووزی ١٩٤٦. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  55. ↑ «Bikini Atoll – The Official Website of Bikini Atoll (Marshall Islands)». Bikini Atoll. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  56. ↑ Weisgall، Jonathan (١٩٩٤). Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. لاپەڕە ix. ژپنک ٩٧٨-١-٥٥٧٥٠-٩١٩-٢.
  57. ↑ «A Short History of the People of Bikini Atoll». HISTORY (بە ئینگلیزی). ١٢ی ئایاری ٢٠٢٢. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  58. 1 2 3 4 5 Kattenburg، David (کانوونی یەکەمی ٢٠١٢). «Stranded on Bikini». Green Planet Monitor. لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  59. ↑ «Trust Territory of the Pacific Islands». University of Hawaii. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  60. ↑ «A Short History of the People of Bikini Atoll». لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  61. ↑ Hamilton، Chris (٤ی ئازاری ٢٠١٢). «Survivors of nuke testing seek justice: Marshall Islanders on Maui rally to share nation's story». Maui News. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  62. ↑ «Victims of the Nuclear Age». Ratical.org. لە ٩ی ئابی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  63. ↑ «Operation Castle». nuclearweaponarchive.org. ١٧ی ئایاری ٢٠٠٦. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
  64. ↑ «Radiation Cleanup Standards». Phil Rutherford Consulting. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  65. ↑ «Cruising Bikini Atoll 60 Years after the bomb». تەممووزی ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  66. ↑ Johnson، Giff (٨ی ئابی ٢٠١٥). «Exiled by nuclear testing, rising seas force Bikinians to flee again». RNZI. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  67. ↑ «Despite High Court Denial, Battle Over Bikini Atoll Bombing Endures». Bikini Island Local Government. ٢٦ی نیسانی ٢٠١٠. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  68. ↑ «U.S. Relations With Marshall Island». U.S. Department of State. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  69. ↑ «Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal». لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  70. ↑ Department Of State. The Office of Electronic Information، Bureau of Public Affairs. «Report Evaluating the Request of the Government of the Republic of the Marshall Islands Presented to the Congress of the United States of America». 2001-2009.state.gov (بە ئینگلیزی). لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  71. ↑ McKenzie، Pete (٣ی ئایاری ٢٠٢٣). «$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund». The New York Times (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ISSN ٠٣٦٢-٤٣٣١. لە ٣ی ئایاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  72. ↑ McKenzie، Pete (٣ی ئایاری ٢٠٢٣). «$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund». The New York Times (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ISSN ٠٣٦٢-٤٣٣١. لە ٣ی ئایاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  73. 1 2 «Bikini Atoll, Nuclear Tests Site» (PDF). Thirty-fourth Session. World Heritage Committee. ٣ی ئابی ٢٠١٠. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  74. ↑ «Bikini Atoll Nuclear Test Site». UNESCO. لە ٤ی ئابی ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئابی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  75. ↑ Bikini Atoll Nuclear Test Site 24 July 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.، unesco.org
  76. ↑ «Indies Trader». Bikini Atoll Divers. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی ئابی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite web}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)
  77. ↑ «Estimates of the Radiological Dose to People Living on Bikini Island for Two Weeks while Diving in and Around the Sunken Ships in Bikini Lagoon» (PDF). W.L. Robison et al. لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  78. ↑ «Archived copy» (PDF). لە ٩ی نیسانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر) Advanced Diver Magazine 1997
  79. 1 2 3 Niedenthal، Jack (٦ی ئابی ٢٠٠٢). «Paradise Lost – 'For the Good of Mankind'». The Guardian. لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  80. ↑ Johnson، Giff (تەممووزی ٢٠١٣). «Air Marshall faces difficult future». Islands Business. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
  81. ↑ «Master Liveaboards Adds Bikini Atoll to List of Destinations». Scuba Diving (بە ئینگلیزی). لە ٩ی ئازاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  82. ↑ «All change in the Pacific». Master Liveaboards (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  83. ↑ «Local Tips for Scuba Diving the Oriskany Shipwreck in Pensacola, Florida». Scuba Diving (بە ئینگلیزی). لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  84. ↑ «Explore Bikini Atoll». stuff.insureandgo.com. لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  85. ↑ Stegnar، Peter (١٩٩٨). «Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review of Bikini Atoll» (PDF). iaea. لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  86. ↑ «Conditions at Bikini Atoll». International Atomic Energy Agency. لە ١ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  87. ↑ «Scuba Diving in Bikini Lagoon». diveadventures.com.au. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  88. ↑ «Oliver Herbrich Filmarchive / BIKINI – MON AMOUR». archiv. لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
  89. ↑ Bradley، Bill (١٠ی شوباتی ٢٠١٥). «SpongeBob SquarePants Answers 7 Big Questions And Debunks 1 Popular Theory». The Huffington Post. لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  90. ↑ «The Hype Soaking It Up 'Spongebob' Actor Loves the Attention». Daily News. Los Angeles, CA. ٨ی ئازاری ٢٠٠١. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە – لەڕێگەی HighBeam.
  91. ↑ QSR Staff (٧ی حوزەیرانی ٢٠٠١). «Burger King SpongeBob SquarePants». QSR Magazine. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئابی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  92. ↑ Bradley، Bill (٧ی شوباتی ٢٠١٥). «SpongeBob SquarePants Debunks One Popular Fan Theory». HuffPost. لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
  93. ↑ ئێسکایەر (٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤). SpongeBob Cast Reunites To Talk 25 Years of Krabby Patties and F-U-N. یووتیووب. لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  94. ↑ Campbell، Richard H. (٢٠٠٥). The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs. Jefferson, North Carolina: McFarland & Company. لاپەڕە ١٨, ١٨٦–١٨٩. ژپنک ٠-٧٨٦٤-٢١٣٩-٨. OCLC ٥٨٥٥٤٩٦١.
  95. ↑ David Louis Gold (٢٠٠٩). Studies in Etymology and Etiology: With Emphasis on Germanic, Jewish, Romance and Slavic Languages. Universidad de Alicante. لاپەڕە ٩٩–. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٧٩٠٨-٥١٧-٩. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  96. ↑ Westcott، Kathryn (٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٦). «The Bikini: Not a brief affair». BBC News. لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  97. 1 2 Bikini Introduced 19 April 2009 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.، ئەم ڕۆژە لە مێژوودا، کەناڵی مێژوو (en)
  98. ↑ Rosebush، Judson. «Michele Bernadini: The First Bikini». Bikini Science. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  99. ↑ Hoover, Elizabeth D. (٥ی تەممووزی ٢٠٠٦). «60 Years of Bikinis». American Heritage Inc. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  100. ↑ «The History of the Bikini». Time. ٣ی تەممووزی ٢٠٠٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  101. ↑ «Tiny Swimsuit That Rocked the World: A History of the Bikini». Randomhistory.com. ١ی ئایاری ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
  102. ↑ Brij V. Lal؛ Kate Fortune (٢٠٠٠). The Pacific Islands: an Encyclopedia. University of Hawaii Press. لاپەڕە ٢٥٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٢٤٨-٢٢٦٥-١. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  103. ↑ Foster، Ruth (حوزەیرانی ٢٠٠٧). Nonfiction Reading Comprehension: Social Studies, Grade 5. Teacher Created Resources. لاپەڕە ١٣٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٢٠٦-٨٠٣٠-٠. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  104. ↑ Judson Rosebush, «1945–1950: The Very First Bikini». Bikini Science. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  105. ↑ «Marshallese Culture». Safaritheglobe.com. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  106. ↑ «Marshall Islands Facts, information, pictures». Encyclopedia.com. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە.

کتێبنامە

[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئەتۆڵی بیکینی تێدایە.
  1. ↑ ناکۆکییەک ھەیە سەبارەت بە کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان: ٦٦ یان ٦٧. کۆی ژمارەکە ٦٧ە، بەڵام دوو تاقیکردنەوە (HARDTACK I SCAEVOLA و HARDTACK I QUINCE) بەبێ بەرھەم بوون: یەکێکیان تاقیکردنەوەیەکی سەلامەتی بوو، ئەوی تریان سەرکەوتوو نەبوو.[٢٤] و ھەندێک جار یەکێکیان ھەژمار ناکرێت. سەرچاوەیەکی تری ئەم ناکۆکییە ئەو وتارەیە کە زۆر ئاماژەی پێدەکرێت لەلایەن سایمۆن و ڕۆبیسۆنەوە، کە پوختەکەی کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان لە دوورگەکانی مارشاڵ بە ٦٦ دادەنێت (٢٣ لە ئەتۆڵی بیکینی + ٤٢ لە ئەتۆڵی ئێنیوێتاک + ١ لە نێوان ئەتۆڵەکاندا)، ھەرچەندە خشتە ھاوپێچکراوەکە داتای ھەر ٦٧ تاقیکردنەوەکە دەخاتە ڕوو (٢٣ + ٤٣ + ١).[٢٢]
  2. ↑ یەکێکی تر لە بوارە ناڕوونەکان ژمارەی ئەو دانیشتووانە ڕەسەنانەی ئەتۆڵی بیکینییە کە نیشتەجێ کراونەتەوە. ھەندێک سەرچاوە ھەن کە کۆی ژمارەی نیشتەجێبووان بە ١٦١ کەس دادەنێن،[٥١] بەڵام پێدەچێت کۆدەنگییەکە لەسەر ١٦٧ بێت.[٥٢]
ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی <ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئەتۆڵی_بیکینی&oldid=1652348»